Uzasadnienie
Naczelny Sąd Administracyjny Ośrodek Zamiejscowy w Szczecinie, wyrokiem z 18 grudnia 2003r. sygn. akt SA/Sz 2668/01 oddalił skargę J. K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie z [...] października 2001r. Nr [...] w przedmiocie pozbawienia skarżącego uprawnień kombatanckich.
W uzasadnieniu wyroku Sąd podniósł, że na podstawie art. 1 ustawy z 26 maja 1982r. o szczególnych uprawnieniach kombatantów (Dz. U. Nr 16, poz. 122 z póź. zm.) uprawnienia kombatanckie przysługiwały: 1) uczestnikom walk o narodowe i społeczne wyzwolenie Ojczyzny, 2) bojownikom o zachowanie polskości na ziemiach zagarniętych przez zaborców, 3) uczestnikom Wielkiej Socjalistycznej Rewolucji Październikowej, 4) uczestnikom walk przeciwko siłom reakcji i ruchom faszystowskim, 5) uczestnikom walk o niepodległość, 6) żołnierzom koalicji antyfaszystowskiej, 7) uczestnikom walki o utrwalenie władzy ludowej, 8) uczestnikom ruchu oporu, 9) osobom, które ze względów politycznych, narodowościowych lub rasowych były więzione w hitlerowskich obozach koncentracyjnych i więzieniach oraz 10) osobom prowadzącym w czasie okupacji hitlerowskiej tajne nauczanie dzieci i młodzieży.
Z kolei w myśl art. 1 ust. 1 ustawy z 24 stycznia 1991r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (t.jedn. Dz. U. z 1997 r. Nr 142, poz. 950 z póź. zm.) "kombatantami są osoby, które brały udział w wojnach, działaniach zbrojnych i powstaniach narodowych, wchodząc w skład formacji wojskowych lub organizacji walczących o suwerenność i niepodległość Rzeczypospolitej Polskiej". Następnie w art. 1 ust. 2 ustawy o kombatantach z 1991r. wymieniono enumeratywnie siedem rodzajów działalności w ramach formacji wojskowych, które zostały zaliczone do działalności kombatanckiej, pośród nich w pkt 3 także "pełnienie służby w polskich podziemnych formacjach i organizacjach, w tym działających w ramach tych organizacji oddziałach partyzanckich w okresie wojny 1939-1945". Ponadto: a) w art. 2 tej ustawy wymieniono enumeratywnie siedem dalszych rodzajów działalności lub zdarzeń, w których udział uznaje się za równorzędny z działalnością kombatancką; b) w art. 3 tej ustawy wskazano szczegółowo, które okresy przebywania w niewoli albo w określonych obozach, więzieniach itp. zalicza się do okresów działalności kombatanckiej lub uznaje się za równorzędną z taką działalnością; c) art. 4 tej ustawy przesądził także, iż jej przepisy stosuje się również do osób, które podlegały represjom wojennym okresu powojennego, wskazując równocześnie szczegółowo, jakiego rodzaju sytuacje obejmuje tak rozumiane pojęcie represji.
Natomiast art. 25 ust. 2 pkt 2 ustawy o kombatantach z 1991r. stanowi, że: "Pozbawia się uprawnień kombatanckich osoby, które na mocy dotychczasowych przepisów uzyskały uprawnienia kombatanckie wyłącznie z tytułu działalności w latach 1944-1956 w charakterze "uczestników walk o ustanowienie i utrwalanie władzy ludowej" lub innych tytułów niż wymienione w art. 1 ust. 2 w art. 2 oraz w art.
