Uzasadnienie
A. C. i M. R. wspólnicy spółki cywilnej (...) z siedzibą w G. w pozwie przeciwko M. K. domagali się zwolnienia centrum obróbczego (...) T. (...) o numerze seryjnym AL. (...) spod egzekucji prowadzonej przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w Iławie M. M. w sprawie Km (...) z wniosku pozwanego przeciwko Przedsiębiorstwu Handlowo-Usługowemu (...) Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w K.. Powodowie twierdzili, że zajęta ruchomość stanowi ich własność.
M. K. domagał się oddalenia powództwa, kwestionując fakt przejścia prawa własności ruchomości na powodów.
Sąd Rejonowy w Iławie VI Zamiejscowy Wydział Cywilny z siedzibą w Nowym Mieście Lubawskim oddalił powództwo.
Ustalił Sąd pierwszej instancji, że Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym w Iławie M. M. prowadzi postępowanie egzekucyjne w sprawie Km (...) z wniosku M. K. przeciwko Przedsiębiorstwu Handlowo – Usługowemu (...) Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w K. o egzekucję świadczenia pieniężnego. W dniu 23 czerwca 2014 roku komornik dokonał na terenie zakładu produkcyjnego dłużnika zajęcia ruchomości w postaci centrum obróbczego (...) T. (...) nr seryjny AL. (...) wraz z szafą sterującą i magazynkiem narzędziowym. Podstawą żądania powodów był art. 841 § 1 k.p.c., a więc zgodnie z ogólną zasadą rozkładu ciężaru dowodu powinni wykazać okoliczności, z których wywodzili skutki prawne – czemu nie sprostali. Powodowie przedłożyli dokument prywatny w postaci faktury VAT nr (...) z dnia 2 czerwca 2014 roku, który miał potwierdzać fakt nabycia przez wspólników (...) ruchomości wskazywanej w pozwie. Z zeznań powoda wynikało zaś, że zajęte urządzenie w dalszym ciągu znajduje się w posiadaniu dłużnika, w miejscu prowadzenia przez niego działalności gospodarczej. Wobec bierności powodów uznano, że sama faktura nie mogła być wystarczającym dowodem na potwierdzenie przejścia prawa własności zajętej rzeczy, posiadając jedynie walor dokumentu rozliczeniowego.
Apelację od wyroku wnieśli A. C. i M. R., zaskarżając go w całości.
Zarzucili obrazę przepisów postępowania, tj. art. 379 pkt 5 k.p.c. na skutek pozbawienia skarżących możności obrony przed Sądem pierwszej instancji, co miało stanowić z kolei konsekwencję naruszenia przez ten Sąd art. 207 k.p.c., 217 k.p.c., 232 k.p.c., 299 k.p.c. i 224 § 1 k.p.c. Naruszenie tych przepisów miało polegać na braku zobowiązania pozwanego do złożenia odpowiedzi na pozew, a powodów do złożenia pisma przygotowawczego celem wyjaśnienia okoliczności powołanych przez pozwanego w trakcie jego zeznań, jak również przeprowadzenie przez Sąd Rejonowy z urzędu dowodu z przesłuchania stron z ograniczeniem tej czynności jedynie do zeznań pozwanego, po której nastąpiło przedwczesne zamknięcie rozprawy.
Obraza art. 233 § 1 k.p.c. polegać miała na dowolnej ocenie zebranego w sprawie materiału dowodowego, zaś art. 232 k.p.c. w zw. z art. 6 k.c. na nieuzasadnionym przyjęciu, iż pozwany udowodnił okoliczności, z których wywodził skutki prawne.
Dojść miało wreszcie do naruszenia art. 841 § 1 k.p.c. przez dowolnego uznanie, że skierowanie egzekucji do wskazanej w pozwie ruchomości nie naruszało prawa powodów.
Skarżący domagali się zmiany zaskarżonego wyroku i uwzględnienia powództwa w całości oraz zasądzenia od pozwanego na ich rzecz kosztów procesu.
