Uzasadnienie
Powódki S. D., M. H. oraz T. S. 5.06.2023 r. pozwały T. L. o zapłatę po 80 000 zł zachowku po matce N. L. dla każdej z nich z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia następnego po dniu doręczenia odpisu pozwu 1 do dnia zapłaty. Wskazały na 2 nieruchomości darowane pozwanemu, zastrzegając, że do wyjaśnienia jest, czy były inne składniki spadku.
T. G. zmarła w toku postępowania (k. 321 odpis aktu zgonu), a w jej miejsce wstąpili następcy prawni (k. 329, 355):
- - W. N. S., G. T. (2) M., Ł. E. S., Z. S..
Pozwany wniósł o oddalenie powództwa jako bezzasadnego. Wskazał, że początkowo nieruchomości spadkowe, położone w S. przy ul. (...) i przy ul. (...) (udział w 1/3) były przedmiotem zapisu testamentowego z 16.08.2005 r. – pierwsza na M. X. i pozwanego, druga na pozwanego. W 2011 r. i 2016 r. spadkodawczyni darowała pozwanemu w/w nieruchomości w podanej wcześniej kolejności. Stwierdził też, że najpierw powinno być zakończone postępowanie spadkowe, gdyż wspominano w nim o sporządzeniu testamentu. Podniósł także zarzut przedawnienia, nie mając pewności, czy pozew został wniesiony w dacie na nim podanej 31.05.2023 r. czy po upływie 5 lat. Kwestionował również wartość nieruchomości i zaznaczył, że poniósł znaczne nakłady na nie. Podkreślił, że nie był wzywany wcześniej do zapłaty. Podał, że przekazał T. G. 10 500 zł tytułem zachowku (miał się z nią porozumieć na 30 000 zł, ale zmarła przed finalizacją) i rozliczył się z Ł. J.. Wniósł o spłatę w 12 ratach miesięcznych.
Sąd ustalił, że:
Spadkodawczyni N. L. zmarła 6.06.2018 r. jako wdowa. Miała 6 dzieci: S. Ł., M. X., T. G., T. L. oraz Ł. J. (zm. 2023 r.) i K. L. (zm. 2022 r.).
bezsporne /zob. także ksera odpisów aktów stanu cywilnego– k. 11-17/
Ł. J. wszczęła w Sądzie Rejonowym w S. sprawę o stwierdzenie nabycia spadku po matce, ale zmarła, przez co postępowanie nie było kontynuowane.
bezsporne 16.08.2005 r. sporządzony został przez spadkodawczynię zapis testamentowy (k. 18,100):
- - na rzecz pozwanego i M. X. w częściach równych – udział 1/3 w nieruchomości zabudowanej – (...) o powierzchni 2.500 m², położonej w S. przy ul (...) (dla której w Sądzie Rejonowym w S., prowadzona jest (...) wieczysta nr (...) – obecnie (...) – wydruk – k. 22-37),
- - tylko na rzecz pozwanego nieruchomość niezabudowaną – działkę nr (...) o powierzchni 5.200 m², położonej w S. (dla której w Sądzie Rejonowym w S., prowadzona jest (...) wieczysta nr (...) – obecnie (...) - wydruk – k. 36-40).
Spadkodawczyni darowała pozwanemu powyższe nieruchomości:
- - 10.08.2011 r. udział 1/3 w działce nr (...) (umowa – k. 101102),
- - 19.04.2016 r. działkę nr (...) (umowa – k. 103-104), w obrębie której znajduje się stanowisko archeologiczne (mapka z pismem konserwatora – k. 105-106).
bezsporne
W grudniu 2010 r. na nieruchomości przy ul. (...) był pożar (postanowienie straży pożarnej – k. 107 i z postępowania karnego – k. 108-110).
fakty przyznane
W grudniu 2014 r. pozwany zgłosił do nadzoru budowlanego zamiar odbudowy budynków gospodarczych, w maju 2016 r. remont budynku mieszkalnego.
