Uzasadnienie
W postępowaniu przed Sądem Rejonowym w Skarżysku - Kamiennej wnioskodawca H. K. domagał się ustanowienia służebności przesyłu na rzecz (...) S.A. w L., na będącej jego własnością nieruchomości, za wynagrodzeniem.
(...) S.A. w L. wniósł o oddalenie wniosku, zarzucając, że nabył służebność o treści odpowiadającej służebności przesyłu przez zasiedzenie.
Postanowieniem z dnia 15.11.2013r. Sąd Rejonowy w Skarżysku - Kamiennej ustanowił na będącej własnością H. K. nieruchomości (działkach o nr ew. (...), (...)) na rzecz (...) S.A. z siedzibą w L. Oddział w S., służebność przesyłu polegającą na swobodnym dostępie do usytuowanych na tej nieruchomości urządzeń służących do przesyłu prądu wraz z urządzeniami towarzyszącymi, prawie wejścia, wjazdu i wykonywania prac remontowych przez uprawnionego w celu kontroli, konserwacji, modernizacji, naprawy i wymiany wskazanych urządzeń z uwzględnieniem strefy oznaczonej linią przerywaną koloru brązowego na mapie biegłej M. S., przyjętej w dniu 25.04.2013r. do zasobu (...) Ośrodka (...) w S. za nr (...) i z tego tytułu zasądził od (...) S.A. z siedzibą w L. na rzecz H. K. kwotę 28 542 zł. W uzasadnieniu takiego rozstrzygnięcia Sąd I instancji przytoczył poczynione ustalenia, w szczególności co do stanu prawnego w/w nieruchomości, faktycznego przebiegu przez nią napowietrznej linii średniego napięcia 15 KV, który ilustruje wymieniona w sentencji zaskarżonego postanowienia mapa biegłej M. S., a wykorzystywanej aktualnie przez uczestnika.
Zdaniem Sądu Rejonowego, stosownie do treści art. 305 ² kc, istniały podstawy do ustanowienia służebności przesyłu. Z treści uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że Sąd I instancji nie uwzględnił zarzutu nabycia przez zasiedzenie służebności o treści odpowiadającej służebności przesyłu, stwierdzając, że uczestnik nie wykazał, iż termin zasiedzenia rozpoczął swój bieg w 1976 r., bo z treści odpisu karty z księgi inwentarzowej nie wynika jakiego okresu ona dotyczy, zaś załączony do odpowiedzi na wniosek odpis „projektu budowy linii…” pochodzi z roku 1977 i nie wynika z niego, że linia, na którą uczestnik wskazuje już wówczas istniała. Eliminując nabycie służebności przez zasiedzenie, a w konsekwencji tego uwzględniając wniosek o jej ustanowienie, Sąd Rejonowy uczynił to za wynagrodzeniem na rzecz uprawnionego H. K., ustalając jego wysokość na podstawie dowodu z opinii biegłego sądowego M. B..
Postanowienie w całości zaskarżył uczestnik, wnosząc o jego zmianę i oddalenie wniosku o ustanowienie służebności oraz zasądzenie kosztów postępowania za obie instancje ewentualnie o jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania. Zarzucił: po pierwsze wewnętrzną sprzeczność w ustaleniach Sądu I instancji, a polegającą na tym, że z jednej strony Sąd przyjmuje, że linia średniego napięcia W. – S. – B. przebiegająca przez działki wnioskodawcy istniała już w latach 70-ątych dwudziestego wieku, a z drugiej strony podnosi, że uczestnik nie wykazał, iż początek biegu zasiedzenia miał miejsce w 1976r.; po drugie, z dokumentów dołączonych do odpowiedzi na wniosek, wpisu w księdze inwentarzowej (która w oryginale została dołączona do apelacji), wynika, że przedmiotowa linia energetyczna pozostawała na majątku poprzednika prawnego uczestnika już w dniu 30.10.1976r., tym samym już wówczas istniała, a Sąd Rejonowy nie wyjaśnił dlaczego odmówił wiarygodności dołączonemu do odpowiedzi na wniosek odpisowi karty z księgi inwentarzowej; po trzecie, podjęcie działań zmierzających do uzyskania zgody właściciela nieruchomości na wejście na jej teren celem wykonania prac remontowych linii energetycznej, nie ma wpływu na stan jego świadomości w zakresie posiadania, a wywód Sądu I instancji o braku tej świadomości w zakresie samoistnego władania gruntem jest niezrozumiały. W uzupełnieniu podniósł dodatkowo, że Sąd Rejonowy naruszył przepisy art. 292 kc, 172 § 2 kc, 176 § 1 kc, art. 6 kc, art. 233 § 1 kpc.