- Uprawnienia te zachowują jednak osoby, które uczestniczyły w Wojnie Domowej w Hiszpanii w latach 1936-1939 lub które uprawnienia te uzyskały z tytułów określonych w ustawie oraz żołnierze z poboru, którzy pełnili służbę wojskową w Wojsku Polskim w okresie od 10 maja 1995r. do 30 czerwca 1947r.". Równocześnie Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów, który właściwy jest do podejmowania decyzji w sprawie pozbawienia uprawnień kombatanckich (art. 25 ust. 4 ustawy o kombatantach z 1991r.) został przy tym zobowiązany do uprzedniego przeprowadzenia w takim przypadku tzw. postępowania weryfikacyjnego (§ 2 ust. 1 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z 22 września 1997r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu postępowania w sprawach dotyczących pozbawienia, przywrócenia uprawnień kombatanckich oraz zasad przeprowadzenia weryfikacji tych uprawnień – Dz. U. Nr 116, poz. 745). Zdaniem Sądu, powyższa procedura prawna została zachowana w niniejszej sprawie. Bezsporne w sprawie są ustalenia co do tego, że w okresie od września 1944r. do stycznia 1945r. [...] był członkiem Związku Walki Młodych i miał przyznane uprawnienia kombatanckie przez ZW ZBOWiD w K. decyzją z [...] grudnia 1986r. z tytułu "uczestnik młodzieżowego ruchu oporu – ZWM od września 1944r. do stycznia 1945". Sąd podkreślił, że tę działalność przepisy art. 1 ust. 2 i art. 2 ustawy z 24 stycznia 1991 r. o kombatantach... nie uznają za działalność kombatancką lub z nią równorzędną. Dlatego zaskarżona decyzja pozbawiająca skarżącego uprawnień kombatanckich za powyższy okres, nie narusza art. 25 ust. 2 omawianej ustawy. Związek Walki Młodych była to konspiracyjna organizacja młodzieżowa utworzona w 1943r. z inspiracji Polskiej Partii Robotniczej i w okresie okupacji była jedną z wielu organizacji prowadzących walkę o wyzwolenie Polski. Sama przynależność do tej organizacji nie stanowiła jednak "pełnienia służby" w podziemnej organizacji niepodległościowej o charakterze militarnym (wojskowym),a przez to w świetle art. 1 ust. 2 pkt 2 powołanej ustawy nie może być zaliczona do działalności kombatanckiej. Cały ust. 2 powołanego art. 1 ustawy za działalność kombatancką uznaje "pełnienie służby" lub "uczestniczenie" w formacjach i organizacjach zmilitaryzowanych w walce o wyzwolenie Polski, taką formacją nie była ZWM, podobnie jak inne organizacje o charakterze politycznym działające na terytorium Polski w okresie jej okupacji. W związku z tym za samą przynależność do organizacji politycznej w okresie wojny 1939-1945 art. 1 ust. 2 pkt 3 ustawy o kombatantach... nie przewiduje uprawnień kombatanckich. Uprawnienia te przysługują w zasadzie tylko za uczestniczenie w ruchu oporu w ramach oddziałów partyzanckich. Bezsporne jest, że zainteresowany do ruchu oporu w ramach oddziału partyzanckiego w okresie okupacji nie należał, jak też nie wykazał on swego uczestniczenia jako członek organizacji ZWM w konkretnych akcjach związanych z walką o wyzwolenie Polski. Z akt sprawy wynika, że skarżący ubiegając się o przyznanie uprawnień kombatanckich poza relacją własną (deklaracja członkowska k-14 akt adm.) przedłożył oświadczenia świadków [...] (k-2 i 11), [...] (k-10), [...] (k-3). W toku postępowania weryfikacyjnego skarżący przedłożył oświadczenia świadków [...] (k-19) i [...] (k-18) złożone 10 września 2000r. [...] oświadczył, że [...] we wrześniu 1944r. został przyjęty do ZWM. Był bardzo aktywnym łącznikiem Zarządu Rejonu 6 i 7, dostarczał informacje i materiały konspiracyjne o ruchu wojsk niemieckich. Odbierał i dostarczał meldunki od dowódcy placówki w [...] i [...] dotyczące akcji bojowych prowadzonych przez oddział świadka. Z 27/28 października brał udział w akcji z Brygadą I i II Gwardii Ludowej i Armii Ludowej w plutonie młodzieżowym ZWM w lesie koło [...]