Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 12 lipca 2013 r. Sąd Rejonowy w Kaliszu dokonał działu spadku po S. P. (2), zmarłym w dniu 13 lutego 2006 r., ustalając, że w skład spadku wchodzi udział we współwłasności gospodarstwa rolnego, obejmującego nieruchomość o pow. (...) ha, położoną w miejscowości T. gm. O., stanowiąca działki o numerach (...), dla której Sąd Rejonowy w Kaliszu prowadzi księgę wieczystą nr (...), o wartości 693.850,00 zł.
Sąd I instancji dokonał zniesienia współwłasności tej nieruchomości w ten sposób, że: uczestnikowi postępowania T. P. przyznał nieruchomość, położoną w miejscowości T., gm. O., stanowiącą dotychczasowe działki o numerach (...) i działkę numer (...) o pow. 7,5564ha, dla której Sąd Rejonowy w Kaliszu prowadzi księgę wieczystą nr (...) - o wartości 636.053,00 zł. Na własność uczestników postępowania A. P. i S. P. (1) przyznano, w udziałach po ½ części, działkę o numerze (...) o pow. (...) m², wydzieloną z działki o numerze (...), o wartości 57.797 00 zł. Jednocześnie Sąd Rejonowy rozstrzygnął o obowiązku uiszczenia spłat przez uczestnika postępowania T. P. na rzecz uczestniczki postępowania T. R. w kwocie 86.731,25 zł, oraz na rzecz uczestniczki postępowania I. B. K. w wysokości 28.910,42 zł. Przy czym obowiązek zapłaty tych spłat rozłożono na raty.
Sąd Rejonowy zasądził również od wnioskodawczyni D. P. na rzecz uczestników postępowania I. B. K., A. P. i S. P. (1) kwoty po 2.689,17 zł a na rzecz uczestniczki postępowania T. R. kwotę 8.067,50 zł z tytułu uzyskanych, a nieprzedawnionych, pożytków oraz orzekł o kosztach postępowania.
Swoje rozstrzygniecie Sąd oparł na następujących ustaleniach faktycznych:
Spadek po zmarłym w dniu 28 maja 1977 r. S. P. (2), na podstawie ustawy, nabyli żona W. P. (1), syn S. P. (2), syn W. P. (2) i córka T. R. w ¼ części każde z nich. W. P. (2) zmarł w dniu 23 września 1988 r. a spadek po nim na podstawie ustawy nabyli żona A. P., syn S. P. (1) i córka I. K. po 1/3 części każde z nich.
Spadek po zmarłej w dniu 7 marca 1991 r. W. P. (1), nabył w całości na podstawie testamentu z (...) syn S. P. (2), który zmarł w dniu 13 lutego 2006 r. a spadek po nim na podstawie testamentu z 10 listopada 2004 r. nabyła w całości żona D. P..
Sąd Rejonowy ustalił nadto, iż w skład majątku wspólnego małżonków S. P. (2) i W. P. (1) wchodziło prawo własności gospodarstwa rolnego, obejmującego wraz z przynależnościami nieruchomość rolną o pow. 11,8700 ha, położoną w miejscowości T., gm. O., stanowiąca działki o numerach (...), dla której Sąd Rejonowy w Kaliszu prowadzi obecnie księgę wieczystą nr (...). Poprzednio nieruchomość ta nie miała urządzonej księgi wieczystej, zapisana była częściowo w Wykazie hipotecznym „Odpadki od T. " H. (...) oraz w tabeli likwidacyjnej nr 71 i 72.
Od śmierci S. P. (2) w 1977 r. gospodarstwo to prowadził W. P. (2) aż do swojej śmierci w 1988 r. Po nim prowadzenie gospodarstwa przejął S. P. (2), mąż wnioskodawczyni D. P., a od jego śmierci w 2006 r. gospodarstwem tym zajmował się, wraz z D. P., uczestnik postępowania T. P.. Od 2010 r. T. P. prowadzi to gospodarstwo samodzielnie zajmując się produkcją roślinną. Roczna dochodowość tego gospodarstwa wynosi od 30.000 zł do 40.000 zł a T. P. nie posiada żadnych oszczędności.
Umową darowizny z dnia 9 stycznia 2012 r. sporządzoną w formie aktu notarialnego za nr rep. (...) D. P. przeniosła swoje udziały we współwłasności nieruchomości na T. P..
Sąd I instancji ustalił, że obecnie udziały we współwłasności przedmiotowego gospodarstwa wynoszą: T. P. 18/24 udziału, T. R. 3/24 udziału, a I. K., S. P. (1) i A. P. - każde po 1/24 udziału.