dowód: zgłoszenia – k. 111-113
Pozwany wykonywał prace budowlane na nieruchomości zabudowanej dowód: umowa przyłącza – k. 118-120, faktury – k. 122-284, zeznania świadków E. R. – k. 331m E. S. – k. 331-332, P. G. - (...) – k. 332, (...) – k. 332v, projekt budowlany – k. 343
Po zmarłej 27.02.2024 r. w toku procesu T. G. następcami prawnymi jako spadkobiercy ustawowi - zostały dzieci – w ¼ części każde z nich:
W. N. S., G. T. (2) M., D. W. S., Z. S..
bezsporne /akt poświadczenia dziedziczenia – k. 358-359/
Wartość nabytych przez pozwanego nieruchomości wyniosła wg stanu na dzień darowizny i aktualnej wartości rynkowej:
- - 188 000 zł – czyli ww. 1/3 udziału nieruchomości zabudowanej (z tym, że po podziale założono nową księgę wieczystą w 2020 r. nr (...) i oznaczono działki obejmujące ten udział po jego wyodrębnieniu jako (...)).
- - 306 100 zł – nieruchomości niezabudowanej.
dowód: opinia biegłej – k. 383 – 448 (474-475)
Pozwany przelał T. G. 10 500 zł na poczet zachowku w ratach od 30.01.2023r. do 27.07.2023 r. dowód: wydruk z konta – k. 485 30.12.2022 r. pozwany zawarł porozumienie z Ł. J. na spłatę zachowku kwotą 20 000 zł. dowód: porozumienie – k. 486
Pozwany uzyskuje emeryturę 3 603,08 zł na rękę od 1.03.2025 r. dowód: decyzja ZUS – k. 488
Sąd uwzględnił powództwo – w zakresie potwierdzonym opinią biegłej, stwierdzając, że darowane pozwanemu nieruchomości, stanowiły jedyne ustalone składniki spadku, a więc pozostali zstępni, którzy nie otrzymali nic ze spadku, zasadnie żądali zachowku.
1. Generalnie strony nie kwestionowały faktów istotnych dla rozstrzygnięcia, a następnie opinii biegłej, a kwestie sporne należało poddać ocenie prawnej. Stąd sąd tylko nadmieni, że dokumenty nie były kwestionowane, a w zakresie dotyczącym nakładów, tak jak i zeznania w zakresie nakładów, pozostawały do oceny poprzez opinię biegłej, czy mają znaczenie dla wyceny. Ostatecznie jednak strony nie kwestionowały opinii, dla sądu była w pełni wiarygodnym dowodem, zatem stanowiła podstawę do określenia wysokości zasądzonych należności. Przy tym w toku postępowania nie zostało wykazane, że poza opisanymi w sprawie nieruchomościami, pozostały inne składki spadku. Dlatego przeprowadzenie postępowania spadkowego traciło na znaczeniu, zwłaszcza, że nie zgłoszono żadnych zarzutów wskazujących, że ktokolwiek z powodów mógłby nie mieć status spadkobiercy ustawowego. Wydanie postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku nie zatem nie wnosiłoby do sprawy, gdyż – niezależnie czy odbyłoby się na podstawie ustawy czy testamentu – miałoby tylko charakter formalny, gdyż majątek spadkowy poprzez darowizny nabył pozwany (przy tym nikt nie wspomniał o ujawnieniu testamentu innym niż opisany zapis testamentowy). Teza ta jest możliwa w niniejszej sprawie w nawiązaniu do 1027 kc: Względem osoby trzeciej, która nie rości sobie praw do spadku z tytułu dziedziczenia, spadkobierca może udowodnić swoje prawa wynikające z dziedziczenia tylko stwierdzeniem nabycia spadku albo zarejestrowanym aktem poświadczenia dziedziczenia 2.
