Uzasadnienie
Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 19 maja 2003 r. IV SA 3147-3148/01 oddalił skargę Hanny J. i Stefana C. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 3 września 2001 r. (...), w przedmiocie przejęcia majątku ziemskiego.
Wyrok ten zapadł w następujących okolicznościach sprawy:
Wojewoda M. decyzją z dnia 17 kwietnia 2001 r. na podstawie par. 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej /Dz.U. nr 10 poz. 51/ oraz art. 104 Kpa, po rozpatrzeniu wniosku Hanny J. i Stefana C. stwierdził, że stanowiący uprzednio własność Marii i Jana C. majątek ziemski pn. hip. "D." położony na terenie gminy G. wraz z przetwórnią warzyw i owoców tzw. fabryka marmolady /działka ewid. Nr 153/5 obrębu R./, gospodarstwem rybnym /działki ewid. Nr 162, 126, 153/6 i 154 obrębu R./, dworem, tzw. zespół dworsko-parkowy /działka ewid. Nr 152 ww. obrębu/ wraz z lasami podlegał przepisom art. 2 ust. 1 lit. "e" dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej /Dz.U. 1945 nr 3 poz. 13/.
W uzasadnieniu tej decyzji stwierdzono, że Maria i Jan C. na podstawie aktu notarialnego z 23 lutego 1932 r. stali się właścicielami nieruchomości zapisanej w księdze wieczystej "D." o pow. 173,0299 ha. Badania hipoteczne przeprowadzone przez Starostwo Powiatowe w G. wykazały, że przedmiotowa nieruchomość według rejestru pomiarowego z 1933 r. liczyła 151,9138 ha powierzchni, co potwierdza zapis o powierzchni podlegającej odpowiedzialności Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego z 25 maja 1934 r. Natomiast według wykazu rozrachunkowego Nr 286 nabywców działek rozparcelowanego majątku R., powierzchnia tego majątku wynosiła 142,76 ha, co potwierdza wykaz powierzchni ogólnej szkicu gruntów rozparcelowanego majątku R. sporządzonego w 1945 r., a znajdującego się w Wydziale Ksiąg Wieczystych Sądu Rejonowego w G. Dokumenty te jednoznacznie wskazują, że powierzchnia majątku p.n. hip. "D." przekraczała 100 ha.
Organ zaznaczył, iż na podstawie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej przejmowano nieruchomości ziemskie, które były lub mogły być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej i zwierzęcej, nie wyłączając produkcji ogrodniczej, sadowniczej i rybnej. Przejęciu podlegały również zespoły pałacowo-parkowe oraz leśne stanowiące części składowe majątków ziemskich, co potwierdza treść art. 6 dekretu oraz par. 44 ust. 3 i 4 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu z 6 września 1944 r. Nie ma przy tym znaczenia czy nieruchomość była wykorzystywana rolniczo wystarczy, że stanowiła integralną część gospodarstwa tj. nie została prawnie i faktycznie wydzielona z nieruchomości ziemskiej. Również pozostałe części nieruchomości tj. stawy oraz zakład przetwórstwa owocowo-warzywnego związane były bezpośrednio z produkcja rolniczą. Wyłączeniu od przejęcia podlegały przedmioty określone w par. 11 ust. 1 wymienionego rozporządzenia. Przejęty majątek rozparcelowano, a "resztówkę" przekazano Gminnej Spółdzielni Samopomoc Chłopska.
W odwołaniu od tej decyzji Hanna J. i Stefan C. stwierdzili, że w ich ocenie las, dwór i park, przetwórnia owocowa - tzw. fabryka marmolady oraz "K." powinny być wyłączone z reformy. Ponadto skarżący mają wątpliwości, co do "bilansu powierzchni przejętej i rozdysponowanej".
