Uzasadnienie
Pozwem z dnia 4 września 2012r. P. S. domagał się zasądzenia od Gminy J. zapłaty kwoty 30 000zł. z ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia pozwu tytułem odszkodowania za posadowienie wodociągu na działce powoda położonej w I.. W uzasadnieniu swego żądania powód wskazał, że w skutek posadowienia wodociągu uległa zmniejszeniu wartość jego nieruchomości, nadto nie może on w sposób dowolny zabudować wskazanej nieruchomości i prowadzić na niej wybranej przez siebie działalności gospodarczej. Zaznaczył nadto, że otrzymał już od Gminy kwotę 3647 zł., która w jego ocenie ma symboliczny charakter i nie odpowiada rzeczywistej wysokości należnego mu odszkodowania.
Na wniosek pozwanej Gminy J. do procesu wezwana została w charakterze pozwanego Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością (...) w J., która według Gminy winna być w sprawie pozwaną.
Wyrokiem z dnia 25 września 2014r. Sąd Rejonowy w Jędrzejowie - w punkcie I zasądził od Gminy J. na rzecz powoda kwotę 13 090zł. z ustawowymi odsetkami od 17 października 2012r; - w punkcie II oddalił powództwo w pozostałej części w stosunku do Gminy J., a w całości co do (...) Sp. z o.o.; - w punkcie III zasądził od Gminy J. na rzecz (...) Sp. z o.o. w J. kwotę 2417 zł. tytułem kosztów procesu; - w punkcie IV odstąpił od obciążania powoda kosztami procesu należnymi Gminie J. od oddalonej części powództwa; - w punkcie V przyznał z sum Skarbu Państwa – Sądu Rejonowego w Jędrzejowie na rzecz adwokata L. L. kwotę 2952 zł. tytułem pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu; - w punkcie VI nakazał pobrać na rzecz Skarbu Państwa - Sądu Rejonowego w Jędrzejowe tytułem nieuiszczonych kosztów sądowych od: powoda z zasądzonej w punkcie I kwoty 2906,74zł. oraz od Gminy J. kwotę 2476,12zł.
Rozstrzygnięcie swoje Sąd Rejonowy oparł na następujących ustaleniach faktycznych i rozważaniach prawnych:
P. S. stał się właścicielem nieruchomości położonej w I. oznaczonej aktualnie jako działka nr (...) o powierzchni 2,04 ha, dla której prowadzona jest księga wieczysta (...), na podstawie umowy przekazania gospodarstwa rolnego z dnia 20 grudnia 1990r. sporządzonej w formie aktu notarialnego w Państwowym Biurze Notarialnym w K. Oddział w J. za nr (...). Linia wodociągowa przebiegająca m. in. przez działkę powoda oznaczoną w ewidencji nr (...) powstała w 1972r. W dniu 15 września 2010r. powód i Gmina J. zawarli umowę na mocy, której wypłacono P. S. odszkodowanie w kwocie 3647zł. tytułem rekompensaty za trwałe szkody powstałe na skutek przeprowadzenia linii wodociągowej na nieruchomości powoda. W umowie wskazano nadto, że kwota ustalonego odszkodowania rekompensuje w całości szkodę powoda i że nie będzie on w przyszłości dochodził jakichkolwiek roszczeń z tego tytułu. Wypłacona kwota odszkodowania ustalona została za zgodą powoda wyrażoną na piśmie na podstawie operatu szacunkowego opracowanego we wrześniu 2008r. przez rzeczoznawcę majątkowego D. W., w oparciu o ceny z okresu wrzesień 2006- wrzesień 2008r.
Sąd zaznaczył nadto, iż przy zawieraniu przedmiotowej umowy, powodowi nie towarzyszył nikt z rodziny. Na podstawie opinii biegłych: psychiatry i psychologa opracowanych w toku przedmiotowego postępowania, Sąd ustalił, iż powód jest osobą upośledzoną umysłowo w stopniu lekkim. Nie wykazuje zaburzeń psychicznych, nie jest jednak w stanie zrozumieć i rzetelnie ocenić skutków dokonanych czynności. W momencie podpisania w dniu 15 września 2012r. umowy i oświadczenia, jego świadomość była znacznie ograniczona i nie rozumiał znaczenia skutków wiążących się z tą umową i oświadczeniem.
