Uzasadnienie
Powód (...) w (...) 20.09.2024 r. pozwał U. (...), L. G. i S. G. o ustalenie nieważności umowy sprzedaży przez U. L. na rzecz L. U. (2) i S. U. nieruchomości rolnej ((...) o pow. 2,4292 ha, objętej (...)), zawartej 12 grudnia 2023 r. w formie aktu notarialnego, sporządzonego przez notariusza C. B., prowadzącą Kancelarię (...) w A., Repertorium A nr (...).
Zdaniem powoda przez to, że nie został powiadomiony o nabyciu tej nieruchomości przez U. L. poprzez postanowienie o podziale małżeńskiego majątku wspólnego – opisana umowa jest nieważna na podstawie art. 9 ust. 1 ustawy o kształtowaniu ustroju rolnego 2 wobec naruszenia przez tę pozwaną art. 4 ust. 1 ukur, gdyż uniemożliwiło to powodowi złożenie oświadczenia o nabyciu nieruchomości za zapłatę ceny z umowy. Według powoda sąd, który wydał postanowienie o podziale – na podstawie art. 4 ust. 5 pkt. 1b ukur powinien był dokonać zawiadomienia o nabyciu nieruchomości rolnej wskutek tego postanowienia.
Pozwani wnieśli o oddalenie powództwa, wskazując, że wszyscy uczestnicy obrotu (strony sprawy o podział małżeńskiego majątku wspólnego oraz nabywcy nieruchomości) posiadali status indywidualnego rolnika, co zwalniało z obowiązku zawiadomienia powoda o nabyciu nieruchomości. Wskazali, że wobec art. 4 ust. 4 pkt. 1 ukur powodowi nie przysługuje prawo nabycia nieruchomości za cenę z transakcji stron, jeśli w wyniku przeniesienia własności następuje powiększenie gospodarstwa rodzinnego nieprzekraczającego granicznej wielkości ustawowej, a nieruchomość położona jest w gminie, gdzie zamieszkuje nabywca lub sąsiadującej. Podkreślali także, że sąd wieczystoksięgowy nie miał wątpliwości co do ważności nabycia.
Sąd ustalił, że:
U. L. stała się właścicielką nieruchomości rolnych na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego w B. w sprawie o podział majątku wspólnego (...) z 16 czerwca 2021 r. Strony tej umowy miały status rolników indywidualnych.
13.12.2023 r. U. L. zbyła współpozwanym z nią w niniejszej sprawie - działkę, której dotyczy sporna umowa - z zasobów nabytych w drodze podziale majątku.
(...) po powzięciu informacji w związku z obrotem nieruchomością wobec art. 4 ust. 1 ukur wezwał U. L. do wyjaśnienia kwestii powiadomienia powoda o dokonaniu czynności prawnej w postaci podziału majątku wspólnego. Pozwana odpowiedziała, że art. 2a ust. 2 lit. 10 ukur wyłącza obowiązek nabycia nieruchomości przez rolnika indywidualnego w przypadku, gdy nabycie wynikało z podziału majątku małżeńskiego.
Powód ustalił, że nie został powiadomiony o nabyciu w wyniku ww. postanowienia o podziale majątku i wobec tego nie miał możności wypowiedzenia o przysługującym mu uprawnieniu w zakresie nabycia nieruchomości rolnej na podstawie art. 4 ukur.
W następstwie powód zwrócił się do U. L. o przedłożenie ww. umowy sprzedaży z 13.12.2023 r. Pozwana odpowiedziała, że nie jest uprawniona podawać dane nabywców i wskazała, że sprzedaż nastąpiła na rzecz rolnika indywidualnego. (...) zapoznał się z odpisem umowy złożonym do ksiąg wieczystych i stwierdził, że nabywcą był rolnik indywidualny, a więc nie musiał uzyskiwać zgody na nabycie w trybie art. 2a ust. 4 pkt. 2 ukur, jak też nie przysługuje powodowi prawo pierwokupu z art. 3 ust. 1 ukur. Uznał jednak, że powinien był się wypowiedzieć co do nabycia poprzez ww. postanowienie o podziale majątku i wezwał notariusz, która sporządziła sporną umowę – o wyeliminowanie jej z obiegu prawnego.
Strony nie zrealizowały tego wezwania.