. W akcji tej udział brała AL, GL, BCh pod dowództwem Jana Sority p.s. "Ośka". Świadek [...] w swoim oświadczeniu podał te same informacje co [...] i dodatkowo wskazał "wiadomo mi dobrze od dowódcy plutonu młodzieżowego [...] (tj. nazwisko),w którym był [...] iż 27/28 października 1944r. brał udział w akcji I i II Brygady AL i GL w lesie koło [...], ponieważ pluton młodzieżowy był w naszej brygadzie". Kierownik Urzędu dokonując oceny powyższych oświadczeń świadków porównał te oświadczenia z oświadczeniami [...], [...] i [...] złożonymi w lipcu 1985r i 1986r. i logicznie wykazał powody odmowy dania im wiary wskazując, że [...] w swoim wcześniejszym oświadczeniu nie stwierdził, aby skarżący był członkiem jego oddziału i walczył w Gwardii Ludowej. Stąd też w świetle zebranych dowodów uznać należy, że [...] był członkiem ZWM i mógł pełnić funkcje pomocnicze na rzecz Gwardii Ludowej, ale brak jest dowodów, że pełnił służbę, a więc był żołnierzem zaprzysiężonym Gwardii Ludowej. Nawet jeżeli znane są w historii fakty przejścia członków ZWM do służby w Gwardii Ludowej, to w świetle zebranych w sprawie dowodów – w tym dowodów przedstawionych przez skarżącego, których oceny dokonanej przez organ orzekający z racji jej wszechstronności nie można podważyć, brak jest podstaw do stwierdzenia, że skarżący swoją działalnością wyczerpał dyspozycję art. 1 ust. 2 pkt 3 ustawy o kombatantach. Skoro [...] przyznane zostały uprawnienia kombatanckie na podstawie przepisów wcześniej obowiązujących, a które powołaną ustawą nie są uznane za działalność kombatancką lub z nią równorzędną, to w świetle art. 25 ust. 2 pkt 2 tej ustawy zaistniały przesłanki do wydania zaskarżonej decyzji.
Od powyższego wyroku, skargę kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego wniósł [...] reprezentowany przez adwokata M. S., zaskarżając ten wyrok w całości. Wyrokowi zarzucono naruszenie: 1) przepisów prawa materialnego, a to art. 1 ust. 2 pkt 3 ustawy z 24 stycznia 1991r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego, poprzez jego błędną wykładnię wyrażająca się w stwierdzeniu, iż działalność skarżącego nie stanowi działalności kombatanckich, podczas gdy prawidłowa wykładnia wskazanego przepisu prowadzi do wniosku przeciwnego, 2) przepisu art. 2 ust. 2 ustawy z 24 stycznia 1991r. o kombatantach... poprzez jego niezastosowanie, pomimo tego, iż z materiału dowodowego sprawy jednoznacznie wynika, że skarżący brał udział w okresie do 31 grudnia 1945r. w walkach o zachowanie suwerenności i niepodległości Państwa Polskiego w zmilitaryzowanych służbach państwowych co stanowi podstawę do uznania jego działalności za działalność równorzędną z działalnością kombatancką, 3) przepisów postępowania w zakresie mającym wpływ na wynik sprawy tj. art. 77 § 1 i art. 80 Kpa wyrażające się w nieuzasadnionym odmówieniu wiarygodności dowodom z zeznań świadków: [...], [...], [...], z których to zeznań jednoznacznie wynika, iż skarżący pełnił służbę w oddziale partyzanckim działającym w ramach organizacji wojskowej w latach 1944-1945 a nadto nieuzasadnionym nieuwzględnieniu dowodów z wyjaśnień skarżącego, zeznań świadków oraz dowodu z dokumentu prywatnego w postaci życiorysu, z których wynika, iż w czasie walki z Niemcami [...] został ranny w lewe kolano i lewą część czoła i z tego powodu był leczony w szpitalu w Lipsku przez okres około 2 tygodni. Wskazując na powyższe, wnoszący skargę kasacyjną domagał się uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Szczecinie.