Sąd ustalił nadto, iż z uwagi a płytkie posadowienie wodociągu na nieruchomości powoda, wykluczone jest prowadzenie działalności gospodarczej typu hotel. Możliwa jest tam zabudowa mieszana lub przenośna. Z działki powoda wyłączony jest spod swobodnej zabudowy teren 700m². Wartość odszkodowania przy uwzględnieniu cen nieruchomości z 2009r. w oparciu o sporządzoną w toku postępowania opinię biegłego określona została na 16 737zł. Sąd ustalił także, iż uchwałą Rady Miejskiej z dnia 24 maja 2005r. utworzono zakład budżetowy „ Zakład (...) w J. ” na bazie mienia gospodarstwa pomocniczego gminy „ Zakładu (...) w J. ”. Zakład ten miał działać w oparciu o mienie komunalne przekazane mu w trwały zarząd. Samorządowy zakład budżetowy pod nazwą „ Zakład (...) w J. ” został zlikwidowany uchwałą Rady Miejskiej z dnia 31 marca 2011r. W dniu 12 maja 2011r. Gmina J. aktem założycielskim zawiązała spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością (...).
Na podstawie aktu założycielskiego wszystkie składniki mienia zakładu komunalnego zostały przekazane nowo powstałej spółce, zgodnie z bilansem zamknięcia zakładu, w tym i linia wodociągowa z terenu I.. „ (...) „ miały także przejąć wszystkie zobowiązania zakładu budżetowego. W bilansie samorządowego zlikwidowanego zakładu budżetowego, na dzień jego likwidacji nie ujęto zobowiązania wobec powoda.
W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Rejonowy doszedł do przekonania, iż powództwo jest uzasadnione częściowo tj. co do kwoty 13 090zł. wraz z odsetkami od dnia 17 października 2012r. Sąd I instancji zaznaczył, iż mimo zawarcia umowy z dnia 15 września 2010r. powód może domagać się w niniejszym postępowaniu odszkodowania, bowiem umowa ta z uwagi na fakt, że powód jest upośledzony umysłowo i nie był w stanie w sposób świadomy i swobodny ocenić konsekwencje czynności, której dokonał, jak również przewidzieć i zrozumieć jej skutki, była stosownie do art. 82 k.c. Z tego powodu nieważne było także oświadczenie powoda złożone w dniu 15 września 2010r. w przedmiocie wysokości ustalonego odszkodowania. Oceniając, na którym z podmiotów występujących po stronie pozwanej ciąży obowiązek świadczenia dochodzonego w niniejszej sprawie Sąd Rejonowy stwierdził, iż zobowiązaną do wypłaty tego odszkodowania jest Gmina J..
Zajmując takie stanowisko wskazał, iż (...) Sp. z o.o. nie przejęły tego zobowiązania, albowiem ono po stronie Zakładu (...) w J. w dacie jego likwidacji nie istniało, a zatem nie mogło być przejęte stosownie do par. 4 ust. 3 aktu założycielskiego pozwanej Spółki. Dodatkowo Sąd Rejonowy, wskazywał, że w dniu 15 września 2010r. to pozwana Gmina, a nie samorządowy zakład budżetowy zawierał umowę z powodem dotyczącą dochodzonego w sprawie odszkodowania W związku z podniesionym przez pozwaną Spółkę zarzutem przedawnienia Sąd stwierdził, iż nawet gdyby ciążył na niej obowiązek naprawienia szkody dochodzonej przez powoda, to i tak skutecznie uwolniłaby się ona od tej odpowiedzialności, bowiem podniesiony zarzut przedawnienia byłby skuteczny.
Jednocześnie Sąd zaznaczył, że z tego zarzutu nie mogła skorzystać pozwana Gmina, albowiem zawierając w dniu 15 września 2010r. umowę z powodem i spełniając przedawnione w dacie zawarcia umowy roszczenie, zrzekła się zarzutu przedawnienia zgodnie z przepisem art. 117 par. 2 k.c. Podkreślił także, iż zrzeczenie się przedawnienia jest uprawnieniem osobistym dłużnika, w tym wypadku Gminy J., która zawarła z powodem w dniu 15 września 2010r. umowę. Dlatego skutków tego oświadczenia nie mogłaby ponosić Spółka (...) w J. nawet przy hipotetycznym przyjęciu, że pozwana Spółka przejęła zobowiązania wobec powoda, Spółka ta, bowiem nie miała żadnego wpływu na dokonane przez Gminę J. czynności i nie mogłaby uchronić się przed ich negatywnymi skutkami. Wskazał przy tym, że do roszczenia powoda mają zastosowanie przepisy ogólne, w tym art. 118 k.c., a wybudowanie wodociągu na działce powoda miało miejsce w 1972r. i odbyło się bez żadnego odszkodowania dla rodziców powoda, którzy w tym okresie czasu byli właścicielami nieruchomości.