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia 3 września 2001 r. utrzymał w mocy decyzję organu I instancji. Organ odwoławczy stwierdził co następuje:
Mimo różnic w powierzchni ogólnej majątku powierzchnia ta przekraczała 100 ha. Zatem spełniony został warunek określający powierzchnię przejmowanych nieruchomości ziemskich. Nadto w aktach sprawy znajduje się szkic gruntów rozparcelowanego majątku z 1945 r. wykonany w związku z jego przejściem na rzecz Skarbu Państwa. Wynika z niego, że w skład nieruchomości o pow. 142,76 ha wchodziło 61,77 ha gruntów ornych w tym 2,35 ha w tzw. ośrodku tego majątku, 11,92 ha łąk, 7,32 ha ogrodów, 36,96 ha lasów, pozostałe grunty to nieużytki, drogi, rowy, stawy. Na szkicu tzw. ośrodek majątku oznaczony został jako działka Nr 13 o pow. 31,87 ha. W skład tej działki wchodziło łącznie 9,67 ha gruntów ornych i łąk, 11,22 ha stawów, podwórze i zabudowania tej działki stanowiły 3,24 ha. W skład tych zabudowań wchodził dwór otoczony ogrodami owocowo-warzywnymi a także gruntami ornymi. Z akt nie wynika aby był on wyodrębniony z całego majątku i stanowił osobną nieruchomość, nie powiązaną z majątkiem "R.".
Określenie zaś pojęcia "użytki rolne" zawiera par. 4 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. Zgodnie z tą definicją do użytków rolnych zalicza się grunty orne, łąki, pastwiska, ogrody warzywne i sadownicze. Sporny majątek zawierał ponad 50 ha użytków rolnych oraz przetwórnię warzywno-owocową związaną z przemysłem rolnym, a więc został przejęty jako majątek rolny. Usytuowanie dworu w centrum majątku o charakterze rolniczym i rolniczy charakter otaczających go gruntów wskazuje, że dwór ten był nie tylko powiązany z pozostałymi gruntami wchodzącymi w skład majątku poprzez osobę jego właściciela i stanowił nie tylko miejsce jego zamieszkania, ale był również związany z pozostałymi gruntami majątku w sensie przedmiotowym tzn. stanowił ośrodek zarządzania spornym majątkiem rolnym, czyli zagospodarowaniem ogrodów, uprawami na gruntach ornych, zagospodarowaniem stawów, organizacją pracy przez samego właściciela lub osobę przez niego upoważnioną. W związku z tym dwór wchodził w skład majątku i przeszedł z mocy prawa na rzecz Skarbu Państwa wraz z całym majątkiem. Potwierdzeniem tej tezy jest ar. 6 dekretu, zgodnie z którym Minister Rolnictwa i Reform Rolnych obejmował niezwłocznie zarząd nad nieruchomościami ziemskimi wymienionymi w art. 2 dekretu wraz z budynkami i całym inwentarzem żywym i martwym oraz znajdującymi się na tych nieruchomościach przedsiębiorstwami przemysłu rolnego. W przepisie tym użyto określenia "budynki" bez przymiotnika "gospodarcze" a do budynków niewątpliwie zalicza się dwory i pałace. Za taką interpretacją terminu nieruchomości ziemskiej, która obejmuje także budynki mieszkalne majątku /w tym dwory/ przemawia treść art. 1 ust. 2 dekretu. Z wymienionego art. 6 dekretu wynika natomiast, że przejęcie obejmowało również zakłady przemysłu rolnego. Do takich zakładów niewątpliwie należała także wytwórnia owocowo-warzywna.
W skardze do Naczelnego Sądu Administracyjnego Hanna J. i Stefan C. podnieśli zarzut naruszenia:
- prawa materialnego, a w szczególności art. 2 ust. 1 lit. e w związku z art. 6 dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej oraz par. par. 4, 5, 44 ust. 3 i 4 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych w sprawie wykonania dekretu z 6 września 1944 r.;
- obrazę prawa procesowego, przede wszystkim art. 7-11, art. 75, art. 77 par. 1, art. 80, art. 81, art. 89 par. 1 i 2 Kpa.
