Uzasadnienie
W postępowaniu przed Sądem Rejonowym w Skarżysku – Kamiennej S. i K. małżonkowie O. wnosili stwierdzenie, że nabyli z mocy prawa z dniem 4.11.1971r. prawo własności do nieruchomości rolnych położonych w Z. Gm. Ł., a stanowiących m.in. działki o nr ew. (...)
Uczestniczki A. O. (1), B. M., M. D. wnosiły o oddalenie wniosku.
Sąd Rejonowy w Skarżysku – Kamiennej postanowieniem z dnia 3.09.2014r. stwierdził, że S. i K. małżonkowie O. nabyli z mocy prawa z dniem 4.11.1971r. prawo własności do nieruchomości rolnych położonych w Z. Gm. Ł., a stanowiących m.in. działki o nr ew. (...). Motywy tej treści rozstrzygnięcia przedstawił w pisemnym uzasadnieniu (k.153-155)
Apelację od tego postanowienia w zakresie dotyczącym działek o nr ew. (...) wywiodły uczestniczki – M. D. i B. M., zarzucając: niewyjaśnienie wszystkich okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy; błąd w ustaleniach faktycznych; sprzeczność istotnych ustaleń zebranego w sprawie materiału dowodowego. W szczególności odwołały się do zapisów w ewidencji gruntów, z czego wywodziły, że władającym przedmiotowymi działkami w dacie 4.11.1971r. był ich ojciec – E. O. (2), a dopiero w roku 1976 na skutek dokonanego wykreślenia ujawniono tam M. O.. Zdaniem skarżących Sąd I instancji nie wyjaśnił, kim była ta osoba, skoro S. O. twierdził, że działki te otrzymał od swojej matki – K. O. (2). Podniosły i to, że Sąd Rejonowy nie ustalił w jakich okolicznościach, w szczególności na czyj wniosek doszło do w/w zmian zapisów w ewidencji gruntów. W ocenie skarżących zeznania świadków nie wniosły nic istotnego do sprawy, bo żaden z nich nie potrafił dokładnie podać nr ew. przedmiotowych działek.
Wobec powyższego apelujące wniosły o zmianę zaskarżonego postanowienia i oddalenie wniosku w części objętej zakresem zaskarżenia ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania.
Sąd Okręgowy zważył, co następuje
Apelacja jest zasadna i jako taka podlegała uwzględnieniu.
Sąd I instancji nie rozpoznał istoty sprawy, tj. nie wyjaśnił materialnoprawnej podstawy roszczenia. Przede wszystkim jest to efekt braku identyfikacji stanu faktycznego władania przedmiotowymi nieruchomościami w dacie 4.11.1971r., w powiązaniu z ówcześnie istniejącym ich opisem w ewidencji gruntów. Dopiero wówczas byłoby możliwe odniesienie tak poczynionych ustaleń do właściwej normy prawa materialnego, a w przypadku zaistnienia weryfikowalnych podstaw do przyjęcia, że w jakimkolwiek zakresie przedmiotowymi nieruchomościami w tamtej dacie władali S. i K. małżonkowie O., to wyjaśnienia (zweryfikowania) wymagało to, w jaki sposób doszło do objęcia nieruchomości we władanie przed tą datą, a wszystko w kontekście właściwych norm prawa materialnego, tj. art. 1 ust. 1 lub ust. 2 ustawy z dnia 26.10.1971r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz.U. nr 27, poz. 250 ze zm.) w zw. z art. 4 ustawy z dnia 26.03.1982r. o zmianie ustawy kodeks cywilny oraz o uchyleniu ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz.U. nr 11, poz. 81).
Tego rodzaju spostrzeżenie (co do braku identyfikacji przestrzennego zakresu władania nieruchomościami) znajduje potwierdzenie w treści uzasadnienia zaskarżonego postanowienia, które zawiera bardzo ogólnikowy, jak na potrzeby dyktowane realiami niniejszego postępowania (spór o zakres przestrzenny), opis stanu władania nieruchomościami, o jakich mowa. Sąd I instancji w zasadzie poprzestaje na stwierdzeniu, że S. i K. małżonkowie O. użytkowali „połowę podwórka (działka (...)) oraz ciągnący się za nim aż do gruntów wsi Z. pas gruntu. Za drogą w kierunku południowym (…) uprawiali działki nr (...) ”. Sąd Rejonowy odwołuje się także do, „śladów po ogrodzeniu w środkowej części podwórza”, ustala jednocześnie, że właścicielem gruntów sąsiednich w stosunku do tej części podwórza, którą władał S. O., był E. O. (2). Istota zagadnienia polega na tym, że Sąd I instancji nie identyfikuje w sposób skonkretyzowany zakresu władania gruntem przez S. O., względem zakresu władania gruntem „sąsiednim” przez E. O. (2).
Wprawdzie przeprowadza dowód z oględzin przedmiotu sporu, a podczas tej czynności i dowód z przesłuchania wnioskodawców oraz uczestników, jednak te czynności także poprzestają na pewnym poziomie ogólności, nie stanowiąc źródła jednoznacznych ustaleń odnośnie zakresu faktycznego władania. Spostrzeżenia tego nie zmienia przywołanie przez Sąd Rejonowy „widocznych śladów po ogrodzeniu w środkowej części podwórza – k. 126”, bo obraz utrwalony na tej fotografii jest co najmniej niewystarczający na potrzeby identyfikacji o jakiej. Z tych względów koniecznym pozostaje powtórzenie dowodu z oględzin przedmiotowych nieruchomości, podczas, których wnioskodawca i uczestnicy dokładnie wskażą przestrzenny zakres władania „sąsiadującymi” nieruchomościami w dacie 4.11.1971r. Z tej czynności winien być sporządzony czytelny protokół, ale przede wszystkim szkic odzwierciedlający wyeksponowany stan faktyczny na gruncie, którego dotychczas brak, a czytelność samego protokołu pozostaje także ograniczona.
W oględzinach winien wziąć udział biegły sądowy z zakresu geodezji, który następnie dokona identyfikacji tak przedstawionego faktycznego zakresu władania nieruchomościami ze stanem ewidencji gruntów istniejącym w dniu 4.11.1971 r., co odzwierciedli w stosownej dokumentacji. Innymi słowy chodzi o udzielenie odpowiedzi na pytanie, czy i w jakim zakresie faktyczne władztwo nad przedmiotowymi nieruchomościami „pokrywa” się z ewidencyjnymi granicami działek według stanu na dzień 4.11.1971r., które aktualnie są oznaczone nr (...). Przy czym rzecz dotyczy nie tylko tej pierwszej działki,tj. (...) – w obrębie „podwórka”, ale także, tych dwóch pozostałych, które w ogóle nie były dotychczas przedmiotem oględzin.
W konsekwencji wyżej opisanego niedostatku postępowania, Sąd Okręgowy doszedł do wniosku, że wyniki przeprowadzonego przez Sąd I instancji postępowania dowodowego, które miało zmierzać do wykazania okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy są nieweryfikowalne. W istocie źródłem owych ustaleń są dowody z osobowych źródeł, których znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy trudno odczytać, w sytuacji kiedy osoby składające zeznania bardzo ogólnie odnoszą się do położenia samych nieruchomości i już tylko z tego względu nie można odnieść ich relacji do stanu odzwierciedlonego w ewidencji gruntów. Dlatego Sąd Rejonowy przy ponownym rozpoznaniu sprawy rozważy przeprowadzenie dowodu z zeznań świadków bezpośrednio na gruncie – podczas oględzin.
Analiza podstaw poczynionych przez Sąd Rejonowy ustaleń, wskazuje, że poza granicami postępowania dowodowego pozostał zaoferowany przez zainteresowanych materiał, a z kolei ten do którego Sąd I instancji się odwołał nie został w pełni wykorzystany i oceniony. W szczególności rację mają apelujący, o ile zwracają uwagę na potrzebę wyjaśnienia przyczyn (okoliczności) zmian zapisów w ewidencji gruntów w roku 1976, o czym mowa w dokumencie urzędowym – k. 10. Koniecznym pozostaje wyjaśnienie, z czyjej inicjatywy i dlaczego doszło do owych zmian zapisów, w szczególności, czy i jaki związek ma z tym informacja o „konflikcie między stronami” w toku czynności prowadzących do uregulowania własności gospodarstwa rolnego w roku 1975 (pismo – k.41). Przy czym wydaje się, że podniesiony w apelacji zarzut niewyjaśnienia tożsamości osoby „ K. O. (2) ” jest bezprzedmiotowy, bo już ujawniony w dotychczasowym postępowaniu materiał wskazuje, że jest to ta sama osoba co „ M. O. ”, c. K..
