Uzasadnienie
Generalny Konserwator Zabytków decyzją z dnia [...] lutego 2002 r. utrzymał w mocy decyzję Małopolskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z dnia [...] stycznia 2001 r. dotyczącą wpisania do rejestru zabytków Willi "Turnia" przy ul. [...] w Z. w granicach działki ewidencyjnej Nr [...] pod numerem rejestru A-741.
Skargę złożoną przez D. S. i L. na decyzję Generalnego Konserwatora Zabytków, oddalił Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 28 listopada 2003 r. W uzasadnieniu wyroku Sąd orzekający wskazał, że w myśl art. 2 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o ochronie dóbr kultury (Dz. U. z 1999 r. Nr 98, poz.115o ze zm.) dobrem kultury jest każdy przedmiot ruchomy lub nieruchomy, dawny lub współczesny, mający znaczenie dla dziedzictwa i rozwoju kulturalnego ze względu na wartość historyczną, naukową lub artystyczną. Od strony prawnej ochronie przewidzianej w ustawie o ochronie dóbr kultury podlegają dobra kultury wymienione w tej ustawie, w tym wpisane do rejestru zabytków.
Zgodnie z art.5 pkt 1 ustawy, przedmiotem ochrony przewidzianej mogą być dzieła budownictwa, urbanistyki i architektury miast i osiedli, parki i ogrody dekoracyjne, cmentarze, budowle, ich wnętrza wraz z otoczeniem oraz zespoły budowlane o wartości architektonicznej, a także budowle mające znaczenie dla historii budownictwa.
Zdaniem Sądu willa "Turnia" w Zakopanem jest dobrem kultury w rozumieniu art. 2 powołanej ustawy zasługującym na ochronę. Opinie sporządzone w sprawie przez dr inż. Stanisława Karczmarczyka oraz inż. arch. Ewę Nekandę–Trepka jednoznacznie wskazują na zabytkowy charakter tego obiektu uzasadniający wpisanie go do rejestru zabytków. Willa "Turnia" została wzniesiona w tzw. "Stylu Zakopiańskim" i jest jego świadectwem. Styl ten był kierunkiem w architekturze realizowanym na terenie Zakopanego na przełomie XIX i XX wieku (1889 – 1915). Zasadniczą cechą Stylu Zakopiańskiego oprócz ograniczenia, w którym był realizowany, był budulec z jakiego powstawały domy, sposób budowy oraz wystrój zarówno wewnętrzny jak i zewnętrzny nawiązujący do tradycji góralskich. Z opinii inż. Ewy Nekandy–Trepka wynika, że wzniesione w późniejszym okresie budynki, mimo że mogły być wzorowane na "Stylu Zakopiańskim" nie mogą być uznane za przedstawicieli tego stylu, ponieważ był on realizowany tylko w określonym czasie. Wznoszone w rzeczywistym "Stylu Zakopiańskim" domy mają znaczenie dla historii budownictwa. Stan techniczny willi "Turnia" jest zły, ale obie opinie wskazują na możliwość i celowość uratowania obiektu. Nawet tak zły stan obiektu nie stoi na przeszkodzie uznania go za dobro kultury, jeżeli ma on znaczenie dla historii budownictwa i może być wpisany do rejestru zabytków. Willa "Turnia" jak wynika z opinii inż. St. Karczmarczyka jest przykładem techniki budowy obiektów pensjonatowych i mieszkalnych na początku XX wieku. Nie ma, jak podał sąd, znaczenia dla uznania określonego obiektu za zabytek okoliczność, że nie jest znany jego projektant, budowniczy czy dokładna data powstania, jeżeli obiekt ten spełnia przewidziane ustawą wymogi uzasadniające uznanie go za dobro kultury wymagające ochrony przez wpis do rejestru zabytków.
Skargę kasacyjną od tego wyroku złożyła D. S. i L. S. za pośrednictwem adwokata, na podstawie art.101 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Przepisy wprowadzające ustawę – Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz.1271), zarzucając naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art.2 i art.5 pkt 1 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o ochronie dóbr kultury (Dz. U. z 1999 r. Nr 98, poz.1150 ze zm.), polegające na przyjęciu, że willa "Turnia" w Zakopanem ze względu na swą wartość historyczną, znaczenie dla historii budownictwa jest dobrem kultury w rozumieniu art. 2 ustawy i podlega wpisaniu do rejestru zabytków.