Sąd Okręgowy zważył, co następuje
Apelacja nie znajduje usprawiedliwienia, i jako tak podlegała oddaleniu, chociaż w istotnym zakresie wobec spostrzeżeń i wniosków Sądu II instancji, które nie znalazły nie tylko wyrazu, ale i podstaw w treści uzasadnienia zaskarżonego postanowienia. Były natomiast możliwe w kontekście podstawy faktycznej w kształcie zaoferowanym przez uczestnika i konieczne z punktu widzenia najpierw poczynienia możliwie kompletnych ustaleń w tym zakresie, a to wszystko celu dokonania przez Sąd ich oceny z punktu widzenia właściwej normy prawa materialnego. Zawarta w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia uwaga Sądu Rejonowego, jakoby niesporność okoliczności faktycznych (w zakresie kolejnych przekształceń podmiotowych poprzedników obecnego uczestnika) stanowi o zbędności ich przytaczania uzasadnieniu, jest nie do przyjęcia z punktu widzenia reguły wyrażonej w treści art. 328 § 2 kpc.
Apelacja koncentruje się na zwalczeniu nieprawidłowości oceny zarzutu zasiedzenia i nie jest trafna. Sąd Okręgowy nie podziela jej zarzutów. Rację ma Sąd Rejonowy, o ile dostrzega brak wystarczających podstaw potwierdzających eksponowaną przez uczestnika tezę o początku biegu terminu zasiedzenia służebności o treści odpowiadającej służebności przesyłu (czyli tej mającej swe źródło w przepisach art. 145 kc i 292 kc). Przede wszystkim Sąd Okręgowy zauważa, że księga inwentarzowa środków trwałych, wbrew stanowisku uczestnika, nie stanowi potwierdzenia tego, że aktualnie istniejąca na nieruchomości wnioskodawcy linia średniego napięcia W. – S. – (...) KV (tak niespornie identyfikuje ją uczestnik – k.34), jest tożsama z linią opisaną w tym dokumencie (k.36 akt sprawy – zgodna z oryginałem znajdującym się w złożonej wraz z apelacją w/w księdze inwentarzowej). Ten ostatni wskazuje bowiem na linię W. – S. – (...) KV.
Jeżeli nawet potraktować ten dokument jako urzędowy w rozumieniu art. 244 § 1 kpc, a tym samym korzystający z domniemania prawdziwości i autentyczności, to i tak wprawdzie poświadcza za zgodność z prawdą istnienie linii energetycznej, ale nie tej, która istnieje na nieruchomości aktualnie i z którego to faktu uczestnik próbował wywodzić korzystne dla siebie skutki prawne, w kontekście upływu czasu potrzebnego do zasiedzenia służebności. Jeżeli nawet założyć tożsamość linii tam opisanej, z tą istniejącą w całym okresie czasu potrzebnym do zasiedzenia (do czego podstaw brak z przyczyn już wskazanych), to nie można nie dostrzegać braku jednoznacznych podstaw do zidentyfikowania początku biegu terminu owego zasiedzenia. Rację ma Sąd Rejonowy o ile konkluduje, że w/w dokument w postaci wypisu z księgi inwentarzowej nie pozwala na wyprowadzenie wniosku, od kiedy opisana w nim linia energetyczna istniała.
Przy czym nie jest to problem odmowy wiarygodności temu dowodowi, jak nietrafnie zarzuca w apelacji skarżący, a jedynie kwestia interpretacji przez Sąd Rejonowy jego treści. Jej prawidłowość nie budzi wątpliwości. Przede wszystkim zwraca uwagę to, że są tam ujawnione różne daty – 30.10.1976r., 1.02.1977r., 31.12.1978r., a pozostała treść dokumentu nie pozwala na łączenie ich z faktem wzniesienia linii, abstrahując od daty rozpoczęcia korzystania z niej przez ówczesne przedsiębiorstwo energetyczne (bo ten ostatni fakt i w tej dacie jest doniosły z punktu widzenia identyfikacji początku biegu terminu potrzebnego do zasiedzenia służebności o wskazanej treści).
