Uzasadnienie
(...) Finanse Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w W. domagała się zasądzenia od P. B. kwoty 628,20 zł z odsetkami ustawowymi od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty i kosztami procesu. Strony związane były umową pożyczki z 16 października 2009 roku, a pozwana zwróciła jedynie część z udzielonego jej świadczenia.
P. B. nie stawiła się na rozprawie, ani nie zajęła stanowiska w piśmie procesowym.
Sąd Rejonowy w E., wyrokiem zaocznym z 21 grudnia 2012 roku, zasądził od pozwanej na rzecz powoda kwotę 411,36 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 23 sierpnia 2012 roku, a w pozostałym zakresie powództwo oddalił. Od pozwanej zasądzono także kwotę 148,63 zł tytułem kosztów procesu.
Sąd pierwszej instancji ustalił, że P. B. w dniu 16 października 2009 roku zawarła z (...) Finanse Spółką z ograniczoną odpowiedzialnością w W. umowę pożyczki. Na zobowiązanie z tytułu umowy w wysokości 823,20 zł składała się kwota 500 zł pożyczki, odsetki umowne – 26,36 zł, opłata przygotowawcza – 27,75 zł, składka ubezpieczeniowa – 55 zł oraz opłata za dodatkową usługę w postaci obsługi pożyczki w domu klienta – 214,09 zł. Pozwana spłaciła 195 zł.
Zgodnie z normą art. 7a ustawy z dnia 20 lipca 2001 roku o kredycie konsumenckim łączna kwota wszystkich opłat, prowizji oraz innych kosztów związanych z zawarciem umowy o kredyt konsumencki, z wyłączeniem udokumentowanych lub wynikających z innych przepisów prawa kosztów, związanych z ustanowieniem, zmianą lub wygaśnięciem zabezpieczeń i ubezpieczeń (w tym kosztów ubezpieczenia spłaty kredytu), nie może przekroczyć 5 % kwoty udzielonego kredytu konsumenckiego. Postanowienia umowy pożyczki z 16 października 2009 roku są sprzeczne z tym przepisem. Do kosztów związanych z zawarciem umowy należy zaliczyć opłatę przygotowawczą w kwocie 27,75 zł, oraz opłatę dodatkową za obsługę pożyczki w miejscu zamieszkania – 214,09 zł. Do limitu opłat nie wchodzi składka ubezpieczeniowa. Łączna kwota opłat wynosi 241,84 zł, a powinna 25 zł. Nie można uznać, że koszt obsługi pożyczki w domu nie mieści się w kategorii opłat z art. 7a ustawy bowiem zalicza się do nich wszystkie koszty towarzyszące umowie.
Opłata za obsługę pożyczki w domu stanowi składnik należności naliczonych z góry, wyznaczających wysokość stałej raty tygodniowej obciążającej pozwaną. W konsekwencji zastosowanie miał art. 17 ustawy. Postanowienia umowne nie mogą ograniczać uprawnień konsumenta przewidzianych w ustawie. W takich przypadkach stosuje się przepisy ustawy. Łączną kwotę zobowiązań pomniejszono o 216,84 zł (opłata przygotowawcza + opłata za obsługę pożyczki w domu – 25 zł), a następnie o uiszczoną przez pozwaną kwotę 195 zł, co dało świadczenie podlegające zasądzeniu - 411,36 zł
O kosztach procesu orzeczono na mocy art. 100 k.p.c., stosując zasadę ich stosunkowego rozdzielenia i zasądzając Spółce 65,48 % z poniesionych kosztów – adekwatnie do stopnia w jakim proces wygrała.
Apelację od tego wyroku w części oddalającej powództwo i rozstrzygającej o kosztach procesu złożyła (...) Finanse Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w W. żądając jego zmiany i uwzględnienia powództwa w całości, a w przypadku uznania, że zgromadzony materiał dowodowy nie daje wystarczających podstaw do zmiany wyroku, jego uchylenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.
Zarzucono naruszenie art. 7a ustawy o kredycie konsumenckim poprzez jego błędną wykładnię polegającą na nieuzasadnionym przyjęciu za podstawę obliczenia górnego ograniczenia kosztów kredytu kwoty wypłaconej do rąk konsumenta, podczas gdy zgodnie z poglądami nauki prawa należy przyjmować kwotę kredytu brutto, a zatem uwzględniającą tak opłatę przygotowawczą jak i koszty ubezpieczenia spłaty kredytu oraz nieuprawnione uznanie wynagrodzenia powoda z tytułu świadczenia dodatkowej usługi w postaci obsługi spłaty pożyczki w miejscu zamieszkania pożyczkobiorcy za koszt związany z zawarciem umowy, podlegający ograniczeniu do 5 % kwoty kredytu, podczas gdy dodatkowa usługa jest fakultatywna. Dołączono dokumenty mające poświadczać możliwość zawarcia umowy także bez wyboru opcji obsługi spłaty w miejscu zamieszkania.
