Uzasadnienie
(...) Spółka Akcyjna z siedzibą w G. domagała się stwierdzenia zasiedzenia służebności o treści odpowiadającej treści służebności przesyłu obciążającej nieruchomość numer (...) w Z. P., dla której w Sądzie Rejonowym w Elblągu prowadzona jest księga wieczysta numer (...), uprawniającej wnioskodawczynię do utrzymania na tej nieruchomości linii średniego napięcia wraz ze słupami podtrzymującymi i stacją transformatorową oraz wstępu w celu wykonywania czynności technicznych związanych z eksploatacją, modernizacją, naprawą, konserwacją, remontami i przebudową linii energetycznej.
Właściciel nieruchomości – uczestnik R. S. wniósł o oddalenie wniosku.
Sąd Rejonowy w Elblągu, postanowieniem z 17 grudnia 2013 roku, oddalił wniosek.
Ustalił Sąd pierwszej instancji, że R. S. jest właścicielem gospodarstwa rolnego, w tym działki numer (...), opisanej w księdze wieczystej (...), od 1975 roku. W dniu 28 sierpnia 1982 roku Naczelnik Gminy M. wydał decyzję wywłaszczeniową na modernizację linii R. – K., przebiegającej aktualnie przez nieruchomość uczestnika. Na podstawie tej decyzji poprzednik prawny wnioskodawczyni – Zakład (...) wybudował, a następnie używał urządzenia energetyczne posadowione, między innymi, na nieruchomości uczestnika. Wskazano dalej na zarządzenia z 1989 roku i 1993 roku o przekształceniu Zakładu: najpierw w przedsiębiorstwo państwowe, a następnie jednoosobową spółkę Skarbu Państwa. W 2004 i 2007 roku doszło do kolejnych przekształceń podmiotowych oraz zmiany firmy, które doprowadziły do występowania w obrocie (...) Spółki Akcyjnej z siedzibą w G..
Według Sądu Rejonowego, po wydaniu zarządzenia z 1993 roku nie została wydana żadna decyzja ani umowa, na podstawie której doszłoby do przekazania na własność urządzeń służących do przesyłu energii elektrycznej, o których mowa we wniosku. Właśnie problematyka „ przejścia posiadania ze Skarbu Państwa na kolejnych następców prawnych ” (tak w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia karta 186) okazała się dla Sądu pierwszej instancji kluczowa. Po przytoczeniu normy art. 292 k.p.c. wskazano bowiem, że przedsiębiorstwo państwowe mogło do okresu posiadania wykonywanego po 1 lutego 1989 roku (wcześniej przedsiębiorstwa nie miały żadnych składników majątkowych skoro istniała zasada jednolitej własności państwowej) doliczyć okres posiadania sprzed tej daty, jeżeli nastąpiło przeniesienie posiadania. Wnioskodawczynię zobowiązywano do przedłożenia decyzji lub umowy, na podstawie której doszło do przeniesienia posiadania, bądź przekazania na własność urządzeń, o których mowa we wniosku. Dokumentów takich nie złożyła. Same zarządzenia z 1989 roku i 1993 roku są niewystarczające.
Apelację od tego postanowienia złożyła (...) Spółka Akcyjna z siedzibą w G. domagając się jego zmiany i uwzględnienia wniosku o zasiedzenie lub uchylenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. Zarzucono naruszenie art. 233 k.p.c. przez błędne uznanie, że na podstawie przedstawionych dokumentów nie wykazano przeniesienia posiadania urządzeń przesyłowych w sytuacji gdy dokumenty te wyraźnie na to wskazują. Widzi się także naruszenie art. 231 k.p.c. w związku z art. 232 k.p.c. i art. 6 k.c. przez przeprowadzenie dowodu z urzędu w sytuacji gdy uczestnik nie kwestionował faktu „ przeniesienia posiadania własności urządzeń przez poprzedników prawnych wnioskodawczyni ” (komparycja apelacji - karta 192 in extenso). Uchybiono wreszcie zasadom sporządzania uzasadnień przez niewskazanie podstaw odmowy przyznania mocy zgłoszonym przez stronę dowodom. Jak chodzi o naruszenie prawa materialnego, to wskazano na art. 348 k.c. i uznanie, że nie doszło do przekazania posiadania urządzeń w sytuacji gdy poprzednicy wnioskodawczyni przekazali jej dokumenty pozwalające na rozporządzanie rzeczą oraz art. 2 ust. 1 i 2 ustawy z 29 września 1990 roku o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości przez pominięcie, że nabycie prawa własności urządzeń nastąpiło na mocy tej ustawy, wobec faktu, że w dacie kiedy wchodziła w życie pozostawały one w zarządzie poprzednika prawnego wnioskodawczyni.