W uzasadnieniu apelacji skarżący argumentowali, że Sąd nie zapobiegł nielojalnemu zachowaniu pozwanego. Ten nie wniósł bowiem odpowiedzi na pozew, nie został do tego również zobowiązany przez Sąd, co utwierdziło powodów w przekonaniu, iż pozwany „ racjonalnie ocenił swą pozycję procesową ” wobec zasadnie zgłoszonego pozwem żądania, a w konsekwencji powodowie uznali, iż ich osobiste stawiennictwo na rozprawie przed Sądem a quo będzie zbędne. Dopuszczenie przez Sąd pierwszej instancji dowodu z przesłuchania stron, z ograniczeniem tej czynności jedynie do zeznań pozwanego i zamknięcie rozprawy po dokonaniu tej czynności procesowej uniemożliwiło skarżącym ustosunkowanie się do okoliczności podniesionych w zeznaniach, zwłaszcza podważania mocy dowodowej dokumentu w postaci faktury przedstawionej z pozwem. Powodowie podtrzymywali stanowisko, iż przedstawiona przez nich faktura poświadcza zawarcie umowy sprzedaży zajętego urządzenia.
Sąd Okręgowy ustalił i zważył, co następuje
Apelacja A. C. i M. R. okazała się bezzasadna i podlegała oddaleniu.
Najdalej idzie zarzut pozbawienia powodów możności obrony ich praw. Niezależnie od pominięcia we wnioskach apelacyjnych adekwatnego żądania uchylenia zaskarżonego wyroku, zniesienia postępowania w zakresie dotkniętym nieważnością i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania oczywiste jest, że stwierdzenie naruszenia w pierwszej instancji prawa powodów do obrony ich racji musiałoby skutkować takim rozstrzygnięciem. Według art. 378 § 1 k.p.c. sąd drugiej instancji bierze przecież z urzędu pod uwagę nieważność postępowania. Sąd odwoławczy, pomimo dostrzeżonego w postępowaniu pierwszoinstancyjnym uchybienia procedurze, nie stwierdził aby powodów rzeczywiście pozbawiono możności obrony ich praw. Uchybienie Sądu Rejonowego polegało na ograniczeniu w toku rozprawy z dnia 10 grudnia 2014 roku dowodu z przesłuchania stron do odebrania zeznań od pozwanego M. K.. Wbrew zapisowi z protokołu tego posiedzenia A. C. i M. R. nie zostali bowiem zawiadomieni o terminie tego posiedzenia. Wezwania do osobistego stawiennictwa doręczono im odpowiednio: 15 grudnia 2014 roku i 11 grudnia 2014 roku - w obu przypadkach per aviso (karty 26 i 29 akt sprawy).
Nieważność postępowania z przyczyny określonej w art. 379 pkt 5 k.p.c., to jest pozbawienia możności obrony praw występuje wówczas, gdy stronę całkowicie pozbawiono sposobności do przedstawienia jej racji. Pozbawienie możności obrony nie następuje jeżeli skutki uchybienia mogły być usunięte przed wydaniem wyroku.
W związku z tym Sąd odwoławczy wyjaśnia, że przepisy postępowania cywilnego nie nakazują aby przeprowadzenie dowodu z przesłuchania stron następowało tylko na skutek jednego postanowienia dowodowego, podczas jednego posiedzenia. Postanowienia dowodowe można zmieniać (art. 240 § 1 k.p.c.), a czynności powtarzać (art. 241 k.p.c.). Nie było zatem przeszkód aby czynność przesłuchania stron w niniejszej sprawie powtórzyć lub ograniczyć do odebrania zeznań od powodów. Dodatkowo pamiętać trzeba, że niestawiennictwo stron na termin nie wstrzymuje przeprowadzenia dowodu (art. 237 k.p.c.), a wobec zawiadomienia pełnomocnika powodów o rozprawie wyznaczonej na 10 grudnia 2014 roku nie było podstaw do zakładania, że obecność A. C. i M. R. przy przesłuchaniu M. K. była konieczna. Stan powodujący niemożność przesłuchania powodów wywołany uchybieniem Sądu pierwszej instancji trwał do czasu zakończenia posiedzenia z dnia 10 grudnia 2014 roku, ewentualnie do czasu doręczenia powodom wezwań na to posiedzenie.