Zdaniem skarżących poczynione ustalenia faktyczne są sprzeczne z zebranym w sprawie materiałem, a wydane decyzje podjęto z rażącym naruszeniem prawa materialnego i procesowego. Przejęcie nieruchomości ziemskiej nastąpiło contra legem i to jest poza sporem. Wobec tego skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonych decyzji lub o stwierdzenie ich nieważności.
W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko oraz motywy zawarte w zaskarżonej decyzji.
Naczelny Sąd Administracyjny oddalając skargę stwierdził, iż bezspornym jest, że majątek ziemski R. miał powierzchnię ogólną ponad 100 ha i powierzchnię użytków rolnych ponad 50 ha. Rozbieżności w zakresie wielkości tej nieruchomości wynikające z aktu notarialnego, rejestru pomiarowego oraz wykazu rozrachunkowego nie mają istotnego znaczenia albowiem w każdym przypadku powierzchnia tego majątku przekracza 100 ha i 50 ha użytków rolnych. Zdaniem Sądu, trafnie podniesiono w zaskarżonej decyzji, że zgodnie z art. 1 ust. 2 dekretu przeprowadzenie reformy rolnej obejmowało nie tylko upełnorolnienie gospodarstw karłowatych, małorolnych i średniorolnych, tworzenie nowych gospodarstw dla bezrobotnych, ale także tworzenie w pobliżu miast i ośrodków przemysłowych, gospodarstw dla produkcji ogrodniczo-warzywnej oraz zarezerwowanie odpowiednich terenów dla szkół oraz ośrodków dla podnoszenia kultury rolnej, wytwórczości nasiennej, hodowlanej oraz przemysłu rolnego.
Ponadto, bez wątpienia do przedsiębiorstw przemysłu rolnego objętych zakresem art. 6 dekretu zaliczane są i były gorzelnie, młyny, browary, przetwórnie warzywno-owocowe czy gospodarstwa rybne. Zatem przejęciu podlegały zarówno tzw. fabryka marmolady, jak i stawy rybne, a przedmiotowy dwór był powiązany funkcjonalnie i gospodarczo z całym majątkiem. W skład tego majątku wchodziły również lasy o pow. 36,96 ha. Świadczy o tym złożony do sprawy akt notarialny z 23 lutego 1932 r. Cały majątek określony jako dobra ziemskie "R.", wpisany był do księgi wieczystej i stanowił jedną zorganizowaną jednostkę gospodarczą. Nawet po odliczeniu pow. lasów pozostaje areał przekraczający 100 ha powierzchni ogólnej i ponad 50 ha użytków rolnych.
Hanna J. i Stefan C. złożyli skargę kasacyjną od powyższego wyroku zarzucając mu:
- naruszenie prawa materialnego, a w szczególności ar. 2 ust. 1 lit. "e" dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej, przez jego błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że stanowiący uprzednio własność Marii i Jana C. majątek ziemski pod nazwą hipoteczną "D." położony na terenie gminy G. wraz z przetwórnią warzyw i owoców tzn. fabryką marmolady, gospodarstwem rybnym, dworem - zespołem dworsko-parkowym oraz lasami podlegał przepisom o przeprowadzeniu reformy rolnej i mógł być w całości przejęty na własność państwa;
- naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy w szczególności art. 7, art. 8 Kpa, przez naruszenie podstawowej zasady prawa administracyjnego tj. nie uwzględniania przy rozstrzyganiu w niniejszej sprawie słusznego interesu, przez nie wskazanie skarżącym i nie zobowiązanie ich do przedłożenia dowodów niezbędnych dla prawidłowego rozpoznania ich wniosku tj. pomiarów nieruchomości.