Wniósł także o przywrócenie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej.
W ocenie skarżącego Sąd Administracyjny bezzasadnie uznał, iż przynależność [...] do Związku Walki Młodych nie stanowi podstawy do uznania, że w/w prowadził działalność kombatancką w rozumieniu przepisu art. 1 ust. 2 pkt 3 ustawy z 24 stycznia 1991r. o kombatantach.... Wbrew stanowisku Sądu, przynależność skarżącego do Związku Walki Młodych jest tożsama z pojęciem służby, o której mowa w treści wskazanego przepisu. O zasadności powyższego twierdzenia świadczy rodzaj wykonywanych czynności przez skarżącego polegających m.in. na dostarczaniu i odbieraniu meldunków, dostarczaniu informacji i materiałów konspiracyjnych, udział w akcji z Brygadą I i II Gwardii Ludowej i Armii Ludowej. Sąd uznał za niewiarygodne zeznania świadków [...] i [...] złożone 10 września 2000r. z tego powodu, że pozostają one w sprzeczności z zeznaniami złożonymi przez [...], [...] i [...] w lipcu 1985r. i 1986r.
Skoro Sąd odmówił wiarygodności zeznaniom świadków złożonym w 2000r. to powinien uznać zeznania świadków złożone w 1986r. za wiarygodne. Z treści zeznań [...] z 25 lipca 1986r. wynika, że skarżący "dostarczał mi meldunki o ruchu wojsk niemieckich. Razem ze mną brał udział 27 i 28 października w koncentracji I i II Brygady AL, gdzie był ranny. Należał do GL i AL Woli Soleckiej, był dowódcą placówki młodzieżowej rejonu 6 – 7, następnie został skierowany do oddziału partyzanckiego, brał udział w walkach". Z zeznań [...] z 25 lipca 1986r. wynika, że skarżący należał do GL i AL, brał udział w akcjach bojowych pod dowództwem "Edka", brał udział w akcjach wykolejenia pociągu Starachowice, Ostrowiec, rozbrajaniu policji, później walczył pod dowództwem "Heńka" i "Pawła". Z treści zeznań [...] złożonych 25 lipca 1986r. wynika, że skarżący brał udział w koncentracji I i II Brygady AL w lesie koło [...]". Z treści zeznań złożonych przez w/w świadków wynika jednoznacznie charakter działalności skarżącego, w tym służba w GL i AL oraz udział w walkach. Nie sposób również racjonalnie wyjaśnić z jakich powodów Sąd pominął dowody z wyjaśnień skarżącego, zeznań świadków oraz dowodu z dokumentu, z których wynika, iż w czasie walki z Niemcami [...] został raniony raną postrzałową w lewe kolano i lewą część czoła i z tego powodu był leczony w szpitalu w Lipsku przez około 2 tygodni.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Na wstępie należy zauważyć, że zawarty w skardze kasacyjnej wniosek o przywrócenie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej jest bezprzedmiotowy ponieważ skarga podlegająca w zakresie terminu do jej wniesienia trybowi określonemu w art. 101 ustawy z 30 sierpnia 2002r. – Przepisy wprowadzające ustawę – Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1271 z póź. zm.) została złożona w ostatnim dniu okresu przewidzianego w tym przepisie do wniesienia skargi kasacyjnej.
Przechodząc do oceny zasadności skargi kasacyjnej wniesionej przez [...] stwierdzić należy, że nie ma ona usprawiedliwionych podstaw. Wnoszący skargę kasacyjną zarzucił zaskarżonemu wyrokowi naruszenie przepisów prawa, a to art. 1 ust. 2 pkt 3 ustawy z 24 stycznia 1991r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. z 1997r. Nr 142, poz. 950 z póź. zm.) poprzez jego błędną wykładnię wyrażającą się w stwierdzeniu, iż przynależność skarżącego do Związku Walki Młodych nie stanowi podstawy do uznania, iż prowadził on działalność kombatancką w rozumieniu powyższego przepisu, podczas gdy w jego ocenie przynależność do w/w organizacji była tożsama z pojęciem służby o jakiej mowa w tej normie.