Pozwani - nabywcy nieruchomości, położonej w Gminie A., prowadzą rodzinne gospodarstwo rolne o powierzchni nieprzekraczającej 300 ha i zamieszkują w Gminie A..
bezsporne
Sąd nie uwzględnił powództwa – stwierdzając, że wykładnia ustawy o kształtowaniu ustroju rolnego stanowiąca uzasadnienie żądania pozwu jest niezasadna. Sąd, który wydał postanowienie o podziale małżeńskiego majątku wspólnego nie musiał zawiadamiać powoda o wydaniu tego orzeczenia, a więc nie można podważać dalszych czynności związanych z obrotem nieruchomościami nabytymi w ten sposób z powołaniem się na skutki braku powiadomienia. Podział małżeńskiego majątku wspólnego prowadzi do zniesienia współwłasności między współuprawnionymi, a więc przekonanie powoda, że jest uprawniony do nabycia w takiej sytuacji - jest oczywiście błędne.
Dodatkowo więc tylko można wskazać na konstytucyjną ochronę prawa własności dla podkreślenia, że wkraczanie (...) do nabycia w przypadku znoszenia współwłasności małżeńskiej, co wiąże się z nabywaniem na wyłączność całości praw, do których małżonek był współuprawniony w częściach niepodzielnych, jest niedopuszczalne.
Przeprowadzone postępowanie potwierdziło, że spór sprowadzał się do oceny prawnej i dotyczył tylko zagadnienia, czy sąd dokonujący podziału małżeńskiego majątku wspólnego w skład którego wchodzi nieruchomość rolna (lub czy w ogóle ktoś inny), powinien zawiadomić (...) (zawiadomienie umożliwia powodowi złożenie oświadczenia o nabyciu nieruchomości). Podano przy tym zostało wiele innych informacji o faktach, które mają znaczenie dla kwestionowanej czynności, ale nie budziło wątpliwości, że nie było zastrzeżeń co do spełnienia innych warunków (które tym samym wykraczały poza zakres powództwa). Pozwani jednak dążyli do wskazania, że brak jest jakichkolwiek podstaw do podważenia ich czynności.
Sąd także szerzej przytoczył fakty w ustaleniach, by kontekst badanego sporu nie prowadził do zbędnych wątpliwości co do sedna poddanego rozstrzygnięciu. Pewnych kwestii zgłoszonych w stanowisku pozwanych w ogóle sąd nie porusza, mając na uwadze, że szukali wszelkich argumentów dla kontrowania powództwa.
Stąd sąd tylko nadmieni, że dokumenty nie były kwestionowane, a przeprowadzone zeznania dotyczyły także faktów bezspornych, a poza tym przedstawiały przebieg sporu co do oceny prawnej.
Nadto dla uszczegółowienia wywodu sąd przytoczy z ustawy o kształtowaniu ustroju rolnego, na które powołał się powód:
Art. 9. 1. Nabycie własności nieruchomości rolnej, udziału we współwłasności nieruchomości rolnej (…) dokonane na podstawie czynności prawnej niezgodnie z przepisami ustawy jest nieważne. W szczególności nieważne jest:
- 1) dokonanie czynności prawnej bez zawiadomienia uprawnionego do prawa pierwokupu lub bez powiadomienia K. – w przypadkach określonych w art. 3b3, art. 3c4 i art. 4 ust. 1; (…)
- 2. Z powództwem o stwierdzenie nieważności czynności prawnej z przyczyn, o których mowa w ust. 1, oprócz osób mających w tym interes prawny może wystąpić (...)
Art. 4. 1. Jeżeli nabycie nieruchomości rolnej następuje w wyniku:
- 1) zawarcia umowy innej niż umowa sprzedaży lub
- 2) jednostronnej czynności prawnej, lub
- 3) orzeczenia sądu, organu administracji publicznej albo orzeczenia sądu lub organu egzekucyjnego wydanego na podstawie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym, lub
- 4) innej czynności prawnej lub innego zdarzenia prawnego, w szczególności:
- a) zasiedzenia nieruchomości rolnej, dziedziczenia oraz zapisu windykacyjnego, którego przedmiotem jest nieruchomość rolna lub gospodarstwo rolne,
- b) podziału albo łączenia spółek handlowych,
- c) przekształcenia przedsiębiorcy albo spółki cywilnej w spółkę handlową na podstawie przepisów ustawy z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych
- – K. działający na rzecz Skarbu Państwa może złożyć oświadczenie o nabyciu tej nieruchomości za zapłatą ceny tej nieruchomości.