W uzasadnieniu skarżący ponownie odnieśli się do rozstrzygnięcia Wojewody M., który ich zdaniem, nie ustosunkował się do podnoszonej kwestii, iż część spornej nieruchomości nie została wykorzystana na cele reformy rolnej. Ponadto, w ocenie skarżących, za nieruchomość ziemską nie mogły zostać uznane: przetwórnia warzyw i owoców, tzn. fabryka marmolady, gospodarstwo rybne, dwór - zespół dworsko-pałacowy oraz lasy.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie stwierdzając, że podnoszone przez skarżących zarzuty nie wnoszą nowych okoliczności do sprawy.
Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.
Stosownie do art. 183 par. 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz.U. nr 153 poz. 1270 ze zm./, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej. Będąc zatem związanym podniesionymi przez skarżących zarzutami, dokonuje wyłącznie kontroli legalności wyroku sądu I instancji.
Ustosunkowując się zatem do zarzutu naruszenia art. 7 i art. 8 Kpa, należy zaznaczyć, iż przepisy te wprawdzie miały zastosowanie w sprawie na podstawie art. 59 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym /Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm./, jednakże zarzut ten jest nieuzasadniony we wskazanym przez skarżących kontekście. Jak wynika bowiem z uzasadnienia skargi kasacyjnej, naruszenie wymienionych przepisów Kodeksu Postępowania Administracyjnego, zarzucane jest wyłącznie organom administracyjnym, a nie Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie. To zaś wykracza poza kompetencje Naczelnego Sądu Administracyjnego, który rozpatrując środki odwoławcze od orzeczeń sądów administracyjnych, bada je pod względem legalności, stąd błędne jest również samo sformułowanie drugiego zarzutu skargi kasacyjnej.
Nieuzasadniony pozostaje także zarzut naruszenia art. 2 ust. 1 lit. "e" dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej, zgodnie z którym na cele reformy rolnej przeznaczone miały być nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych. Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie w sposób szczegółowy dokonał bowiem, prawidłowej interpretacji cytowanego przepisu.
Jak wynika z akt sprawy, majątek ziemski niewątpliwie miał powierzchnię ogólną ponad 100 ha, a powierzchnię użytków rolnych ponad 50 ha. Wpisany był ponadto, do księgi wieczystej jako jedna zorganizowana jednostka gospodarcza. Nie mogły zatem podlegać wyłączeniu - jak wnoszą skarżący - spod działania art. 2 ust. 1 lit. "e" cytowanego dekretu, przetwórnia warzyw i owoców, gospodarstwo rybne, lasy oraz dwór, gdyż na cele reformy rolnej przeznaczono właśnie te nieruchomości, które były lub mogły być przeznaczone do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie, w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej czy sadowniczej.
Sam dekret, ani też jego przepisy wykonawcze nie zawierają wprawdzie definicji pojęcia "nieruchomość ziemska", którą posługuje się wymieniony przepis, stanowiący podstawę decyzji organów, jednakże jak wskazano już w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, ustawodawca miał na względzie obiekty mające charakter mienia rolniczego. Dotyczy to również zespołów dworsko - pałacowych, które pozostawały w funkcjonalnej łączności z całym majątkiem ziemskim, o obszarze przekraczającym powierzchnię ogólną 100 ha - co bezspornie miało miejsce w niniejszej sprawie. Bowiem jak wskazano w tezie wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 6 września 1999 r. /IV SA 1146/97/ cele reformy rolnej nie stały na przeszkodzie przejęciu nieruchomości ziemskiej, na której stały pałace z ogrodami, czy zespoły dworsko-pałacowe. Z analizy przepisów powoływanego dekretu, a zwłaszcza art. 1 ust. 2 oraz art. 6 wynika, iż na cele reformy były przeznaczone nieruchomości ziemskie wraz z budynkami i całym inwentarzem żywym i martwym oraz znajdującymi się na tym terenie przedsiębiorstwami przemysłu rolnego, takim jak m.in. fabryka marmolady.
W tym stanie rzeczy, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji.