Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 18 sierpnia 2015 roku w sprawie z wniosku wierzyciela spadkodawcy (...) Bank (...) SA we W. z udziałem U. B. Sąd Rejonowy w Wieluniu stwierdził, że spadek po zmarłym w dniu 16 lipca 2012 roku K. O. (1) nabyła w całości siostra U. B. (pkt 1) oraz oddalił wniosek o zasądzenie od uczestniczki kosztów postępowania (pkt 2).
Rozstrzygnięcie zapadło po następujących ustaleniach i wnioskach.
K. O. (2) zmarł w dniu 16 lipca 2012 roku w W.. Pozostawił żonę J. O.. Dzieci nie miał. Żona w dniu 17 grudnia 2012 roku odrzuciła spadek. Rodzice zmarli przed spadkodawcą. K. O. (1) miał siostrę U. B.. Testamentu nie sporządził.
W dniu 5 lutego 2013 roku Sąd zawiadomił uczestniczkę U. B. o odrzuceniu spadku przez żonę J. O.. Uczestniczka w terminie 6 miesięcy od zawiadomienia nie złożyła oświadczenia w przedmiocie przyjęcia bądź odrzucenia spadku po zmarłym bracie.
Mając powyższe na uwadze, Sąd pierwszej instancji wskazał, że w braku testamentu, w sprawie ma miejsce dziedziczenie ustawowe. W braku zstępnych do dziedziczenia powołani są małżonek oraz rodzice. Z uwagi na to, że żona spadkodawcy skutecznie odrzuciła spadek, nie dziedziczy po mężu – spadkobierca, który odrzucił spadek zostaje wyłączony od dziedziczenia, tak jakby nie dożył otwarcia spadku. W takiej sytuacji cały spadek przypada rodzicom w częściach równych – art. 932 § 3 kc. Skoro żadne z rodziców nie dożyło otwarcia spadku, cały spadek w niniejszej sprawie przypada siostrze U. B.. Niezłożenie przez uczestniczkę w terminie 6 miesięcy od chwili gdy dowiedziała się o tytule swego powołania oświadczenia o odrzuceniu spadku skutkowało z mocy art. 1015 § 2 kc przyjęciem spadku wprost. Początek biegu terminu należało liczyć od dnia śmierci spadkodawcy, najpóźniej zaś od zawiadomienia jej przez sąd o odrzuceniu spadku przez żonę spadkodawcy.
Apelację złożyła uczestniczka.
Zarzuciła postanowieniu naruszenie prawa materialnego, tj. art. 931 kc, art. 1018 kc i art. 1019 kc poprzez przyjęcie, że spadek po K. O. (1) nabyła siostra U. B., podczas gdy zamierzała ona na rozprawie w dniu 4 sierpnia 2015 roku złożyć oświadczenie o uchyleniu się od skutków prawnych niezłożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku, lecz została przez Sąd pierwszej instancji tak pouczona, że nie zrozumiała istoty swojego postępowania i zrezygnowała na rozprawie z oświadczenia o uchyleniu się od skutków prawnych niezłożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku i wystąpienia o zatwierdzenie przez sąd uchylenia się od skutków prawnych niezłożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku.
Ponadto zarzuciła naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 233 kpc poprzez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów, polegające na dokonaniu tej oceny z pominięciem części przeprowadzonych dowodów i poprzez sprzeczność ustaleń Sądu z treścią zebranego materiału dowodowego.
Podnosząc powyższe, skarżąca wniosła o uchylenie postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania w celu umożliwienia uczestniczce złożenia oświadczenia o uchyleniu się od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku oraz wystąpienia o zatwierdzenie przez sąd uchylenia się od skutków prawnych niezłożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku.
W uzasadnieniu wskazała, że zamierzała odrzucić spadek, lecz została w taki sposób pouczona, że nie zrozumiała istoty swego postępowania i zrezygnowała na rozprawie z oświadczenia o odrzuceniu spadku.
Dalej wskazała, że nie miała wiedzy o stanie spadku, pozostawała w błędzie co do stanu majątkowego spadkodawcy.
Sąd Okręgowy zważył
Istota zaskarżenia sprowadza się do zakwestionowania przez uczestniczkę powołania jej do dziedziczenia po bracie K. O. (1).
Niewątpliwie, na co wskazuje przebieg rozprawy w dniu 4 sierpnia 2015 roku, uczestniczka postępowania z uwagi na to, że w skład spadku wchodzą długi, nie chciała dziedziczyć po swoim bracie. Wprost przebieg rozprawy w dniu 4 sierpnia 2015 roku wskazuje, że uczestniczka chciała złożył oświadczenie o odrzuceniu spadku po bracie K. O. (1). Taka wola uczestniczki była bardzo jednoznaczna i wyraźna.
Ostatecznie takiego oświadczenia nie złożyła. Stało się tak w związku z pouczeniem dokonanym przez sąd, że oświadczenie o odrzuceniu spadku składa się w terminie 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania i że, choć oczywiście uczestniczka takie oświadczenie może złożyć, niemniej – jak wskazał sąd – wydaje się, że w okolicznościach niniejszej sprawy takie oświadczenie byłoby bezskuteczne.
Wobec takiego wskazania, uczestniczka oświadczyła, że skoro oświadczenie byłoby bezskuteczne, to nie ma sensu, by je składała i jeszcze opłacała (tak wcześniej zaznaczył Sąd).
W takich okolicznościach sprawy i wobec takiego przebiegu posiedzenia w dniu 4 sierpnia 2015 roku, Sąd Rejonowy powinien był w trybie przepisu art. 5 kpc udzielić uczestniczce pouczenia w zakresie odnoszącym się do procedury wniosku o uchylenie się od skutków niezłożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku.
Uczestniczka postępowania stawiła się do sądu z oczywistym zamiarem odrzucenia spadku po bracie K. O. (1). Uczestniczka występowała w sprawie bez adwokata, radcy prawnego. Jednoznaczną wolą uczestniczki było niedziedziczenie po bracie. Skoro termin do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku już minął, to oczywiście realizacja wniosku wprost, tj. wniosku o odrzuceniu spadku nie miała uzasadnienia – na co zwrócił uwagę sąd w dokonanych pouczeniach, niemniej – wobec treści przepisu art. 5 kpc – powinnością Sądu rejonowego było pouczenie co do czynności procesowej, w tym przypadku pouczenie co do możliwości złożenia wniosku o uchylenie się od skutków niezachowania terminu do odrzucenia spadku i w tym konkretnym przypadku – rozpytanie czy woli wyrażonej na rozprawie w dniu 4 sierpnia 2015 roku złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku nie należy potraktować jako wniosku o złożenie oświadczenia o uchyleniu się od skutków niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku, tym bardziej, że – jak wynika z zapisu przebiegu rozprawy – uczestniczka w swoich wypowiedziach powoływała się na „luźny” kontakt z bratem i brak świadomości o tym, że miał dług w postaci niespłaconego kredytu.
Oczywistym jest, że uczestniczka, nie będąc prawnikiem, nie miała fachowego rozeznania co do kwestii różnic instytucji prawnych – wniosku o odrzucenie spadku oraz wniosku o uchylenie się od skutków niezłożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku –możliwego do realizacji także w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku. Uczestniczka wyraźnie była nakierowana na to, żeby nie dziedziczyć po bracie. Dla niej istotne było przecież osiągnięcie oczekiwanego skutku prawnego. W ocenie Sądu okręgowego w takich okolicznościach sprawy – zważywszy wyraźną wolę uczestniczki – Sąd rejonowy powinien był pouczyć ją o możliwości realizacji wniosku o uchylenie się od skutków niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku i potraktowania zgłoszonej przez nią woli złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku jako wniosku o uchylenie się od skutków niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku.
Tymczasem Sąd rejonowy zaniechał udzielenia uczestniczce takich wskazówek i pouczeń, a były one niezbędne dla realizacji jej obrony w niniejszej sprawie, tj. obrony przed powołaniem do dziedziczenia po bracie.
Powyższe naruszenie przepisów postępowania – art. 5 kpc – należy kwalifikować jako mające wpływ na wynik sprawy. W sprawie doszło bowiem do stwierdzenia nabycia spadku po bracie przez uczestniczkę postępowania. Tymczasem w przypadku realizacji przez uczestniczkę uprawnienia do złożenia oświadczenia o uchyleniu się od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku i po zatwierdzeniu takiego uchylenia się przez sąd, uczestniczka zostałaby wyłączona od dziedziczenia. Oczywiście, w aktualnym stanie rzeczy nie jest możliwe wskazanie czy taka sytuacja rzeczywiście nastąpi – przesądzi o tym ewentualne dalsze postępowanie, niemniej ta ostatnia okoliczność nie może przesądzać negatywnie, tj. rzutować na nieuwzględnienie apelacji.
Z tych przyczyn na podstawie art. 13 § 2 kpc w zw. z art. 386 § 4 kpc zaskarżone postanowienie podlega uchyleniu, sprawa zaś przekazaniu do ponownego rozpoznania sądowi rejonowemu celem umożliwienia uczestniczce złożenia stosownych oświadczeń – o uchyleniu się od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku po K. O. (1) wraz z oświadczeniem o odrzuceniu spadku. Z treści apelacji jednoznacznie wynika, że uczestniczka chce oświadczenia jak wyżej złożyć. Następnie sąd – o ile realizacja powyższego nastąpi w niniejszej sprawie – wyda postanowienie wstępne, w którym rozstrzygnie pozytywnie lub negatywnie w przedmiocie wniosku (zatwierdzi uchylenie się lub wniosek oddali), i po uprawomocnieniu tegoż wyda postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku po K. O. (1).