Na podstawie opinii biegłego, sporządzonej na potrzeby niniejszej sprawy, Sąd Rejonowy ustalił wartość przedmiotowej nieruchomości na kwotę (...) zł. W toku postępowania ustalono również, że istnieje możliwość jej podziału na dwie działki. Pierwszą stanowiącą część dotychczasowej działki nr (...), obejmującą grunt niezabudowany o wartości 57.821,00 zł oraz drugą obejmującą grunt zabudowany, stanowiący działki o numerach (...) i pozostałą część działki nr (...), o wartości 636.053,00 zł.
Sąd Rejonowy ustalił także wartość pożytków uzyskiwanych przez wnioskodawczynię z gospodarstwa spadkowego za okres od stycznia 2006 r., do 7 listopada 2011 r., liczonych w wysokości czynszu przypadającego za dzierżawę gruntu rolnego i czynszu za najem budynków gospodarczych i mieszkalnych, na kwotę 64.540 zł.
Rozstrzygając niniejszą sprawę w zakresie zniesienia współwłasności Sąd Rejonowy powołał się na brzmienie art. 210 k.c., art. 1037 § 1 k.c. i art. 689 k.p.c. i dokonał zniesienia współwłasności zgodnie ze zgodnym stanowiskiem uczestników postępowania, tj. przez fizyczny podział nieruchomości z obowiązkiem spłat na rzecz uczestników, którym nie przyznano fizycznie żadnej części nieruchomości.
W konsekwencji uczestnikowi postępowania T. P. przyznano zabudowaną nieruchomość, położoną w miejscowości T., gm. O., stanowiącą dotychczasowe działki o numerach (...) i działkę numer (...) o łącznej powierzchni 7,5564 ha, dla której Sąd Rejonowy w Kaliszu prowadzi księgę wieczystą nr (...) - o wartości 636.053,00 zł. Na własność uczestników postępowania A. P. i S. P. (1) przyznano, w udziałach po ½ części, działkę o numerze (...) o powierzchni 1.836,00 m², wydzieloną z działki o numerze (...), o wartości 57.797,00 zł. Przyznana na rzecz A. P. i S. P. (1) część majątku spadkowego odpowiadała ich udziałom w tym majątku przed zniesieniem współwłasności. Z tej przyczyny T. P. zobowiązany został do dokonania spłat na rzecz pozostałych współwłaścicielek, którym nie przyznano ekwiwalentu rzeczowego, tj. na rzecz T. R. i I. B. K..
Kwota spłaty została ustalona w ten sposób, że skoro wartość gospodarstwa rolnego wynosi 693.850 zł, z czego S. i A. P. przypadła działka o wartości 57.821zł, a T. P. działka o wartości 636.029 zł to I. K. powinna przypadać kwota stanowiąca 1/24 wartości pierwotnej działki, czyli 28.910,42 zł, a T. R. kwota stanowiąca 3/24 tej wartości, czyli 86.731,25 zł.
O pożytkach uzyskanych z przedmiotowej nieruchomości orzeczono na podstawie wyliczeń dokonanych przez biegłego, które za okres nie objęty przedawnieniem (ustalonego na podstawie art. 118 k.c.) a zatem od stycznia 2006 r. do 7 listopada 2011 r., wyceniono, w oparciu o wartość czynszu dzierżawnego, na łączną kwotę 64.540 zł. Z tej przyczyny Sąd Rejonowy zasądził od wnioskodawczyni D. P. na rzecz uczestników postępowania I. B. K., A. P. i S. P. (1) kwoty po 2.689,17 zł a na rzecz uczestniczki postępowania T. R. kwotę 8.067,50 zł z tytułu uzyskanych, a nieprzedawnionych, pożytków.
Sąd Rejonowy nie uwzględnił żądania rozliczenia nakładów i wydatków poczynionych zarówno przez wnioskodawczynię, jak i przez W. P. (2) na gospodarstwo rolne, gdyż nie dzielili się oni pożytkami z nieruchomości z innymi jej współwłaścicielami w okresie gdy samodzielnie gospodarowali na nieruchomości po śmierci S. P. (2) seniora. Sąd I instancji uznał, że skoro W. P. (2), S. P. (2) i D. P. nie dysponowali innymi źródłami dochodów, to jakikolwiek nakłady czynione przez nich na przedmiotowe gospodarstwo, dokonywane były nie kosztem ich własnego majątku, tylko za środki uzyskane z pożytków,tj. zysków uzyskanych z tego gospodarstwa. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 520 § 2 k.p.c.
Apelację od powyższego rozstrzygnięcia złożyła wnioskodawczyni D. P. zaskarżając je w zakresie kwoty 10.757 zł zasądzonych w punkcie 4 postanowienia Sądu Rejonowego, tj. należności przyznanych I. K. i T. R. z tytułu pożytków. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucono naruszenie art. 321 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. z uwagi na zasądzenie wskazanych przez apelującą kwot mimo nie zgłoszenia przez te uczestniczki postępowania żądania rozliczenia pożytków. W oparciu o ten zarzut skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonego orzeczenia przez niezasądzenie na rzecz I. K. i T. R. żadnych kwot z tytułu rozliczenia pożytków.