W konsekwencji zaskarżając wyrok w całości skarżący wnoszą o zmianę zaskarżonego wyroku i uchylenie decyzji Generalnego Konserwatora Zabytków z dnia [...] lutego 2002 r. oraz poprzedzającej decyzji Małopolskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Krakowie z dnia [...] stycznia 2001 r. w sprawie wpisania willi "Turnia" w Zakopanem do rejestru zabytków, a jako wniosek ewentualny zgłaszają uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania.
W skardze kasacyjnej podniesiono, że willa "Turnia opisana w decyzji I instancji, a mianowicie że posiada wartości architektoniczne w postaci detalu snycerskiego na balustradach, drzwiach i balkonach oraz dwa reliefy orłów w koronach, już od dawna pobawiona jest większości architektonicznych detali zdobniczych z uwagi na zły i pogarszający się jej stan. Willa ta to zwykły budynek jakich wiele na Podhalu, wybudowany przez Jana Obroktę i w latach 30-tych rozbudowany. Nie ma natomiast żadnych dowodów, że Jan Obrokta był współpracownikiem Stanisława Witkiewicza i aby dom ten został wybudowany w 1906 r. Werandy tego domu zostały dobudowane pod koniec lat 30-tych, przed wybuchem II wojny światowej, a więc po czasie za jaki budowane uznaje się w "Stylu Zakopiańskim" tj.1880-1915 r. Nie ma dowodów, aby w budynku willi "Turnia" prowadziła pensjonat Aniela Zagórska lub mieszkali Olga i Andrzej Małkowscy. W żadnym najstarszym przewodniku po Zakopanem czy publikacji dotyczącej budynków, nigdy nie został wymieniony budynek "Turnia". Natomiast w akcie notarialnym w 1975 r., w którym Skarb Państwa nabył od J. B.–T. w trybie art.6 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości wynika, że przedmiotowy budynek miał być rozebrany, albowiem celem wywłaszczenia było urządzenie na tym terenie parku miejskiego – zgodnie z planem zagospodarowania przestrzennego Miasta Zakopanego. W przeciągu 20 lat władania tym budynkiem, Skarb Państwa nie interesował się tym budynkiem, który uległ dewastacji. Dopiero gdy po zwrocie nieruchomości H. B.–T. wystąpiła z wnioskiem o wydanie decyzji o rozbiórce zdewastowanego budynku, to służby konserwatorskie się nim zainteresowały. W roku 1997 przedmiotowy budynek został wpisany do rejestru zabytków. Naczelny Sąd Administracyjny uchylając decyzję Generalnego Konserwatora Zabytków z 1998 r. wyrokiem z dnia 21 października 1999 r. jednoznacznie stwierdził, że "trudno uznać zabytkowy charakter budynku tylko dlatego, że jest wzniesiony w Stylu Zakopiańskim i znajduje się w Zakopanem. Wydając decyzję ponownie podano, że organ I instancji nie uzasadnił dlaczego budynek "Turnia" ma znaczenie dla dziedzictwa i rozwoju kulturalnego i na czym polega jego wartość historyczna, naukowa i artystyczna. Zarówno Konserwator Zabytków jak i NSA w wyroku z dnia 28 listopada 2003 r. zajęli stanowisko, że budynek "Turnia" został wzniesiony w tzw. "Stylu Zakopiańskim", jest dobrem kultury w rozumieniu art. 2 ustawy. Stanowisko Sądu jest sprzeczne z poprzednio wydanym wyrokiem przez ten Sąd.
Skarżący podnoszą, że zgodnie z opinią inż. Ewy Nekandy–Trepka zasadniczą cechą "Stylu Zakopiańskiego" było ograniczenie w czasie, w którym był realizowany, tylko w latach 1880-1915, to po 1915 roku w latach 30-tych dom był kilkakrotnie rozbudowany, dobudowano werandy, co spowodowało, że budynek istniejący, nie jest tym samym pierwotnie powstałym budynkiem i w tym kształcie powstał o wiele lat później.