Domagano się zasądzenia kosztów procesu za drugą instancję.
Sąd Okręgowy ustalił i zważył, co następuje
Apelacja (...) Finanse Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w W. okazała się bezzasadna.
Sąd odwoławczy przyjmuje za własne ustalenia faktyczne poczynione w pierwszej instancji odnoszące się do treści umowy pożyczki z 16 października 2009 roku oraz zakresu w jakim P. B. zaspokoiła zobowiązanie, bez potrzeby ponownego ich przytaczania.
W pierwszej kolejności wskazać trzeba, że wnioski dowodowe zgłoszone w apelacji pominięto, jako spóźnione. Sąd odwoławczy może w postępowaniu uproszczonym przeprowadzić dowód z dokumentów (art. 505¹¹§ 1 k.p.c.), ale wówczas gdy został on przedstawiony w warunkach określonych w art. 381 k.p.c. A. nie wskazała, że dowodów tych nie powołała wcześniej lub potrzeba ich powołania wynikła później. Zagadnienie kolizji pomiędzy żądaniem powódki, a normą art. 7a ustawy z dnia 20 lipca 2001 roku o kredycie konsumenckim (Dziennik Ustaw Numer 100 pozycja 1081 ze zmianami) powstało już w elektronicznym postępowaniu upominawczym (patrz uzasadnienie postanowienia z 25 września 2012 roku o stwierdzeniu braku podstaw do wydania nakazu zapłaty). Do kwestii tej odniesiono się zresztą w uzasadnieniu pozwu wniesionego w tym postępowaniu, a następnie uzasadnieniu pozwu przedstawionego na formularzu. Potrzeba powołania dowodów na okoliczności wskazane w apelacji powstała zatem w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji, ale wówczas powodowa Spółka była bierna, poprzestając na dowodach dołączonych do pozwu.
Przypomnieć jednak trzeba, że do akt dołączono wraz z pozwem regulamin pożyczki zawartej z pozwaną (różniący się nieco od egzemplarza przedstawionego z apelacją), a zatem kluczowy dowód z umowy pożyczki wraz z dołączonym do niej regulaminem został przeprowadzony (oryginał kontraktu i regulaminu – karty 19 – 20). Uznając zaś za prawdziwe twierdzenia powódki o okolicznościach faktycznych przytoczonych w pozwie (wobec bierności pozwanej – na mocy art. 339 § 2 k.p.c.) przyjęto, że Spółka (...) udziela pożyczek pomimo nieskorzystania przez konsumenta z opcji obsługi spłaty rat w domu.
Jednocześnie jednak ustala Sąd Okręgowy, że punkt IV.1 regulaminu pożyczek wskazuje, iż wybór opcji obsługi spłaty pożyczki w miejscu zamieszkania jest preferowany przez powódkę, a nieskorzystanie z tej opcji zasadniczo zmienia sytuację prawną konsumenta. W tym ostatnim przypadku umowa nie zostanie podpisana przez doradcę (osobę reprezentującą Spółkę), a konsumentowi przedstawiona będzie ewentualnie oferta pożyczki.
Trafne jest stanowisko Sądu pierwszej instancji odnośnie sprzeczności postanowień umowy pożyczki z 16 października 2009 roku z normą art. 7a ustawy o kredycie konsumenckim. Łączna kwota wszystkich opłat, prowizji oraz innych kosztów związanych z zawarciem umowy o kredyt konsumencki, z wyłączeniem udokumentowanych lub wynikających z innych przepisów prawa kosztów, związanych z ustanowieniem, zmianą lub wygaśnięciem zabezpieczeń i ubezpieczeń (w tym kosztów ubezpieczenia spłaty kredytu), nie może przekroczyć 5 % kwoty udzielonego kredytu konsumenckiego. Zastosowanie tej normy karze uznać składkę ubezpieczeniową w kwocie 55 zł za niewchodzącą do „ limitu opłat ”; zaliczyć do tej kategorii opłatę przygotowawczą w kwocie 27,75 zł oraz wynagrodzenie za usługę dodatkową – obsługę spłat pożyczki w miejscu zamieszkania w kwocie 214,09 zł. Kwota udzielonego kredytu konsumenckiego wynosi 500 zł, a zatem wysokość dopuszczalnych prawem kosztów pożyczki - 25 zł.