Wobec tego prawo do ubiegania się o odszkodowanie mogło wygasnąć z dniem 31 grudnia 1982. licząc od 31 grudnia 1972r. tj. końca roku, w którym wybudowano wodociąg. Sąd zaznaczył jednak, że ponieważ w PRL możliwość ubiegania się przez obywateli o odszkodowanie od państwa była znacząco utrudniona, a także mając na uwadze „życzliwą” dla powoda interpretację, należało uznać, że powód ostatecznie mógł ubiegać się o odszkodowanie za częściowe zajęcie jego działki i ograniczenie w jej dysponowaniu do 20 grudnia 2000r. licząc 10 lat od dnia nabycia przez niego nieruchomości objętej postępowaniem, co nastąpiło dopiero w dniu w skutek zawarcia umowy przekazania gospodarstwa rolnego w dnia 20 grudniu 1990r Ostatecznie Sąd stwierdził, że Gmina J. zawierając w dniu 15 września 2010r. umowę z powodem uznała co do zasady swą odpowiedzialność za szkodę jaka została wyrządzona powodowi w skutek umiejscowienia na jego działce wodociągu, co spowodowało ograniczenia w swobodnym dysponowaniu nią.
Z tych względów zbyteczne stało się w ocenie Sądu czynienie szczegółowych ustaleń na okoliczność spełnienia przesłanek odpowiedzialności odszkodowawczej co do zasady. W oparciu o opinię biegłego M. S. opracowaną w sprawie, którą Sąd uznał za fachową i rzetelną, dokonane zostało ustalenie, iż powód nie może swobodnie dysponować częścią swej nieruchomości w skutek posadowienia na niej wodociągu, a szkoda spowodowana tym ograniczeniem przy uwzględnieniu cen z 2009r. oszacowana została na sumę 16737 zł. W tej sytuacji, uwzględniając, kwotę już wypłaconą przez Gminę w 2010 jako odszkodowanie tj. 3647zł., Sąd uznał za uzasadnione zasądzenie na rzecz powoda od Gminy J. kwoty 13 090zł. z ustawowymi odsetkami od dnia doręczenia odpisu pozwu. W pozostałym zakresie powództwo jako nieuzasadnione oddalił. Obciążając Gminę J. kosztami procesu na rzecz Spółki (...) Sąd zaznaczył, iż to na wniosek Gminy Spółka została wezwana do udziału w sprawie, a ponieważ wygrała proces w całości, zatem należy jej się zwrot kosztów procesu, od Gminy, z którą w sprawie prowadziła spór.
Odstępując zaś od obciążenia powoda kosztami procesu, Sad powołał przepis art. 102 k.p.c. i wskazał na jego trudną sytuacje rodzinną oraz okoliczności związane z przedsądowym ustaleniem należnego powodowi odszkodowania. Obciążając zaś Gminę J. kosztami sądowym Sąd uwzględnił, iż pozwana Gmina przegrała sprawę w 46%.
Apelację od wyroku wywiodła Gmina J., zaskarżając go w części tj. w punkcie I, III oraz IV, zarzucając mu: 1.naruszenie prawa procesowego w postaci art. 233 par. 1 k.p.c., które miało istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia poprze jego niewłaściwe zastosowanie polegające na niedokonaniu oceny dowodów na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego w sprawie materiału, wyciągnięciu błędnych wniosków i niedokonanie prawidłowych ustaleń na podstawie zebranego materiału dowodowego; 2.naruszenie prawa materialnego przez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, w szczególności: - art. 23 ustawy z dnia 20 grudnia 1996r. o gospodarce komunalnej (Dz. U. z 2011r, Nr 45, poz. 236 ze zm.), oraz art. 16 ust. 7 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009r. o finansach publicznych (Dz. U. z 3013r. poz. 885 ze zm.)oraz uchwały nr (...) Rady Miejskiej w J. z dnia 31 marca 2011r. w sprawie likwidacji samorządowego zakładu budżetowego pod nazwą Zakład (...) w J. w celu zawiązania jednoosobowej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością (...), pod firmą (...), pozwana Gmina ponosi odpowiedzialność za powstałe zobowiązania, gdy przed powstaniem spółki działał zakład budżetowy, - art. 35 d ust. 1 pkt. 1 w zw. z art. 3 ust. 1 pkt. 20 i 21 ustawy z dnia 29 września 1994r. o rachunkowości (Dz. U. z 2013r. poz. 330 ze zm.) poprzez błędne przyjęcie, że bilans zamknięcia likwidowanego zakładu powinien zawierać rezerwę, o której mowa w ustawie; 3. nie uwzględnienie zapisów zawartych w akcie założycielskim spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, zawartych w akcie notarialnym z dnia 12 maja 2011r. rep. (...) zmienionym aneksem z dnia 16 czerwca 2011r. rep. (...) na mocy, którego spółka wstąpiła we wszystkie prawa i obowiązki związane z działalnością zlikwidowanego samorządowego zakładu budżetowego, w tym przejmując wszystkie należności i zobowiązania tego zakładu (par. 4 ust. 3 aktu założycielskiego).