Niezależnie od tego warto zauważyć i to, że z twierdzeń uczestnika (k.35) wynika, iż początek zasiedzenia miał mieć miejsce 3.03.1977r., a to w kontekście eksponowanego przez niego końca biegu 30-letniego terminu zasiedzenia. Ta data z całą pewnością nie znajduje potwierdzenia w w/w dokumencie, a mowa o niej w projekcie budowy linii (k.37). Jeżeli uczestnik uwzględnia projekt (a więc dokument, który ze swej istoty nie może potwierdzać nawet faktu istnienia obiektu – linii energetycznej, nie mówiąc o rozpoczęciu korzystania z niej, to tym bardziej, zapisy w księdze inwentarzowej w kontekście tego także pozostają irrelewantne z punktu widzenia tezy prezentowanej przez uczestnika.
Niezależnie od powyższego, jeżeli nawet istniałyby podstawy do założenia, że przedmiotowa linia energetyczna (stanowiąca trwałe i widoczne urządzenie, korzystanie z którego ma prowadzić do zasiedzenia służebności o treści odpowiadającej służebności przesyłu), to ta sama, co ujawniona w księdze inwentarzowej, a w konsekwencji tego założyć, że bieg terminu zasiedzenia rozpoczął się w dniu 31.12.1978 r. (najpóźniejsza możliwa do przyjęcia spośród dat wymienionych w księdze inwentarzowej), to wówczas bieg terminu zakończyłby się 31.12.2008 r. Tym samym nastąpiłoby to po dniu 3.08.2008r., a więc już z tej przyczyny byłoby niemożliwe nabycie służebności o treści odpowiadającej służebności przesyłu (art. 145 kc i art. 292 kc), bo w tej dacie doszło do ustawowego uregulowania służebności przesyłu (art. 305¹ -305⁴ kc), a tylko przed tą datą dopuszczalne było nabycie w drodze zasiedzenia służebności o treści odpowiadającej służebności przesyłu na rzecz przedsiębiorstwa (p. uchwała SN z dnia 7.10.2008r., III CZP 89/08.
Lex nr 458125). Czym innym pozostaje zagadnienie dopuszczalności doliczenia do czasu posiadania służebności przesyłu od dnia 3.08.2008r., okresu występowania przede tą data na nieruchomości stanu faktycznego odpowiadającego treści służebności przesyłu (p. uchwała SN z dnia 22.05.2013r., III CZP 18/13, Lex nr 1316046). Niezależnie od tego wyprowadzenie wniosku o nabyciu takiej służebności przez zasiedzenie i tak nie znajduje podstaw, jeżeli wziąć pod uwagę analizę stanu posiadania urządzenia przesyłowego w kontekście niespornych przekształceń podmiotowych, poprzedzających powstanie obecnego (...) S.A. z siedzibą w L. (opisanych w piśmie procesowym uczestnika z dnia 3.09.2013r. i zilustrowanych dołączonymi do niego dokumentami (k.219-319). Te okoliczności faktyczne wprawdzie pozostały poza sferą zainteresowania Sądu I instancji, ale ich ustalenie i ocena z punktu widzenia treści art. 176 § 1 kc w zw. z art. 292 kc była oczywiście możliwa.
Przy czym Sąd Okręgowy uzupełniając je, ograniczył to niezbędnego minimum, determinowanego kryterium weryfikacji przeniesienia posiadania urządzenia przesyłowego z jednego podmiotu, na drugi, który po nim powstawał. Nie ulega wątpliwości, że sam niesporny fakt (zarządzenie – k.243-245) utworzenia z dniem 1.02.1989r. przedsiębiorstwa państwowego Zakładu (...) w S. (efekt zmian systemowych i nowelizacji kodeksu cywilnego poprzez m.in. uchylenie art. 128 kc) nie oznaczał automatycznego jego uwłaszczenia na mieniu, które wcześniej (przed dniem 1.02.1989r.) stanowiło własność Skarbu Państwa i pozostawało w zarządzie jego jednostki organizacyjnej. Mogło to nastąpić dopiero w dniu 5.12.1990 r., na mocy decyzji wydanej w trybie art. 2 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 29.09.1990 r. o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczeniu nieruchomości - Dz.U. nr 79,poz. 464, która jednocześnie stanowiła dowód przeniesienia posiadania składników mienia na rzecz przedsiębiorcy lub jego poprzedników prawnych przez Skarb Państwa.