Biorąc pod uwagę zawiadomienie pełnomocnika powodów o terminie tej rozprawy i możliwość powzięcia przez samych powodów wiadomości o przeprowadzeniu już posiedzenia wyznaczonego dla ich przesłuchania trzeba uznać, że brak możliwości działania ustał jeszcze przed wydaniem wyroku kończącego sprawę w pierwszej instancji. Ten zapadł bowiem w dniu 19 grudnia 2014 roku. Powodowie mogli żądać powtórzenia lub uzupełnienia postępowania dowodowego. Mieli do tego sposobność i podstawę prawną. Co prawda rozprawę zamknięto w dniu 10 grudnia 2014 roku, ale mogła być ona otwarta na nowo w przypadku ujawnienia się nowych okoliczności (art. 316 § 2 k.p.c.) w tym na skutek wniosku opartego na przywołanym już art. 241 k.p.c.
Apelanci pozbawienie możności obrony swych praw widzą w uniemożliwieniu wdania się w spór co do zarzutów pozwanego. Przy zarządzaniu w Sądzie pierwszej instancji doręczenia odpisu pozwu nie zobowiązano pozwanego do wniesienia odpowiedzi na pozew. W sprawie przeprowadzono dwa posiedzenia wyznaczone na rozprawę – w dniach 19 listopada i 10 grudnia 2014 roku. O terminach obu posiedzeń zawiadomiono pełnomocnika powodów. Ten nie stawiał się, ale miał sposobność faktyczną i prawną uczestniczenia w przeprowadzanych wówczas czynnościach, a w tym przy przedstawianiu przez pozwanego w dniu 19 listopada 2014 roku stanowiska w sprawie. M. K. wniósł wówczas o oddalenie powództwa oraz przedstawił zwięzłe uzasadnienie tego żądania, oparte na twierdzeniu o dalszym posiadaniu zajętej rzeczy przez dłużnika oraz kwestionowaniu faktury dołączonej do pozwu jako dokumentu potwierdzającego sprzedaż tej rzeczy.
Rozprawa odbywa się w ten sposób, że strony zgłaszają ustnie swe żądania i wnioski oraz przedstawiają twierdzenia i dowody na ich poparcie (art. 210 § 1 k.p.c.). Zasady ustności nie niweczy art. 207 §§ 1 i 2 k.p.c. umożliwiający wniesienia odpowiedzi na pozew. Nie ma więc podstaw dla twierdzenia, że pominięcie zarządzenia odpowiedzi na pozew i pism przygotowawczych stanowiło uchybienie procesowe. Nie doszło zatem do pozbawienia strony powodowej prawa do przytaczania okoliczności faktycznych i dowodów. Prawo i faktyczną możliwość zajęcia stanowiska w sprawie powodowie zachowali, ale z niej nie skorzystali. W szczególności, pomimo ustanowienia pełnomocnika procesowego i jego zawiadomienia o posiedzeniach nie przedstawiono na rozprawie ich twierdzeń i dowodów. Pełnomocnictwo procesowe stanowi rodzaj przedstawicielstwa, a więc działania i zaniechania pełnomocnika pociągają za sobą skutek bezpośrednio dla mocodawcy.
Oznacza to, że uczestniczenie lub możliwość uczestniczenia pełnomocnika ustanowionego przez powodów w posiedzeniu sądu wyklucza zarzut pozbawienia prawa do obrony z braku znajomości stanowiska procesowego pozwanego, przedstawionego podczas tego posiedzenia.
Nieprawdziwe są zarzuty apelantów, że pozwany stanowisko w sprawie przedstawił dopiero w toku przesłuchania. W uzasadnieniu apelacji nie dostrzega się w ogóle, że przeprowadzono rozprawę w dniu 19 listopada 2014 roku, o której pełnomocnik powodów był zawiadomiony. M. K. wdał się wówczas w spór. Przedstawione argumenty były adekwatne do zgłoszonego żądania.
Powodowie zgłosili żądanie zwolnienia od egzekucji rzeczy stanowiącej ich własność. Przesłanki tego roszczenia wskazano w art. 841 k.p.c. – zajęty przedmiot należy zwolnić od egzekucji jeżeli narusza się prawa powoda. Wobec zarzutów pozwanego wiadomo, że spór pomiędzy stronami winien koncentrować się na wykazaniu, że przed zajęciem dłużnik rzeczywiście sprzedał urządzenie wymienione w protokole tej czynności egzekucyjnej pomimo, że znajdowało się ono nadal w posiadaniu dłużnika, a faktura mająca potwierdzać sprzedaż jest kwestionowana.