W uzasadnieniu wskazywano na postanowienia zarządzeń z 1989 i 1993 roku, według których nowoutworzonemu przedsiębiorstwu przydziela się składniki powstałe z podziału dotychczasowego przedsiębiorstwa lub nowopowstała spółka przejmuje wszelkie prawa i obowiązki swego poprzednika. Żaden inny dokument nie był zatem potrzebny. O fakcie przekazania własności urządzeń świadczy także to, że wnioskodawczyni dysponuje całą dokumentacją techniczną urządzeń obejmująca budowę linii czy przeprowadzane remonty, przejmowaną w ramach sukcesji. Przeniesienie posiadania nastąpiło zatem na podstawie art. 348 k.c., z czym zgodzić się miał Sąd Okręgowy w Elblągu w postanowieniu z 2 stycznia 2014 roku.
Uczestnik wniósł o oddalenie apelacji i zasądzenie kosztów postępowania apelacyjnego.
Sąd Okręgowy ustalił i zważył, co następuje
Apelacja (...) Spółki Akcyjnej z siedzibą w G. okazała się bezzasadna.
Sąd odwoławczy przyjmuje za własne ustalenia faktyczne poczynione w pierwszej instancji jak chodzi o stan prawny nieruchomości, która miała być obciążona służebnością (właściwy numer księgi wieczystej to (...)) oraz podmiotowość prawną przedsiębiorstw przesyłowych korzystających z urządzeń energetycznych przebiegających przez grunt uczestnika, a zatem nie ma potrzeby ich ponownego przytaczania. Zaznaczyć jedynie trzeba, że wbrew ustaleniom Sądu Rejonowego nie ma podstaw aby twierdzić, że decyzja administracyjna Naczelnika Gminy M. z 28 sierpnia 1982 roku dotyczyła nieruchomości uczestnika, a zatem by stanowiła podstawę wybudowania i użytkowania urządzeń energetycznych tam posadowionych. Odnośnie zaś rozważań prawnych to problematyka przeniesienia posiadania służebności, z uwagi na zagadnienia, którym Sąd odwoławczy przypisał kluczową rolę dla oddalenia wniosku o zasiedzenie, utraciła na znaczeniu i omówiona zostanie w dalszej kolejności.
W postępowaniu apelacyjnym ustala się nadto, że urządzenia energetyczne na gruncie uczestnika oddano do eksploatacji po 31 sierpnia 1983 roku, to jest dniu odbioru technicznego robót budowlano – montażowych (dowód – protokołu odbiorów technicznych z 31 sierpnia 1983 roku karty 30 – 31). Nie ma zatem przeszkód aby przyjmować za wnioskodawczynią, że faktyczne korzystanie z trwałych i widocznych urządzeń na nieruchomości uczestnika w zakresie odpowiadającym treści służebności rozpoczęło się 1 września 1983 roku. Na podstawie akt I Ns (...) ustalono zaś, że w dniu 8 marca 2012 roku R. S. złożył wniosek o ustanowienie służebności przesyłu obciążającej nieruchomość w Z. P., na rzecz przedsiębiorcy (...) Spółki Akcyjnej z siedzibą w G.. Postępowanie to zawieszono, na podstawie art. 177 § 1 pkt 1 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c., postanowieniem z dnia 14 czerwca 2012 roku.