Jest to stanowisko utrwalone w orzecznictwie (p. m.in. postanowienie SN z dnia 13.06.2013r. IV CSK 672/12, Lex nr 1360293 oraz orzeczenia wskazane w jego uzasadnieniu). Uczestnik pomimo dostrzeżenia istoty problemu (o czym świadczy odwołanie się do załączonego do pisma procesowego postanowienia SN z dnia 23.01.2013r. I CSK 256/12 – k. 223-227), takiej decyzji (wraz z wymaganym załącznikiem zawierającym spis inwentarza także będącego w posiadaniu poprzedniej jednostki organizacyjnej Skarbu Państwa) nie złożył. Już tylko z tej przyczyny brak było podstaw by przyjąć przeniesienie w dniu 5.12.1990r. posiadania urządzenia przesyłowego przez Skarb Państwa na rzecz utworzonego z dniem 1.02.1989r. w/w p.p. Zakładu (...). Innymi słowy uczestnik nie podjął nawet próby wykazania przeniesienia posiadania, pomimo spoczywającego na nim tego rodzaju obowiązku (p. w/w już postanowienie SN z dnia 13.03.2013r., IV CSK 2013r., Lex nr 1360293).
To kolejny (niezależny od dotychczasowych) argument eliminujący przesłankę zasiedzenia służebności w kontekście wymogu opisanego w treści art. 176 § 1 kc w zw.z art. 292 kc. Poza tym, nawet gdyby to przejście posiadania na tym etapie było wykazane (do czego podstaw brak), to objąłby go następny podmiot – Zakład (...) SA (przekształcony niespornie z przedsiębiorstwa państwowego w roku 1993 – dokumenty k.246-252), o następnie zmienionej w 1995r. nazwie na (...) S.A. z siedzibą w S. (dokument k. 253-261). Bezspornie w dniu 7.12.2006r. doszło do aktu zawiązania (...) Sp. z o.o. z siedzibą w W., a następnie w dniu 22.06.2007r. nastąpił akt założycielski tej Spółki (k.262-286), które to czynności nie wywoływały jeszcze żadnych skutków w zakresie przeniesienia posiadania urządzeń przesyłowych. Takie znaczenie mogło mieć dopiero aportowe zbycie przedsiębiorstwa w dniu 30.06.2007r. przez (...) S.A. na rzecz (...) Sp. z o.o. (dokumenty - k.287-316), ale istota zagadnienia polega na tym, że dla wykazania na tym etapie tego kolejnego przejścia posiadania (oczywiście przy założeniu wcześniejszej jego ciągłości, a czego brak i o czym była już mowa) konkretnego urządzenia przesyłowego przez (...) S.A. na rzecz (...) Sp. z o.o. koniecznym było przedstawienie, stwierdzającego ten fakt „załącznika nr 6”, o jakim mowa w § 1 aktu notarialnego z dnia 30.06.2007 r. (k. 307).