Sąd odwoławczy przyjmuje za własne ustalenia faktyczne poczynione w pierwszej instancji. Dotyczą one zresztą okoliczności niespornych, to jest prowadzenia postępowania egzekucyjnego z wniosku wierzyciela M. K. przeciwko dłużnikowi Przedsiębiorstwu Handlowo - Usługowemu (...) Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w K. oraz daty i miejsca dokonania w tym postępowaniu czynności zajęcia urządzenia wymienionego w pozwie. Podnoszony przez pozwanego zarzut posiadania rzeczy przez dłużnika jest o tyle oczywisty, że po zajęciu rzecz pozostawiono w miejscu prowadzenia przez niego działalności.
Jednocześnie jednak powodowie w pozwie ani w toku postępowania nie wyjaśniali przyczyn, dla których rzecz nie znajdowała się wówczas w ich władaniu. Według faktury złożonej przy pozwie do sprzedaży dojść miało w dniu 2 czerwca 2014 roku, a zajęcia dokonano 23 czerwca 2014 roku. To prawda, że ważność umowy sprzedaży zależy od zgodnych oświadczeń stron. Wydanie rzeczy i zapłata ceny stanowią natomiast przejawy wykonania tej umowy. W postepowaniu o zwolnienie zajętej rzeczy od egzekucji do powoda należy jednak przeprowadzenie dowodu naruszenia jego prawa. Ograniczenie inicjatywy dowodowej do przedstawienia faktury, w której nie wskazano danych personalnych nabywców, pomijającej ich podpisy i dane personalne osoby działającej za zbywcę, niezawierającej pokwitowania zapłaty ceny ani potwierdzenia przeniesienia posiadania zbywanej rzeczy doprowadziło do oddalenia powództwa.
Niezależnie bowiem od tego czy dołączona do pozwu faktura spełnia wymagania stawiane temu dokumentowi rachunkowemu, w postępowaniu o zwolnienie od egzekucji dokument ten był traktowany w kontekście normatywnym wynikającym z art. 245 k.p.c. i 253 zdanie drugie k.p.c. Dokument prywatny stanowi dowód tego, że osoba, która go podpisała, złożyła oświadczenie zawarte w dokumencie. Wobec zaprzeczenia prawdziwości takiego dokumentu przez stronę, od której dokument nie pochodzi, dowód prawdziwości przeprowadza ten kto z dokumentu chce skorzystać. Powodowie w zasadzie nie mogli nawet powoływać się na domniemanie prawdziwości faktury skoro jej nie podpisali. Zaniechali innych środków dowodowych zmierzających do wykazania przed Sądem pierwszej instancji twierdzeń o zawarciu umowy sprzedaży. Zawarte w apelacji żądanie przesłuchania świadka i powodów było bezzasadne.
Sąd odwoławczy, na mocy art. 383 k.p.c. pominął nowe dowody, bowiem powodowie mogli je powołać w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji. Jak wyżej wskazano potrzeba ich przeprowadzenia powstała już w pierwszej instancji, a powodowie mieli możliwość skorzystania z inicjatywy dowodowej.
To, że obecnie dłużnik nie kwestionuje praw powodów (nie odpowiedział na wezwanie do zwolnienia rzeczy od egzekucji) nie oznacza, że pominąć można ocenę jego wcześniejszych zachowań - w kontekście całokształtu okoliczności sprawy. Z dołączonych na wniosek powodów akt egzekucyjnych Km (...) wynika, że w dniu 7 lipca 2014 roku dłużnik sporządził, a następnie przedstawił sądowi egzekucyjnemu skargę na czynność komornika polegającą na zajęciu centrum obróbczego (...) T. (...) o numerze seryjnym AL. (...). Dłużnik zarzucał naruszenie procedury przy czynnościach dokonywanych na jego mieniu.
W tym stanie rzeczy, na mocy art. 385 k.p.c., apelację oddalono.