Oczywiste jest zatem, że w razie uwzględnienia wniosku Spółki (...) z 19 kwietnia 2012 roku o stwierdzenie zasiedzenia służebności o cechach służebności przesyłu wniosek o ustanowienie służebności przesyłu okazałby się bezzasadny - nie ma podstaw do regulowania w ten sposób stanu polegającego na korzystaniu z gruntu pod urządzenia służące do przesyłu energii elektrycznej skoro jeszcze przed złożeniem wniosku przedsiębiorca uzyskał takie prawo. W rozstrzyganej sprawie nie wystąpiły jednak przesłanki aby stwierdzić zasiedzenie służebności. Treść wniosku Spółki (...) uzasadniała zresztą jego oddalenie a limine.
Podstawę prawną dla zasiedzenia służebności przesyłu stanowi art. 292 k.c. w związku z art. 305⁴k.c., który odsyła do odpowiedniego stosowania przepisów o zasiedzeniu nieruchomości. Artykuł 172 § 1 k.c. nie może być zatem wykładany literalnie, a z uwzględnieniem właściwości prawa powstałego na podstawie art. 292 k.c. Do zasiedzenia prowadzi posiadanie trwałego i widocznego urządzenia na cudzej nieruchomości. Posiadanie wykonuje się zatem w zakresie odpowiadającym treści służebności (art. 352 k.c.). Posiadacz nabywa służebność przesyłu korzystając nieprzerwanie z cudzej nieruchomości w zakresie odpowiadającym treści tej służebności przez okres dwudziestu lat, chyba że uzyskał posiadanie w złej wierze, a wówczas okres ten wynosi trzydzieści lat. Jeżeli podczas biegu zasiedzenia nastąpiło przeniesienie posiadania, obecny posiadacz może doliczyć do czasu, przez który sam posiada, czas posiadania swego poprzednika.
Jeżeli jednak poprzedni posiadacz uzyskał posiadanie nieruchomości w złej wierze, czas jego posiadania może być doliczony tylko wtedy, gdy łącznie z czasem posiadania obecnego posiadacza wynosi przynajmniej lat trzydzieści (art. 172 i 176 k.c. w związku z art. 292 k.c. i art. 305⁴k.c.).
Za przyznaniem nieuprawnionemu posiadaczowi możliwości nabycia prawa, o ile posiadał przez wystarczająco długi czas, przemawia konieczność zapewnienia porządku prawnego i stabilizacji stosunków. Społeczno - gospodarcza rola zasiedzenia w zakresie zapewnienia porządku prawnego polega przede wszystkim na usunięciu długotrwałej niezgodności pomiędzy stanem posiadania, a stanem prawnym, przy biernej postawie właściciela, od którego wymaga się dbałości o zachowanie własnego prawa. Tymczasem Spółki (...) już we wniosku twierdziła, że z gruntu R. S. korzystała legalnie - na podstawie decyzji wywłaszczeniowej Naczelnika Gminy M. z 28 sierpnia 1982 roku. Jej skutkiem było ograniczenie prawa własności nieruchomości przez znoszenie stanu faktycznego ukształtowanego przebiegiem urządzeń, wraz z zagwarantowanym prawem dostępu do cudzego gruntu w celu wykonywania czynności związanych z konserwacją tych urządzeń.
Wnioskodawczyni z faktu wydania decyzji wywodzi swoja dobrą wiarę, podczas gdy wykonywanie uprawnień w zakresie wynikającym z decyzji wydanej na podstawie art. 35 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 12 marca 1958 roku o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (tekst jednolity z 1974 roku Dziennik Ustaw Numer 10 pozycja 64 ze zmianami), stanowiącej tytuł prawny do ich wykonywania, wyklucza nabycie przez zasiedzenie służebności gruntowej o cechach służebności przesyłu (patrz uchwała składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z 8 kwietnia 2014 roku w sprawie III CZP 87/13). Przyjęcie za prawdziwe twierdzeń wnioskodawczyni czyniłoby jej wniosek oczywiście bezzasadnym.