W toku rozprawy w dniu 30 stycznia 2014 r. uczestniczka postępowania T. R. wniosła o oddalenie apelacji a uczestnik postępowania T. P. poparł apelację.
Sąd Okręgowy zważył co następuje
Apelacja zasluguje na uwzględnienie.
Analizując zarzut apelacji, treść zaskarżonego orzeczenia oraz materiał zgromadzony w aktach niniejszej sprawy, w tym w szczególności stanowisko uczestniczek postępowania I. K. i T. R., nie sposób nie zgodzić się z apelującą, że Sąd Rejonowy w punkcie 4 zaskarżonego orzeczenia przekroczył granice żądań tych uczestniczek postępowania a zatem naruszył art. 321 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.
Wskazać należy, że I. K. swoje żądania sformułowała na rozprawie w dniu 14 lipca 2011 r. (k. 43), w piśmie procesowym zatytułowanym (...) z dnia 8 maja 2013 r. (k. 171), a ostatecznie w toku rozprawy w dniu 11 lipca 2013 r. (k. 196 i k. 196v).
Uczestniczka postępowania T. R. swoje stanowisko oraz żądania w sprawie sformułowała na rozprawie w dniu 14 lipca 2011 r. (k. 42v), w piśmie procesowym z dnia 2 kwietnia 2013 r. (k. 86), a ostatecznie również w toku rozprawy w dniu 11 lipca 2013 r. (k. 195v i k. 196v).
Każda z tych uczestniczek postępowania konsekwentnie domagała się przyznania spłat za należny im udział w podlegającym podziałowi majątku bez przyznania na ich rzecz ekwiwalentu rzeczowego. Żadna z nich nie zgłosiła roszczeń z tytułu pożytków uzyskiwanych z nieruchomości podlegającej podziałowi. W ocenie Sądu Okręgowego w tych kategoriach z całą pewnością nie można ocenić odpowiedzi I. K. i T. R. udzielonych na pytanie Sądu w toku rozprawy w dniu 14 lipca 2011 r. (k. 42v i 43), albowiem stanowiły one jedynie odpowiedź na pytanie czy posiadają wiedzę odnośnie nakładów i pożytków z tej nieruchomości. W toku tego informacyjnego wysłuchania uczestniczek postępowania wskazały one jasno, że domagają się jedynie spłat, stanowiących ekwiwalent pieniężny za przysługujący im udział w nieruchomości wspólnej.
W tym miejscu podkreślenia również wymaga, że zgłoszenie roszczenia o rozliczenie pożytków z nieruchomości podlegającej podziałowi może nastąpić jedynie do czasu zakończenia postępowania przed sądem I instancji. Zgłoszenie tego żądania po wydaniu postanowienia o dziale spadku lub na etapie postępowania apelacyjnego stanowi naruszenie art. 383 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., wyrażającego zakaz rozszerzania wniosku oraz zgłaszania nowych roszczeń w postępowaniu apelacyjnym.
Wskazać nadto należy, iż w art. 686 k.p.c. określono zakres rozstrzygnięcia sądu w postępowaniu o dział spadku zaliczając do niego m.in. roszczenia z tytułu pobranych pożytków z tytułu posiadania poszczególnych przedmiotów spadkowych. Sąd nie może jednak rozstrzygać o tego rodzaju roszczeniach ubocznych z urzędu a jedynie na wniosek uczestników postępowania. Podkreślenia wymaga, że w art. 688 k.p.c. w zw. z art. 618 § 3 k.p.c. sformułowano swoistą prekluzję polegającą na ograniczeniu możliwości dochodzenia roszczeń dodatkowych związanych z działem spadku tylko do tego postępowania.
W konsekwencji roszczenia określone w art. 686 k.p.c., a zatem również roszczenia o pobrane pożytki z tytułu posiadania poszczególnych przedmiotów spadkowych, mogą być zgłaszane jedynie w postępowaniu o dział spadku i to przed Sądem I instancji (por. A. Stępniak Postępowanie o dział spadku,wyd. CH Beck 2006, s. 232 – 233, uchwała SN z dnia 26 października 1961 r. w sprawie sygn. akt IV Co 15/61, publ. OSNC 1963/1/3).
Mając na uwadze powyższe rozważania wskazać należy, iż skoro uczestniczki postępowania I. K. i T. R. nie zgłosiły żądania rozliczenia pożytków z podlegającej działowi nieruchomości w toku postępowania przed Sądem I instancji konieczną była zmiana zaskarżonego orzeczenia w zakresie zasądzenia na ich rzecz kwot z tego tytułu. Z tych przyczyn Sąd Okręgowy na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. orzekł jak w punkcie I sentencji postanowienia.
O kosztach postępowania apelacyjnego orzeczono na podstawie art. 100 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.