Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 15 stycznia 2004 r. w sprawie I SA 1295/03 oddalił skargę Marka S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia 7 maja 2003 r. w przedmiocie zmiany okresu pobierania zasiłku stałego wyrównawczego.
Wyrok ten zapadł w następujących okolicznościach sprawy.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w W. decyzją z dnia 7 maja 2003 r. (...), po rozpatrzeniu odwołania Marka S. od decyzji Dyrektora Ośrodka Pomocy Społecznej Dzielnicy U. miasta W. z dnia 14 marca 2003 r. (...) w przedmiocie zmiany okresu, na jaki został przyznany odwołującemu się zasiłek stały wyrównawczy, utrzymało tę decyzję w mocy.
W uzasadnieniu Samorządowe Kolegium Odwoławcze w W. podało, że wskazaną wyżej decyzją z dnia 14 marca 2003 r. organ pomocy społecznej zmienił własną decyzję z dnia 7 sierpnia 2002 r. (...), przyznającą Markowi S. zasiłek stały wyrównawczy w części dotyczącej okresu przyznania zasiłku i ustalił, że przysługuje on do dnia 31 stycznia 2003 r. Powyższe rozstrzygnięcie uzasadniono tym, że w dniu 5 lutego 2003 r. Ośrodek Pomocy Społecznej Dzielnicy U. w W. otrzymał pisemną informację z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w W., iż decyzją z dnia 22 stycznia 2003 r. przyznano Markowi S. rentę z tytułu całkowitej, trwałej niezdolności do pracy od dnia 1 października 1998 r. w miesięcznej kwocie 532,91 zł brutto. W tej sytuacji dochód strony przekracza kryterium dochodowe uzasadniające otrzymywanie zasiłku stałego wyrównawczego.
Od decyzji Dyrektora Ośrodka Pomocy Społecznej Marek S. odwołał się do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. podnosząc, że żadnej renty nie przyjął i nie przyjmie, ponieważ została mu przyznana bezprawnie. Postępowanie zaś Ośrodka Pomocy Społecznej pozbawia go środków do życia.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w W. cyt. wyżej decyzją z dnia 7 maja 2003 r. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Organ odwoławczy wskazał w uzasadnieniu na przepis art. 43 ust. 2a ustawy o pomocy społecznej, dopuszczający zmianę decyzji administracyjnej na niekorzyść strony, bez jej zgody, jeżeli nastąpiły zmiany w sytuacji dochodowej lub osobistej osoby otrzymującej świadczenie. W sytuacji dochodowej skarżącego nastąpiły zmiany uzasadniające zmianę decyzji przez organ pomocy społecznej. Kolegium ustaliło na podstawie informacji zasięgniętej od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, że Marek S. nie przyjął przyznanego mu świadczenia rentowego. Organ stwierdził jednak, że nie można uzależniać przyznania i wypłaty zasiłku stałego wyrównawczego od woli strony przyjęcia bądź nieprzyjęcia przysługującej jej renty, bowiem prowadziłoby to do niezgodnego z prawem pobierania środków przeznaczonych na pomoc społeczną. Z tych względów odwołanie nie mogło być uwzględnione.
Na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. Marek S. złożył w dniu 6 czerwca 2003 r. skargę do Naczelnego Sądu Administracyjnego, w której zarzucił, iż organ nie badając odwołania orzekł o braku prawa do zasiłku przyjmując, iż skarżący jest rencistą ZUS, co nie polega na prawdzie, bo żadnej renty nie pobiera. Zaskarżona decyzja natomiast pozbawiła go jedynego źródła utrzymania, jakim był zasiłek stały wyrównawczy w kwocie 277,26 zł. W tej sytuacji skarżący wniósł o nakazanie organowi pomocy społecznej podjęcie wypłacania zasiłku stałego wyrównawczego od lutego 2003 roku.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w W. wnosząc o oddalenie skargi podtrzymało swoje stanowisko prezentowane w zaskarżonej decyzji.
Rozpoznając powyższą skargę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wskazał, że stosownie do art. 97 par. 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz.U. nr 153 poz. 1271/ sprawy, w których skargi zostały wniesione do Naczelnego Sądu Administracyjnego przed dniem 1 stycznia 2004 r. i postępowanie sądowe nie zostało zakończone, podlegają rozpoznaniu przez właściwe sądy wojewódzkie na podstawie przepisów ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz.U. nr 153 poz. 1270/.
Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych /Dz.U. nr 153 poz. 1296/ sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że wniosek skarżącego o nakazanie organowi pomocy społecznej podjęcia wypłaty wstrzymanego świadczenia nie mieści się w zakresie rozpoznania przez Sąd.
Ponadto Sąd stwierdził, że zarówno postępowanie administracyjne, jak również wydana w jego wyniku ostateczna decyzja administracyjna nie naruszają prawa. Zgodnie z art. 27 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej zasiłek stały wyrównawczy przysługuje osobie pełnoletniej, całkowicie niezdolnej do pracy z powodu wieku lub inwalidztwa, jeżeli jej dochód - o ile jest to osoba samotna - jest niższy od kryterium dochodowego określonego w art. 4 ust. 1 ustawy. Wysokość zasiłku stałego wyrównawczego stanowi różnicę między tym kryterium dochodowym a dochodem tej osoby przy czym na dochód, stosownie do art. 2a ust. 1 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej uważa się sumę miesięcznych dochodów, bez względu na tytuł i źródło ich uzyskania, pomniejszoną o obciążenia wymienione szczegółowo w tym przepisie. Jak wynika z akt sprawy skarżący Marek S. spełniał wymogi powołanych przepisów ustawy o pomocy społecznej, posiadał bowiem orzeczony umiarkowany stopień niepełnosprawności /orzeczenie Wojewódzkiego Zespołu do Spraw Orzekania o Stopniu Niepełnosprawności w W. (...) z dnia 9 lipca 1998 r./, a jedynym źródłem jego dochodu był dodatek mieszkaniowy. Uzasadniało to przyznanie pomocy społecznej w formie zasiłku stałego wyrównawczego, przysługującego ostatnio, tj. do dnia 31 stycznia 2003 r., w kwocie 277,26 zł miesięcznie. Jednocześnie Sąd stwierdził, że jest poza sporem, iż decyzją wydaną w dniu 22 stycznia 2003 r. zostało przyznane skarżącemu przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych w W., począwszy od dnia 1 października 1998 r., prawo do renty z tytułu całkowitej, trwałej niezdolności do pracy. Jak wynika z pisma Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w W. z dnia 11 marca 2003 r. (...) od 1 marca 2003 r. kwota renty wynosi 552,63 zł brutto, a należne od dnia 1 października 1998 r. wyrównanie wraz z odsetkami przekazano Markowi S. w dniu 27 stycznia 2003 r. Skarżący nie zaakceptował jednak przyznanego mu świadczenia rentowego i nie podjął należnych kwot wyrównania wraz z odsetkami. Na rozprawie w dniu 15 stycznia 2004 r. pełnomocnik skarżącego przedłożył kopię decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w W. z dnia 30 czerwca 2003 r. (...) o wstrzymaniu, na wniosek Marka S. z dnia 1 czerwca 2003 r., dalszej wypłaty renty, począwszy od dnia 1 lipca 2003 r. W tej sytuacji, zdaniem Sądu, organ prawidłowo uznał, iż zrezygnowanie przez skarżącego z dochodów z tytułu przysługującej mu renty oznacza, że nie spełnia on już przesłanki przewidzianej w art. 27 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej odnoszącej się do dochodu. Należy bowiem wziąć pod uwagę, że zgodnie z art. 1 ustawy o pomocy społecznej pomoc społeczna jest instytucją polityki społecznej państwa mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać wykorzystując własne środki, możliwości i uprawnienia. Dotyczy to wszystkich form, w jakich na podstawie ustawy z dnia 29 listopada 1990 r. udzielana jest pomoc społeczna. Nieprzyjęcie przez skarżącego przyznanej mu renty jest równoznaczne z niewykorzystaniem własnych możliwości przezwyciężenia trudnej sytuacji życiowej i oznacza brak współudziału w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej, do którego korzystający z pomocy społecznej są zobligowani przepisem art. 1 ust. 3 ustawy. W tej sytuacji przyjęcie, iż skarżącemu przysługuje nadal prawo do zasiłku stałego wyrównawczego pozostawałoby w kolizji z celem pomocy społecznej i jej uwarunkowaniami określonymi w cyt. art. 1 ust. 1 i 3 ustawy.