Wskazując na te zarzuty apelująca wniosła o oddalenie powództwa w stosunku do pozwanej Gminy, zasądzenie od powoda kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych, za obie instancje, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.
Pełnomocnik powoda, oraz pełnomocnik (...) Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością wnieśli o oddalenie apelacji oraz zasądzenie kosztów postępowania apelacyjnego.
SĄD OKRĘGOWY ZWAŻYŁ CO NASTĘPUJE:
Wywiedziona apelacja doprowadziła do zmiany zaskarżonego wyroku, aczkolwiek z innych względów aniżeli zostały w niej wyeksponowane.
Przede wszystkim, w związku z tym, iż w ramach zaskarżenia Sąd obwiązany jest wziąć pod uwagę naruszenie prawa materialnego, wskazania wymaga, iż, powód P. S. nie posiada legitymacji do skutecznego dochodzenia odszkodowania za spowodowanie zmniejszenia użyteczności, czy też obniżenia wartości działki położonej we wsi I., oznaczonej w ewidencji gruntów nr (...), z uwagi na posadowienie na niej w 1972r. wodociągu. Jak bowiem wynika z poczynionych w sprawie ustaleń faktycznych, nie kwestionowanych przez strony w 1972r. właścicielami przedmiotowej działki byli rodzice powoda, którzy dopiero 20 grudnia 1990r. przekazali mu gospodarstwo rolne obejmujące przedmiotową działkę, zawierając w związku z tym w Państwowym Biurze Notarialnym w K. Oddział w J., przed notariuszem K. D. umowę przekazania tegoż gospodarstwa na podstawie art. 2 pkt. 6 lit. b ustawy z dnia 14 grudnia 1982r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. nr 40, poz. 268), stwierdzoną aktem notarialnym nr (...).
Nie ulega zatem wątpliwości, że przedmiotem przekazania była działka z posadowionym już na niej od kilkunastu lat wodociągiem, a zatem o obniżonej już z tego tytułu wartości. Zważywszy na uzasadnienie żądania zgłoszonego w sprawie, stwierdzić należało, iż właśnie w tej umowie powód upatruje swojego uprawnienia do dochodzenia wskazanego w pozwie odszkodowania. Tymczasem jak wynika z treści umowy przekazania gospodarstwa rolnego na rzecz P. S. oraz przepisów powołanej ustawy z dnia 14 grudnia 1982r. a w szczególności przepisu art. 2 pkt. 6 lit. a oraz art. 54, na podstawie umowy przekazania gospodarstwa rolnego powód jako następca prawny przejął gospodarstwo rolne wraz z prawami i obowiązkami związanymi z jego prowadzeniem z wyjątkiem zaległych składek na ubezpieczenie społeczne rolników. Nie przejął on natomiast żadnych wierzytelności przysługujących ewentualnie właścicielom tego gospodarstwa z uwagi na obniżenie jego rentowności.
Na podstawie wskazanej umowy nie uzyskał on w szczególności uprawnienia do dochodzenia świadczeń z tytułu obniżenia na skutek zdarzenia z 1972r. użyteczności, czy wartości działki będącej przedmiotem umowy przekazania. Okoliczność ta umknęła uwadze Sądu Rejonowego, nawet w momencie gdy analizował on kwestię przedawnienia dochodzonego roszczenia, tymczasem już tylko ta okoliczność stała się przeszkodą do uwzględnienia powództwa. Nie można bowiem skutecznie żądać odszkodowania za szkodę, jaka została wyrządzona innej osobie, o ile żądający nie wykaże, iż poszkodowany skutecznie scedował na niego uprawnienie do jej dochodzenia. Stwierdzenie zatem po stronie powoda braku uprawnienia do skutecznego dochodzenia zgłoszonego w pozwie żądania, określonego jako odszkodowanie za zmniejszenie wartości i użyteczności działki, które było wystarczające do oceny prawidłowości zaskarżonego wyroku i skutkować musiało zmianą orzeczenia i oddaleniem powództwa, uczyniło zbytecznym odnoszenie się do poszczególnych zarzutów i wywodów apelacji.