Rzecz jednak w tym, że wbrew przekonaniu Spółki (...) nie wykazała ona aby decyzja o wywłaszczeniu obejmowała grunty uczestnika. Do wniosku dołączono decyzję wywłaszczeniową z 28 sierpnia 1982 roku wraz z wykazem właścicieli gruntów, przez które przebiegać miała linia energetyczna. Wymienia się tam właścicieli gruntów, między innymi, w Z. P., numer obciążonej działki i numer księgi wieczystej prowadzonej dla tego gruntu. W decyzji odwołano się wprost do wykazu. Przypomnieć trzeba, że księgę wieczystą (...) (przed migracją – (...)) założono w 1954 roku. Na podstawie umowy dożywocia z 1975 roku właścicielem jest R. S.. Obejmuje ona jedną wyodrębnioną działkę geodezyjną o numerze (...). W wykazie załączonym do decyzji nie wymienia się R. S., księgi wieczystej numer (...), ani działki (...). Zaznaczona przez wnioskodawczynię działka (...) nie należy do uczestnika, prowadzono dla niej księgę wieczystą (...) i nic nie wskazuje na to aby W. R. był poprzednikiem prawnym uczestnika.
R. S. zwracał uwagę na tą okoliczność. Spółka (...) poprzestała na twierdzeniu, że rozbieżność dotycząca numeru działki wzięła się z podziałów geodezyjnych, czego dowodzić mają akta księgi wieczystej. Jak wyżej wskazano rozbieżności dotyczą nieumieszczenia wśród adresatów decyzji uczestnika oraz nieruchomości, której był właścicielem w dacie jej wydania i której dotyczy wniosek w niniejszej sprawie.
Zasadnicze wątpliwości budzi także zakres decyzji. Wiadomo, że wydano ją na podstawie art. 35 przywołanej już wyżej ustawy o wywłaszczaniu nieruchomości. W ustępie 2 tego artykułu określono zakres uprawnień przedsiębiorstwa państwowego do korzystania z cudzego gruntu - dostępu do przewodów i urządzeń w celu wykonywania czynności związanych z ich konserwacją. Wydaje się, że we wspomnianej decyzji Naczelnika Gminy M. udzielono tylko jednorazowego upoważnienia do wstępu na nieruchomości nią objęte, celem budowy – modernizacji linii i stacji transformatorowych.
W tym stanie rzeczy nie sposób uznać aby Spółka (...) wykazała, że jej poprzednik prawny posadowił urządzenia energetyczne na gruncie R. S. na podstawie decyzji wywłaszczeniowej. Wobec oczywistego nieobjęcia uczestnika tą decyzją wymieniony w niej Zakład (...) nie mógł wejść w posiadanie służebności w dobrej wierze. W rzeczywistości zatem dokumenty dostarczone przez samą wnioskodawczynię doprowadziły do obalenia domniemania dobrej wiary posiadacza skoro w świetle przytoczonej treści decyzji i wykazu nie da się utrzymywać, że objęto służebność w posiadanie (wzniesiono urządzenia energetyczne) słusznie sądząc, że nie narusza się cudzych praw.
W związku z tym termin zasiedzenia upływał dopiero 2 września 2013 roku. Złożony w dniu 8 marca 2012 roku wniosek o ustanowienie służebności przesyłu obciążającej nieruchomość R. S., na rzecz (...) Spółki Akcyjnej z siedzibą w G., doprowadził do przerwy biegu tego terminu, jako działanie bezpośrednio zmierzające do zachowania własnego prawa.