Sąd oddalając skargę na decyzję Generalnego Konserwatora Zabytków naruszył prawo materialne – art. 2 i 5 pkt 1 ustawy o ochronie dóbr kultury. W skardze kasacyjnej podkreślono, że zgodnie z art.13 obecnej ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami stan techniczny budynku może być podstawą do skreślenia z rejestru zabytków, bo stan techniczny winien być również brany przy wpisywaniu do rejestru zabytków.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
W postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym na skutek skargi kasacyjnej obowiązuje zasada wynikająca z art.183 § 1 – ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz.1270) zgodnie z którą, Sąd rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej. Skarga kasacyjna w niniejszej sprawie oparta została na naruszeniu prawa materialnego – art.2 i 5 pkt 1 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o ochronie dóbr kultury. Wbrew stanowisku zawartemu w skardze kasacyjnej Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznający skargę na decyzję Generalnego Konserwatora Zabytków nie miał na uwadze kto wybudował ten budynek jak i konkretnej daty jego budowania. Wprost przeciwnie na str.9 uzasadnienia Sąd zaznaczył, że nie ma znaczenia dla uznania określonego obiektu za zabytek okoliczność, że nie jest znany projektant, budowniczy, czy dokładna data powstania, jeżeli obiekt ten spełnia przewidziane ustawą wymogi uzasadniające uznanie go za dobro kultury, wymagające ochrony przez wpis do rejestru zabytków. Należy także podkreślić, że kontrolowana przez Sąd decyzja Generalnego Konserwatora Zabytków nie brała pod uwagę tych danych przy wpisie Willi "Turnia" w Zakopanem do rejestru zabytków. Podniesione jedynie zostało, że willa ta została wzniesiona w okresie propagowanego przez Stanisława Witkiewicza nurtu architektury w sztuce polskiej przełomu wieków. Willa "Turnia" została wybudowana w tzw. "Stylu Zakopiańskim" i jest świadectwem tego stylu, a był on kierunkiem w architekturze realizowanym w latach 1880-1915. Bezsporną okolicznością jest, że Willa "Turnia" została wybudowana w tych latach. Charakterystyczną cechą dla tego stylu był budulec zużyty przy budowie, wystrój wewnętrzny jak i zewnętrzny, bryła budowli, dachu. W niniejszej sprawie zostało wykazane, że Willa "Turnia" jest reprezentantem "Stylu Zakopiańskiego", a wynika to z opinii wydanych w tej sprawie. Budynek nosi cechy sztuki związane z budową i tak bale drewniane obrobione w charakterystyczny sposób (z belek głazów powstałych z ciętych na pół i formatyzowanych brusów tartacznych) układane na kamiennej wysokiej podmurówce. Wysokie dachy (dwuspadowe, przyczółkowe) z okapami wspartymi na rysiach, werandy – ganki, charakterystyczne okna o półkulistym zwieńczeniu, promieniste wykończenie szczytów, zastosowanie motywów kwiatowych "leluj", są to cechy "Stylu Zakopiańskiego". Wbrew stanowisku skargi kasacyjnej podstawą orzeczenia jak i decyzji Generalnego Konserwatora Zabytków, nie był brany pod uwagę przy wpisie Willi "Turnia" – do zabytków fakt, ani kto prowadził pensjonat w tym budynku, ani to w nim mieszkał. Zarzut, że Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 21 października 1999 r. sygn. akt I S.A. 233/99 jednoznacznie stwierdził, że "trudno uznać zabytkowy charakter budynku tylko dlatego, że jest wzniesiony w "Stylu Zakopiańskim" i znajduje się w Zakopanem" o tyle nie jest zasadny, że Naczelny Sąd Administracyjny wskazał w innym miejscu, że "nie wykazano jak dalece wyróżnia się Willa "Turnia" od innych budowli wzniesionych w tym stylu". Rozpoznając po raz trzeci sprawę organy administracji wykazały w oparciu o opinię biegłych, że Willa "Turnia" posiada reprezentatywne dla "Stylu Zakopiańskiego" cechy.
Sąd uznał, że "Willa Turnia" ma znaczenie dla dziedzictwa i rozwoju kulturalnego ze względu na wartości historyczne, jako przykład techniki budowy obiektów pensjonatowych i mieszkalnych na początku XX wieku, a jako obiekt o architekturze wyrażonej w proporcjach itp. ma znaczenie artystyczne.
Znaczenie natomiast naukowe zostało wykazane w uzasadnieniu decyzji Generalnego Konserwatora Zabytków, którą Sąd utrzymując w mocy w pełni zaakceptował, a mianowicie – jako przykład tradycyjnej myśli budowlanej dostosowanej do nowych współczesnych potrzeb.
Natomiast Sąd nie kwestionuje stanu technicznego "Willi Turnia", ale jak wskazał, nie stoi okoliczność ta na przeszkodzie uznaniu budynku za dobro kultury, o którym mowa w art. 2 ustawy o ochronie dóbr kultury. Stanowisko to w pełni akceptuje Naczelny Sąd Administracyjny.
Brak zatem podstaw do uznania, aby został w sprawie naruszony art.2 i 5 pkt 1 ustawy o ochronie dóbr kultury.
Z tych względów skarga kasacyjna podlega oddaleniu na podstawie art.184 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz.1270).