Pogląd taki, zdaniem NSA, nie znajduje uzasadnienia. Powołany przepis stanowi, że za działalność kombatancka uznaje się pełnienie służby w polskich podziemnych formacjach i organizacjach, w tym działających w ramach tych organizacji oddziałach partyzanckich w okresie wojny 1939-1945. Z dokumentacji sprawy wynika, że [...] we wrześniu 1944r. wstąpił do Związku Walki Młodych i członkiem tej organizacji był do stycznia 1945r. Aby odpowiedzieć na pytanie czy – jak twierdzi skarżący – działalność w Związku Walki Młodych można uznać za służbę w rozumieniu cytowanego art. 1 ust. 2 pkt 3 należy określić jaki charakter miała ta organizacja w momencie, kiedy wstąpił do niej [...]. Według Encyklopedii Powszechnej PWN z 1982r., a także Małej Encyklopedii Powszechnej PWN z 1958r. – Związek Walki Młodych był konspiracyjną organizacją młodzieżową utworzoną w styczniu 1943r. z inicjatywy Polskiej Partii Robotniczej i ideologicznie związaną z tą partią. Obok działalności polityczno-propagandowej ZWM prowadzić miał również działalność wojskowa poprzez własne oddziały (grupy) bojowe. W styczniu 1944r. utworzona została Armia Ludowa. W jej skład weszła w całości Gwardia Ludowa, a także oddziały bojowe ZWM (według Historii Polski – PWN z 1983r. autorstwa prof. Józefa Buszko str. 387 "w skład AL weszła Gwardia Ludowa i oddziały bojowe pepeerowskiej organizacji młodzieżowej ZWM). Oznacza to, że z chwilą powstania Armii Ludowej Związek Walki Młodych, którego oddziały bojowe weszły w skład tej formacji z organizacji, która – do tego momentu – w jakimś zakresie prowadziła działalność wojskową, stał się organizacją nastawioną przede wszystkim na oddziaływanie polityczne wśród młodzieży. Zatem w momencie przystąpienia do tej organizacji [...] ZWM nie był organizacją, w której działalność możnaby traktować jako pełnienie służby w rozumieniu w/w art. 1 ust. 2 pkt 3 ustawy z 24 stycznia 1991r. o kombatantach...
Nie ma natomiast dowodu na to, iż skarżący był żołnierzem AL. Wprawdzie ze złożonych w trakcie postępowania weryfikacyjnego w dniu 10 września 2000r. oświadczeń świadków [...] i [...] wynikało, że [...] był w plutonie młodzieżowym ZWM, który miał wchodzić w skład (bliżej nieokreślonej) Brygady AL, ale stwierdzenia te nie znajdują oparcia w materiale dowodowym. [...], który takiej informacji miał udzielić [...] w żadnym ze swoich oświadczeń składanych w lipcu 1985r. oraz lipcu 1986r. nie potwierdził tego faktu. Stwierdził tylko w oświadczeniu z 26 lipca 1986r., że [...] był w jego placówce młodzieżowej jako członek ZWM nie twierdząc, iż był on żołnierzem plutonu wchodzącego w skład oddziału AL. Także żaden z pozostałych świadków, którzy składali oświadczenia w 1985r. i 1986r. kiedy to [...] czynił starania o przyjęcie go w charakterze członka do ZBOWiD-u tj. [...] i [...] nic nie wspominali w swoich oświadczeniach, że – poza przynależnością do ZWM – skarżący był członkiem plutonu wchodzącego w skład oddziału AL. Z materiału dowodowego sprawy wynika, że zainteresowany dostarczając informacje i meldunki o ruchach wojsk niemieckich współpracował z jednostkami organizacyjnymi AL, ale tego rodzaju wykonywania czynności na rzecz ugrupowań zbrojnych nie