Trzeba wreszcie wyjaśnić, że wbrew wywodom apelacji dołączone do akt zarządzenia z 1989 i 1993 roku nie określają wyraźnie, że obejmują także przeniesienie posiadania służebności. Dokumenty te w ogóle nie traktują o posiadaniu, czy służebnościach gruntowych. W apelacji wskazuje się zresztą, że wyraźnie mówią o przeniesieniu posiadania urządzeń przesyłowych, ale i tego ich treść nie potwierdza. W zarządzeniu Ministra Przemysłu z 16 stycznia 1989 roku w sprawie podziału przedsiębiorstw państwowych wskazano tylko, że tworzone przedsiębiorstwo państwowe – Zakład (...) powstaje na bazie dotychczasowej jednostki organizacyjnej o tej samej nazwie. Zakładowi przyznaje się składniki mienia ustalone przez stosowną komisję. Sądzić należy zatem, że to dokument pochodzący od tej komisji wymieniać mógł urządzenia służące do doprowadzania prądu elektrycznego, wchodzące na mocy art. 49 k.c. w skład przedsiębiorstwa i przebiegające, między innymi, przez nieruchomość uczestnika, a opisane w opinii biegłego J. A..
Pozostałoby wówczas przeprowadzenie adekwatnego wywodu prawnego uzasadniającego wnioskowanie o przeniesieniu w ten sposób posiadania służebności gruntowej, mającej cechy obecnej służebności przesyłu, w sposób opisany w art. 348 k.c. Zarządzenie Ministra Przemysłu i Handlu z 9 lipca 1993 roku służyło w pierwszej kolejności wniesieniu mienia dzielonego przedsiębiorstwa państwowego - Zakładu (...), do spółki akcyjnej (...). Wnioskodawczyni nie twierdzi, że spółka ta była jej poprzednikiem prawnym. Wskazanym zarządzeniem przekształcono także dotychczasowy Zakład (...) w (...) Spółkę Akcyjną w E., ale szczegółów podziału mienia w treści zarządzenia nie wskazano. Odsyła się natomiast do załącznika do zarządzenia, którego wnioskodawczyni nie zechciała przedłożyć. Stąd kolejne postanowienia, deklarujące następstwo praw i obowiązków, nie wyjaśniają losów prawnych linii, której dotyczy postępowanie, a w sposób pochodny – nie dowodzą przeniesienia posiadania służebności na gruncie uczestnika.
Odwoływanie się do stanowisko zajętego przez Sąd Okręgowy w Elblągu w sprawie I Ca (...) jest o tyle zawodne, że przedsiębiorstwo przesyłowe przedłożyło tam tzw. kartotekę linii, jako przechowywane stale w archiwum urządzenie ewidencjonujące stan linii i urządzeń energetycznych, przejmowane od poprzedników prawnych. W niniejszej sprawie wyciągu z takiej kartoteki nie przedłożono, a dopiero w apelacji powołano się na jej istnienie. Jak jednak wspomniano wyżej, problematyka przeniesienia posiadania podnoszona w kontekście art. 176 k.c. utraciła na znaczeniu skoro zakładając nawet jego ciągłość od 1983 roku, do upływu terminu zasiedzenia nie doszło przed złożeniem przez R. S. wniosku o ustanowienie służebności, a w tej ostatniej sprawie zainteresowani przedstawią dopiero swoje stanowiska.
W tym stanie rzeczy, na mocy art. 385 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c., apelację oddalono.
O kosztach postępowania za drugą instancję orzeczono na mocy art. 520 § 3 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. i 13 § 3 k.p.c. uznając, że w postępowaniu apelacyjnym ujawniła się wyraźna sprzeczność interesów uczestników, a apelację Spółka (...) oddalono. Wysokość kosztów określono na kwotę 120 zł, to jest równą opłacie za czynności adwokata w postępowaniu apelacyjnym dotyczącym służebności - § 8 pkt 3 w związku z § 13 ust. 1 pkt 1 i § 5 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 roku w sprawie opłat za czynności adwokackie / … / (tekst jednolity z 2013 roku Dziennik Ustaw pozycja 461).