Wystarczy wziąć pod uwagę odpis skrócony aktu zgonu K. O. (2), c. K. (k.9) – matki S. O. (odpis skrócony aktu małżeństwa – k.6) oraz to, jak była ona identyfikowana przez M. D. i B. M. w sprawie o sygn. akt INs 126/11 (np. wysłuchanie informacyjne M. D. – k.21 v tych akt). Zatem wytłumaczenie tego stanu tkwi zapewne w tym, że faktycznie matka S. O. posługiwała się drugim imieniem i tak też była identyfikowana w rodzinie i to również przez wnioskodawczynię w tamtym, a uczestniczki - w tym postępowaniu. Dokonując wszechstronnej oceny materiału dowodowego, oczywiście Sąd Rejonowy nie pominie i tego wszystkiego co wynika z akt postępowania o sygn. INs 126/11 Sądu Rejonowego w Skarżysku – Kamiennej. W szczególności chodzi o twierdzenia wnioskodawczyń (w tamtej sprawie) co do zakresu władania nieruchomością, przy czym to, czy i jakie znaczenie nadać twierdzeniom zawartym w uzasadnieniu wniosku inicjującego tamto postępowanie, Sąd rozważy w kontekście całokształtu okoliczności sprawy, w szczególności uwzględniając, to co ostatecznie okaże się po identyfikacji przestrzennego zakresu władania przedmiotowymi nieruchomościami.
Wreszcie nie sposób pominąć wypowiedzi osób zainteresowanych wynikiem tamtego postępowania, m.in. E. O. (1) i S. O. (k.51v.-52), z których wynikało, że z wjazdu na „podwórko” (prawdopodobnie część dawnej działki o nr ew. 205) korzystali wspólnie W. O. i E. O. (2), a każdy z nich użytkował podwórka za swoim domem. Jeżeli wziąć pod uwagę obraz tego miejsca widoczny prawdopodobnie na fotografiach (chociażby na k.36, 38 akt o sygn. INs 126/11), to pojawia się pytanie, do jakiego miejsca - patrząc od drogi w głąb działek, był urządzony wówczas ten „wjazd” i kto władał pasem nieruchomości pomiędzy podwórkami za domami, skoro widać, że domy są oddalone od siebie (a niespornie są te budynki wzniesione w latach 50-ątych ubiegłego wieku), a wypowiedzi E. O. (1) i S. O., zdają się wskazywać na to, że każda z rodzin władała podwórkami za domami, czyli granice tych ostatnich stanowiłyby swego rodzaju „przedłużenie” linii wyznaczonej ścianami budynków mieszkalnych (widocznych na dolnej fotografii – k. 36 akt INs 126/11). Efekt ostatecznych ustaleń (weryfikujących twierdzenia zainteresowanych) – w ich wymiarze przestrzennym, winien także zostać odzwierciedlony na sporządzonej przez biegłego mapie.
Po przeprowadzeniu postępowania dowodowego w opisanym wyżej kierunku, Sąd Rejonowy poczyni wyczerpujące i weryfikowalne ustalenia co do faktycznej podstawy rozstrzygnięcia, a następnie, o ile zajdą ku temu przesłanki, odniesie je do właściwej normy prawa materialnego, tj. art. 1 ust. 1 lub ust. 2 ustawy z dnia 26.10.1971r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz.U. nr 27, poz. 250 ze zm.) w zw. z art. 4 ustawy z dnia 26.03.1982r. o zmianie ustawy kodeks cywilny oraz o uchyleniu ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz.U. nr 11, poz. 81). Przy czym, o ile zostanie ustalona osoba (osoby) władająca (władające) przedmiotowymi nieruchomościami w dacie 4.11.1971r., to koniecznym będzie zweryfikowanie twierdzeń zainteresowanych, co do tego w jakich okolicznościach nastąpiło objęcie nieruchomości we władanie przed datą 4.11.1971r., w szczególności, czy rzeczywiście była to nieformalna czynności prawna o jakiej mowa w art. 1 ust. 1 w/w ustawy, a jeżeli nie, to przez jaki okres czasu miało miejsce to władanie przed datą 4.11.1971r., a to już w kontekście art. 1 ust. 2 tejże ustawy.
Wreszcie wyprowadzając ostateczne wnioski co do oceny zasadności żądania, Sąd Rejonowy weźmie pod uwagę dotychczasowy dorobek orzecznictwa, w tym m.in. rozważy pogląd wyrażony w postanowieniu SN z dnia 26.11.1999r., III CKN 484/98, Lex nr 453595, a w kontekście zarzutu eksponowanego w apelacji – także uchwałę SN z dnia 1.02.1989r., III CZP 114/88, Lex nr 1439373.
W tym stanie rzeczy Sąd Okręgowy na podstawie art. 386 § 4 kpc orzekł jak w sentencji.