- 5. Do wykonywania uprawnienia, o którym mowa w ust. 1, stosuje się odpowiednio przepisy art. 3 ust. 10 i 11 oraz przepisy Kodeksu cywilnego dotyczące prawa pierwokupu, z tym że:
- 1) zawiadomienia dokonuje:
- b) sąd, organ administracji publicznej, organ egzekucyjny lub nabywca – w przypadku, o którym mowa w ust. 1 pkt 3, (…)
Zatem ustawodawca wprost wskazał, że czynność (a nie orzeczenie sądowe) jest nieważna, jeżeli nie dokonano zawiadomienia w sytuacji, gdy powodowi przysługuje prawo pierwokupu. Zatem pozwana U. L. nabyła nieruchomość i stąd mogła tytuł do niej przenieść na współpozwanych. I tu sąd zauważa, że powód uznał, że brak zawiadomienia, dający powodowi możność złożenia oświadczenia o zakupie - jest przypadkiem naruszenia przepisów z sankcją nieważności dla spornej czynności.
Natomiast pozwani wskazali na:
art. 4. 4. Uprawnienie, o którym mowa w ust. 1, nie przysługuje:
- 1) jeżeli w wyniku przeniesienia własności nieruchomości rolnej następuje powiększenie gospodarstwa rodzinnego, jednak do powierzchni nie większej niż określona w art. 5 ust. 1 pkt 2, a nabywana nieruchomość rolna jest położona w gminie, w której ma miejsce zamieszkania nabywca, lub w gminie graniczącej z tą gminą;
Art. 5. 1. Za gospodarstwo rodzinne uważa się gospodarstwo rolne:
- 1) prowadzone przez rolnika indywidualnego oraz
- 2) w którym łączna powierzchnia użytków rolnych jest nie większa niż 300 ha.
- 2. Przy ustalaniu powierzchni użytków rolnych, o której mowa w ust. 1 pkt 2, będących przedmiotem współwłasności uwzględnia się powierzchnię nieruchomości rolnych odpowiadających udziałowi we współwłasności takich nieruchomości, a w przypadku współwłasności łącznej uwzględnia się łączną powierzchnię nieruchomości rolnych stanowiących przedmiot współwłasności.
- 3. Przepis ust. 2 stosuje się odpowiednio do ustalania powierzchni użytków rolnych będących przedmiotem współposiadania samoistnego oraz współposiadania na podstawie użytkowania wieczystego lub na podstawie umowy dzierżawy.
Art. 6. 1. Za rolnika indywidualnego uważa się osobę fizyczną będącą właścicielem, użytkownikiem wieczystym, samoistnym posiadaczem lub dzierżawcą nieruchomości rolnych, których łączna powierzchnia użytków rolnych nie przekracza 300 ha, posiadającą kwalifikacje rolnicze oraz co najmniej od 5 lat zamieszkałą w gminie, na obszarze której jest położona jedna z nieruchomości rolnych wchodzących w skład gospodarstwa rolnego i prowadzącą przez ten okres osobiście to gospodarstwo.
Przepisy wskazane przez pozwanych zatem także bezpośrednio wskazują, że w przypadku nabycia nieruchomości rolnych poprzez podział majątku przez U. L. - nie było podstaw do zawiadamiania powoda, gdyż nie przysługiwało mu uprawnienie, dla wykonania którego dokonuje się tego zawiadomienia.
Wobec powyższego wykładnia nawet tylko językowa (a dodatkowo pogłębiona celowościową, systemową, w tym prokonstytucyjną) nie mogła prowadzić do uwzględnienia powództwa. Wykładnię można też poszerzyć o inne części regulacji omawianej ustawy, by wskazać, że współgrają z już przeprowadzoną, np. U. L. wskazywała, że w wypadku jej nabycia (...) nie musiał udzielać zgody. I sam (...) na swoich stronach informuje o tym:
Nadmienić też można, że powód do tej pory nie złożył żadnego oświadczenia, więc o nabyciu, co także podważa zasadność powództwa (art. 5 kc).
W konsekwencji o kosztach rozstrzygnięto na podstawie art. 98 § 1 i 1¹ kc w zw. z § 2 pkt. 7 rozporządzenia z 22.10.2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych.
z/ (...) (...) (...) 1 w dalszej części (...) 2 w dalszej części (...) 3 dotyczy możności nabycia w przypadku zmiany spółki osobowej 4 dotyczy obrotu dokonywanego przez spółkę akcyjną