Za prawidłowe Sąd uznał stanowisko Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W., iż nie można uznać prawa do dalszego pobierania zasiłku stałego wyrównawczego przez osobę, która odmawia korzystania z postawionych do jej dyspozycji środków pieniężnych, jeśli wysokość tych środków przekracza kryterium dochodowe ustalone w art. 4 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej. W związku z tym decyzja organu pomocy społecznej orzekająca o ustaniu z dniem 1 lutego 2003 r. prawa do zasiłku stałego wyrównawczego jest konsekwencją zmiany w sytuacji dochodowej skarżącego uzasadniającej w myśl art. 43 ust. 2a ustawy o pomocy społecznej zmianę decyzji o przyznaniu zasiłku stałego wyrównawczego.
Od wyroku tego, skargę kasacyjną w imieniu Marka S. wniósł adwokat ustanowiony z urzędu.
Zarzucając wyrokowi naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 27 ust. 4 w zw. z art. 2a ust. 1 pkt 2 i art. 1 ustawy o pomocy społecznej, wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i rozpoznanie skargi poprzez uchylenie decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia 7 maja 2003 r. oraz poprzedzającej ją decyzji Dyrektora Ośrodka Pomocy Społecznej Dzielnicy U. w W. z dnia 14 marca 2003 r. (...).
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej przedstawiono stan sprawy oraz stanowisko samego skarżącego co do bezprawności decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 22 stycznia 2003 r. i wyroku Sądu stanowiącego podstawę tej decyzji w przedmiocie ustalenia i przyznania prawa do renty. Zdaniem skarżącego rozstrzygnięcie co do renty zostało oparte na fałszywych przesłankach odnośnie jego stanu zdrowia i co do zasady nie może korzystać ze świadczeń przyznanych w ocenie skarżącego "nielegalnie".
Wyrazem sprzeciwu skarżącego wobec tych działań jest zawisła przed Sądem Okręgowym w W. sprawa (...) o unieważnienie decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.
Odnosząc się do podniesionego w skardze kasacyjnej zarzutu wskazano, że przepisy ustawy o pomocy społecznej posługują się pojęciem dochodu, ale nie definiują tego pojęcia w żaden sposób dla potrzeb ustawy. W zakresie pojęcia dochodu należałoby zatem odwołać się do przepisów prawa podatkowego, w szczególności do ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych. Ustawa ta w zakresie rent przyjmuje tzw. kasową definicję przychodu z tego tytułu /art. 12 ust. 7 w zw. z art. 10 ust. 1 pkt 1/, co oznacza, że przychodem /dochodem/ rencisty jest otrzymane, a nie - należne świadczenia. W takim rozumieniu skarżący nie osiąga dochodu w ogóle, a zatem spełnia przesłanki do uzyskania zasiłku stałego wyrównawczego określone w art. 27 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną Samorządowe Kolegium Odwoławcze w W. wnosząc o jej oddalenie, podtrzymało swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie.
Na rozprawie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym Marek S. podniósł zarzut pozbawienia go możliwości obrony swych praw. W dniu 15 stycznia 2004 r. gdy udawał się na rozprawę w sprawie I SA 1295/03 wyznaczoną przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, został zatrzymany przez policję sądową w gmachu Sądu, a następnie osadzony w areszcie śledczym.
Zdaniem Marka S. działalność ta była całkowicie bezprawna i uniemożliwiła mu udział w rozprawie, a także przedstawienie swoich racji. Zapadły więc tego dnia wyrok, zdaniem Marka S., jest nieważny.
W tym stanie sprawy Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje.
W pierwszej kolejności należy rozważyć podniesiony przez skarżącego zarzut pozbawienia go możliwości obrony swych praw. Wprawdzie zarzut ten nie został podniesiony w skardze kasacyjnej, ale stosownie do art. 183 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz.U. nr 153 poz. 1270 ze zm./ Naczelny Sąd Administracyjny bierze go pod uwagę z urzędu, jako że stanowi jedną z przesłanek nieważności postępowania.