Kluczowe dla rozstrzygnięcia było ustalenie czy wynagrodzenie za usługę dodatkową stanowi opłatę (koszt) związaną z zawarciem umowy o kredyt konsumencki. Cytowana norma wskazuje na koszty związane z udzieleniem pożyczki, a zatem zastosowano nomenklaturę swoistą – odmienną od przyjętej, na przykład w art. 7 tej ustawy gdzie mowa o kosztach, które konsument jest zobowiązany zapłacić za kredyt. W art. 7a chodzi zaś o wszystkie koszty związane z zawarciem umowy, a zatem opłaty jakie jej towarzyszą, z wyłączeniem jedynie tych, które odnoszą się do kosztów udzielenia zabezpieczenia lub ubezpieczeń. Do tych ostatnich opłata za obsługę pożyczki w miejscu zamieszkania nie należy, a przy tym stanowi ona składnik należności naliczonych z góry, wyznaczających wysokość stałej raty tygodniowej obciążającej pozwaną. Pobrana była w związku z określonym trybem zawierania kontraktu – w miejscu zamieszkania wnioskującego o pożyczkę i za pośrednictwem doradcy, a zatem trybem preferowanym przez powodową Spółkę jako dającym rękojmię rzetelnej oceny zdolności wnioskującego do spłaty pożyczki i pozwalającym na bieżącą obserwację stanu wypłacalności.
W tym znaczeniu opłata ta związana była właśnie z zawarciem umowy pożyczki, to znaczy towarzyszyła tej umowie, a nie stanowiła zobowiązania odrębnego – usługi świadczonej na rzecz pożyczkobiorcy. Tak zresztą widzi to sama powódka wskazując w pozwie, że dochodzi jednej kwoty wynikającej z jednego zobowiązania i zliczając jego wysokość z uwzględnieniem wynikającej z § 2 umowy pożyczki opłaty za usługę dodatkową. O tyle występuje dysonans pomiędzy tymi argumentami powódki, a umieszczoną także w uzasadnieniu pozwu deklaracją o nienaruszeniu normy art. 7a ustawy o kredycie konsumenckim i nazywaniem wspomnianej opłaty „ dodatkową usługą niezwiązaną z zawarciem umowy ”. W samej umowie widać nawet niekonsekwencję terminologiczną. W § 2 za obsługę spłaty pożyczki w miejscu zamieszkania pobiera się „ wynagrodzenie ”, które następnie, zgodnie z jego istotą, określa się już jako opłatę (§§ 3 i 5; pkt I.4 regulaminu).
Opłaty zaś to koszty pobierane za czynności faktycznie poboczne względem podstawowego świadczenia polegającego na udzieleniu pożyczki, ale jednak wynikające z umowy. W umowie wysokość określonej z góry opłaty za usługę dodatkową wliczono przecież do raty obciążającej pozwaną, a w regulaminie przewidziano kolejność zaliczania wpłat na świadczenia uboczne z umowy pożyczki i świadczenie główne wprost wymieniając tam koszt obsługi spłat pożyczki w miejscu zamieszkania (pkt V.5). Wynagrodzenia tego nie wliczono natomiast do „ całkowitego kosztu pożyczki ” z § 5 umowy, ale to nie dziwi skoro jego treść stanowi realizację obowiązku podania tej wartości wynikającego z art. 7 ustawy o kredycie konsumenckim i nakazującego uwzględnienie odsetek i opłat, które trzeba „ zapłacić za kredyt ” czyli zaliczonych do „ kwoty pożyczki ” (łącznie 109,11 zł). Zresztą w tym samym § 5 umowy do łącznej kwoty wszystkich kosztów obciążających pożyczkobiorcę „ na podstawie umowy pożyczki ” zaliczono opłatę za usługę dodatkową (wspomniane 109,11 zł + 214,09 zł = 323,20 zł).
Wobec naruszenia uprawnień pozwanej do ograniczenia wysokości opłat, prowizji oraz innych kosztów związanych z zawarciem umowy zastosowanie znajdował art. 17 ustawy o kredycie konsumenckim. Postanowienia ograniczające uprawnienia konsumenta zostają zastąpione ustawowymi. Stąd konieczność ograniczenia opłat i kosztów do poziomu wyznaczonego przez art. 7a ustawy.
Wysokość opłat i kosztów określono przez odniesienie stawki 5 % do wartości „ pożyczki udzielonej ” zakładając, że ustawodawca nieprzypadkowo stosuje w art. 7a ustawy termin odnoszący się do wysokości świadczenia wypłaconego („ udzielonego ”). W rozstrzyganej sprawie znaczenie tego przepisu widać zwłaszcza w zestawieniu zarzutu apelantki, który sprowadza się do twierdzenia, że konsument wypłaca Spółce opłatę przygotowawczą za rozpoznanie przez Spółkę wniosku o pożyczkę, ze środków tej Spółki - z oceną tego zachowania jako zwykłego rozłożenia na raty świadczenia z tytułu opłaty przygotowawczej, a to realnie nie podnosi kwoty pożyczki. Odnośnie składki ubezpieczeniowej nie dołączono wyciągu z umowy ubezpieczenia, określającego czy składka ubezpieczeniowa pobrana jest przez ubezpieczyciela z góry za cały okres udzielania ochrony ubezpieczeniowej, czy też łącznie z periodycznymi wpłatami pożyczkobiorcy.
W tym stanie rzeczy, na mocy art. 385 k.p.c., orzeczono jak w sentencji.