Zmiana orzeczenia co do istoty sprawy, skutkowała także zmianą orzeczenia zawartego w punkcie VI zaskarżonego wyroku przez jego uchylenie. W sytuacji bowiem oddalenia powództwa niezasadnym było obciążanie Gminy J. jakąkolwiek częścią nieuiszczonej opłaty od pozwu, czy też nieuprawnionym było w świetle obowiązujących przepisów ustawy z dna 28 lipca 2005r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. z 2014r., poz. 1025 ze zm.) obciążanie powoda zwolnionego postanowieniem z dnia 3 października 2012r. od kosztów sądowych w całości (k. 27) opłatą od oddalonej części powództwa. Oceniając zaś orzeczenie zawarte w pkt. III i IV wyroku Sądu Rejonowego, Sąd Okręgowy doszedł do przekonania, iż są one prawidłowe, a zarzuty podniesione w apelacji, dotyczące rozstrzygnięcia o kosztach chybione. Jeśli chodzi o rozstrzygnięcie zawarte w punkcie III, to znajduje ono pełne uzasadnienie w regulacji wynikającej z art. 194 par. 1 k.p.c., który stanowi, iż osoba wezwana do udziału w sprawie na wniosek pozwanego może domagać się zwrotu kosztów wyłącznie od pozwanego, jeżeli okaże się, że wniosek był bezzasadny. Taka sytuacja niewątpliwie miała miejsce w przedmiotowej sprawie, na co jednoznacznie wskazuje niezaskarżone rozstrzygnięcie zawarte w punkcie II wyroku Sądu I instancji.
Za w pełni uzasadnione wskazanymi przez Sąd Rejonowy okolicznościami należało, w ocenie Sądu Okręgowego uznać także odstąpienie od obciążania powoda kosztami procesu. Przede wszystkim poza sytuacją materialną i rodzinną, powoda wskazać tu należało, iż w świetle okoliczności sprawy, w tym postawy Gminy J. prezentowanej przed wytoczeniem powództwa w przedmiotowej sprawie, P. S. mógł uzyskać przeświadczenie o przysługiwaniu mu dochodzonego świadczenia. Niewątpliwie do takiego wniosku, jak słusznie wskazał Sąd Rejonowy, mogło doprowadzić go wypłacenie przez Gminę z tytułu zajęcia jego działki na przeprowadzenie sieci wodociągowej kwoty 3647zł. i odebranie od powoda oświadczenia, iż wypłacona kwota odszkodowania rekompensuje szkody w całości (k. 47-8).
Mając powyższe na uwadze Sąd II instancji, działając na podstawie art. 386 par. 1 k.p.c. zmienił zaskarżony wyrok w punkcie I w całości i powództwo w stosunku do Gminy J. oddalił, oraz w punkcie IV przez jego uchylenie, w pozostałym zakresie apelację jako nieuzasadnioną oddalił, a w pozostałym zakresie powództwo oddalił, jako niezasadne.
Orzeczenie o kosztach postępowania apelacyjnego Sąd Okręgowy oparł na podstawie art. 108 par. 1 w zw. z art. 391 par. 1 k.p.c. oraz art.102 i 194 par. 1 k.p.c. Zważywszy na powyżej wskazane okoliczności leżące po stronie powoda, Sąd Okręgowy, pomimo przegrania przez P. S. postępowania apelacyjnego uznał za uzasadnione zastosowanie w przedmiotowej sprawie także na tym etapie postępowania uregulowania zawartego w przepisie art. 102 k.p.c., co poskutkowało nieobciążeniem go tymi kosztami w ogóle. Mając zaś na uwadze rozstrzygnięcie zapadłe w sprawię wskazujące na bezzasadność wezwania do udziału w sprawie w charakterze pozwanego (...) Sp. z o.o. w J., za uzasadniony należało uznać wniosek dopozwanego o zasądzenie na jego rzecz kosztów postępowania apelacyjnego, którymi stosownie do powołanego przepisu należało obciążyć pozwaną Gminę J., która wniosek ten zgłosiła. Wysokość tych kosztów ustalona została na postawie par. 12 ust. 1 pkt. 1 w zw. z par. 6 ust. 5 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenie przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. z 2013r. poz. 460).
O kosztach zastępstwa procesowego należnych pełnomocnikowi powoda ustanowionemu z urzędu, za pomoc świadczoną w toku postępowania apelacyjnego, Sąd Okręgowy orzekł na podstawie par. 20 i par. 2 ust. 3 w zw. z par. 12 ust. 1 pkt. 1 i par. 6 ust. 5 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenie przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. z 2013r. poz. 461).
/SSO. E Ciesielska/ /SSO. M. Broda / /SSR. (del) A. Jermak /