można traktować jako służby w tych ugrupowaniach, a tylko za nią przysługują w świetle ustawy uprawnienia kombatanckie. Nie jest też zasadny zarzut skargi kasacyjnej o naruszeniu przez zaskarżony wyrok przepisu art. 2 ust. 2 ustawy z 24 stycznia 1991r. o kombatantach... poprzez jego niezastosowanie mimo, iż z materiału dowodowego sprawy miało jednoznacznie wynikać, że skarżący brał udział w okresie do 31 grudnia 1945r. w walkach o zachowanie suwerenności i niepodległości Państwa Polskiego w zmilitaryzowanych służbach państwowych. Twierdzenie to jest dowolne nie mające potwierdzenia w materiale dowodowym sprawy. Po pierwsze trudno sobie wyobrazić, że w tym okresie (już po wyzwoleniu) 12 -letni chłopiec bierze udział w walkach jako członek zmilitaryzowanych służb państwowych. Po drugie to działalność w jakiej – według oświadczeń świadków [...], [...] i [...] – miał brać udział [...] po wyzwoleniu (w latach 1945-1947) "walka z reakcyjnym podziemiem" nie mieści się w dyspozycji powołanego przepisu.
Nie zostały też naruszone przepisy art. 77 § 1 i 80 Kpa ponieważ postępowanie weryfikacyjne w tej sprawie zostało przeprowadzone z zachowaniem wymogów rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z 22 września 1997r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu postępowania w sprawach dotyczących pozbawienia i przywrócenia uprawnień kombatanckich oraz zasad przeprowadzania weryfikacji tych uprawnień (Dz. U. Nr 116, poz. 745). Materiał dowodowy niezbędny do rozstrzygnięcia sprawy został zebrany w sposób wyczerpujący i przez Sąd rozpatrzony. Natomiast twierdzenia skargi kasacyjnej, iż niezasadnie pominięte zostały zeznania świadków (zeznań nie było, a tylko oświadczenia) [...], [...] i [...], z których miało jednoznacznie wynikać, iż skarżący pełnił służbę w oddziale partyzanckim, nie odpowiadają prawdzie ponieważ żaden z tych świadków w swym oświadczeniu nic takiego nie stwierdził. Natomiast zupełnym nieporozumieniem jest przypisywanie w skardze skarżącemu tego, czego nie robił i kim nie był. Z treści "zeznań" [...] z 25 lipca 1986r. miało wynikać, ze skarżący "Należał do GL i AL Woli Soleckiej, był dowódcą placówki młodzieżowej rejonu 6 i 7, następnie został skierowany do oddziału partyzanckiego, brał udział w walkach". Z kolei [...] w swych "zeznaniach" z 25 lipca 1986r. miał stwierdzić, że skarżący "należał do GL i AL, brał udział w akcjach bojowych pod dowództwem "Edka", brał udział w akcjach wykolejenia pociągu Starachowice-Ostrowiec, rozbrajaniu policji, później walczył pod dowództwem "Heńka" i "Pawła" ". Jak na czteromiesięczny staż w organizacji ZWM 11-letniego wówczas chłopca, skarżący miałby wręcz imponujące osiągnięcia w walce partyzanckiej. Wnoszący skargę kasacyjną nie zwrócił jednak uwagi, że to co przypisywano [...] odnosiło się do składających oświadczenia [...] i [...].
Na odwrocie bowiem składanych przez nich oświadczeń, odpowiedni organ ZBOWiD uczynił adnotację o ich służbie i walce z okupantem.
Powyższe prowadzi do wniosku, że zaskarżony wyrok jest zgodny z prawem.
Z tego względu na podstawie art. 184 ustawy z 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi skargę kasacyjną należało oddalić.