Był to jedyny sposób wykazania tej okoliczności, ale uczestnik tego obowiązku nie dopełnił, co tylko stanowi kolejny, niezależny od dotychczasowych, argument eliminujący zasadność zarzutu zasiedzenia. Warto w tym miejscu zauważyć, że o ile w piśmie procesowym (k.219-222) wskazał na kolejne przekształcenia podmiotowe, to uczynił to w oderwaniu od faktu przeniesienia posiadania urządzenia przesyłowego, o czym nawet nie twierdził, nie mówiąc o wykazaniu takich okoliczności. Dotychczasowe spostrzeżenia Sądu Okręgowego potwierdzają w oczywisty sposób to, że sam fakt przekształceń podmiotowych (poprzedzających powstanie obecnego podmiotu – uczestnika) nie oznaczał automatycznego przenoszenia posiadania urządzeń przesyłowych pomiędzy kolejnymi podmiotami, czego sam uczestnik nie dostrzega i co znajduje potwierdzenie w tym co zaoferował na potwierdzenie zgłoszonego zarzutu zasiedzenia. Teza o jego bezzasadności zachowuje pełną aktualność także wówczas, jeżeliby nawet założyć, że początek biegu terminu zasiedzenia miałby rozpocząć się w najwcześniejszej dacie, tj. 31.12.1976r. (pochodna twierdzenia uczestnika, że przedmiotowa linia energetyczna funkcjonuje na nieruchomości wnioskodawcy co najmniej od 1976r., abstrahując od tego, że bieg terminu liczył od 3.06.1977r.).
Wówczas bieg terminu 30-letniego wprawdzie zakończyłby się przed 3.08.2008r., to w dalszym ciągu aktualne są dotychczasowe wnioski co do niewykazania przejścia posiadania pomiędzy Skarbem Państwa, a utworzonym Przedsiębiorstwem Państwowym. Ponadto niezależnie od tej przeszkody, jeżeli nawet w tym przypadku bieg terminu zasiedzenia miałby skończyć się w dniu 31.12.2006r., to nabycie służebności musiałoby nastąpić na rzecz (...) S.A. (oczywiście przy wyeliminowaniu już opisanych przeszkód do wyprowadzenia takiego pozytywnego wniosku), a wobec tego, koniecznym pozostawało wykazanie przejścia, ale już prawa służebności przesyłu na rzecz (...) Sp. z o.o., co z kolei mogło nastąpić tylko poprzez przedstawienie „załącznika nr 4”, o którym owa w § 1 d w/w aktu notarialnego z dnia 30.06.2007r. (k.307), przy założeniu, że stwierdzałby on w swej treści tą służebność. Analogiczne wnioski należałoby wyprowadzić wówczas, jeżeli założyć, że bieg zasiedzenia miałby rozpocząć się w dniu 3.06.1977r., jak przyjmował to uczestnik twierdząc przed Sądem Rejonowym, że zasiedzenie służebności miało nastąpić w dniu 3.06.2007r.
Te dotychczas wyeksponowane przez Sąd Okręgowy okoliczności oraz wyprowadzone w kontekście powołanych podstaw prawnych wnioski, eliminujące zasadność zarzutu zasiedzenia służebności o treści odpowiadającej służebności przesyłu, prowadzą i do tej oczywistej konkluzji, że prawa tego nie mógł skutecznie nabyć również uczestnik – (...) S.A. z siedzibą w L..
Z tej perspektywy, bliższe rozważenie trzeciego zarzutu apelacji (odnośnie stwierdzenia przez Sąd Rejonowy, że uczestnik nie czuł się uprawniony do samoistnego władania gruntem w zakresie odpowiadającym treści służebności) jest bezprzedmiotowe. Należy jedynie wyjaśnić, że to niefortunne stwierdzenie w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, może być efektem pewnego akcentu jaki pojawił w orzecznictwie Sądu Najwyższego w latach 60-ątych ubiegłego wieku. W jednym z orzeczeń pojawiło się stwierdzenie o „samoistności posiadania służebności”, czego oczywiście nie można utożsamiać z samoistnością posiadania nieruchomości przez podmiot który włada nią w sposób odpowiadający treści służebności. Nie ulega bowiem żadnej wątpliwości, że takie posiadanie nieruchomości jest posiadaniem zależnym.
Reasumując, te dodatkowe spostrzeżenia Sądu Okręgowego (będące efektem uzupełnienia ustaleń i ich analizy), prowadząc do wykluczenia zasadności zarzutu zasiedzenie, a konsekwencji tego także podstaw nabycia przedmiotowej służebności ostatecznie na rzec uczestnika, eliminują zasadność apelacji. Z tych względów Sąd Okręgowy orzekł na podstawie art. 385 kpc w zw. z art. 13 § 2 kpc. Orzeczenie o kosztach postęowania znajduje uzasadnienie w treści art. 520 § 3 kpc.