W celu wyjaśnienia kwestii zatrzymania skarżącego przez policję sądową, Sąd na podstawie art. 106 par. 3 w zw. z art. 113 par. 2 i art. 193 ww. ustawy o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, przeprowadził dowód z dokumentów policji z zatrzymania skarżącego w gmachu Sądu. Z dokumentów tych wynika, iż skarżący został wylegitymowany przez policję w związku z odmową podania przyczyny przybycia do Sądu. Podczas tej czynności ujawniono, że skarżący jest poszukiwany w związku z nakazem przyjęcia wydanym przez Sąd Rejonowy dla W.-M. II Wydział Cywilny, celem wykonania orzeczonej wobec skarżącego kary porządkowej w postaci pozbawienia wolności w wymiarze trzech dni, zgodnie z postanowieniem tego Sądu z dnia 17 lutego 2003 r. (...). Z dokumentów tych wynika, że skarżący nie podał, iż przyszedł do gmachu Sądu w związku z wyznaczoną rozprawą w jego sprawach - czemu skarżący nie zaprzecza - i nie żądał powiadomienia Sądu o fakcie zatrzymania.
Wobec takiego stanowiska skarżącego oraz faktu, iż na rozprawie przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Warszawie w dniu 15 stycznia 2004 r. skarżący był reprezentowany przez pełnomocnika - adwokata, a także faktu, że skarżący nie przedstawił żądnych dowodów, które miałyby znaczenie w rozpoznawanej sprawie przed Sądem Wojewódzkim - należy uznać, iż skarżący nie został pozbawiony możliwości obrony swoich praw. Nadmienić należy, iż Naczelny Sąd Administracyjny odroczył rozprawę celem umożliwienia skarżącemu zapoznania się z aktami sprawy i zgłoszenia ewentualnych wniosków dowodowych.
Jedynymi dowodami, które przedstawił, były dokumenty dotyczące okoliczności zatrzymania skarżącego przez policję sądową. Natomiast skarżący nie przedstawił żadnych dowodów, które miałyby ewentualnie znaczenie dla sprawy dotyczącej okresu przyznania zasiłku stałego wyrównawczego.
Odnosząc się do zarzutu skargi kasacyjnej należy stwierdzić, iż nie jest on zasadny. Dokonana bowiem interpretacja przepisu ustawy z dnia 29 listopada 1990 r. o pomocy społecznej /t.j. Dz.U. 1998 nr 64 poz. 414 ze zm./ dotycząca przesłanek uzyskania świadczenia w formie zasiłku stałego wyrównawczego jest prawidłowa. Bezsporne w sprawie jest, iż skarżący w styczniu 2003 r. uzyskał rentę w wysokości przekraczającej kryterium dochodowe określone w art. 4 ust. 1 ww. ustawy. Bezsporne również jest, iż to skarżący podjął decyzję o odmowie jej przyjmowania. W dacie wydawania decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. będącej przedmiotem oceny legalności przez Wojewódzki Sąd Administracyjny, renta ta była przekazywana skarżącemu przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Zawieszenie jej wypłacania, wobec odmowy przyjmowania przez skarżącego, nastąpiło dopiero w lipcu 2003 r.
Tak więc skarżący posiadał określony, zagwarantowany dochód, którego wysokość prawidłowo była brana pod uwagę przy ocenie istnienia przesłanek do dalszego otrzymywania zasiłku stałego wyrównawczego, a okoliczność, iż skarżący nie chciał skorzystać z tego dochodu nie zmienia tego faktu. Zarówno bowiem wykładnia systemowa, jak i celowościowa przemawiają za taką interpretacją powołanego przepisu. Świadczy o tym treść art. 1 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej, który stanowi, że pomoc społeczna, ma na celu umożliwienie osobom przezwyciężenia trudnych sytuacji życiowych, których nie są one stanie pokonać, wykorzystując własne środki, możliwości i uprawnienia.
Z tych wszystkich względów uznając, iż skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw i nie zachodzą przesłanki nieważności postępowania, Sąd na zasadzie art. 184 ustawy o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji wyroku.
O wynagrodzeniu adwokata świadczącego pomoc prawną z urzędu, Sąd orzekł na podstawie art. 250 ww. ustawy w zw. z par. 18 ust. 1 pkt 2 ppkt a w zw. z par. 19 i 20 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenie przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu /Dz.U. nr 163 poz. 1348 ze zm./.