Wobec powyższego i akceptacji opinii oraz stanowisk stron dalsze postępowanie nie było wnioskowane, a nawet zeznania stron traciły na znaczeniu, zwłaszcza że zakres spłaty zmarłej powódki został wykazany tylko w zakresie przelewów.
2. Z przeprowadzonego postępowania wyniknęło zatem, że powodom przysługiwało prawo do zachowku, skoro byli to zstępni /następcy prawni zstępnej, dochodzący do spadku na podstawie ustawy w pierwszym kręgu uprawnionych (art. 931 § 1 kc), nic nie otrzymali z tego tytułu, jak i nie pozostał inny majątek, z którego mogliby się zaspokoić, a z tego samego względu pozwany mający taki sam atrybut spadkodawcy- stawał się zobowiązany, gdyż ze schedy spadkowej dostał majątek ponad swój udział w drodze darowizny:
Art. 991. § 1. kc Zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni - dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach - połowa wartości tego udziału (zachowek).
§ 2. Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, bądź w postaci świadczenia od fundacji rodzinnej lub mienia w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia.
Art. 993. § 1. kc Przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się zapisów zwykłych i poleceń, natomiast dolicza się do spadku, stosownie do przepisów poniższych, darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę.
Art. 994. § 1. kc Przy obliczaniu zachowku nie dolicza się do spadku drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych, ani dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, darowizn na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku.
Art. 995. § 1. kc Wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku.
- 3. W konsekwencji skoro pozwany – jeden z kręgu spadkobierców ustawowych - poprzez darowizny uzyskał majątek, który stanowiłyby spadek, zasadne jest roszczenie wobec niego o zachowek w wysokości połowy udziału spadkowego dla każdego z pozostałych dzieci, których wraz z pozwanym było 6, czyli - 188 000 zł i 306 100 zł = 494 100 zł/6 to 82 350 zł /2 = 41 175 zł, a w przypadku zmarłej powódki dla jej następców wysokość ta ulega pomniejszeniu o spłacone 10 500 zł do 30 675 zł. Dla spadkobierców zmarłej córki sąd należność zasądził solidarnie, gdyż nie podano innych informacji (art. 1035 kc).
- 4. Jak już wynika z daty wniesienia pozwu na wstępie roszczenie nie było przedawnione, gdyż zostało wniesione przed upływem 5 lat od śmierci spadkodawczyni, czyli otwarcia spadku,
Art. 1007. § 1. kc Roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku oraz roszczenia spadkobierców o zmniejszenie zapisów zwykłych i poleceń przedawniają się z upływem lat pięciu od ogłoszenia testamentu.
§ 2. Roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanych od spadkodawcy zapisu windykacyjnego lub darowizny przedawnia się z upływem lat pięciu od otwarcia spadku.
- 5. Sąd nie uwzględnił wniosku o rozłożenie na raty, który pozwany uzasadnił tylko informacją o swoim dochodzie z emerytury, gdyż postępowanie trwało na tyle długo, by przygotował się, a jednocześnie nie wynikało z niego, że pozwany nie ma możliwości realizacji (osiągając dodatkowe dochody, skoro wciąż wyjeżdża zagranicę czy zaciągając pożyczkę lub finalizując sprzedaż).
- 6. Odsetki zasądzono na podstawie art. 481 ust. 1 i 2 kc w zw. z art. 455 kc.
- 7. O kosztach rozstrzygnięto na podstawie art. 98 § 1¹kpc w zw. z art. 100 kpc, gdyż w zaokrągleniu powództwo zostało uwzględnione w połowie, a mimo że pozwany negował zasadę, to głównie spór dotyczył wysokości spłaty, którą częściowo realizował poza procesem wobec innych uprawnionych. Dlatego sąd zniósł koszty procesu i ze względu na to, że zaliczka, którą strona powodowa uiściła na koszty biegłego przekroczyła połowę przypadających na nich kosztów celem wyrównania zasądzono spłatę na ich rzecz, a resztą nakazano ściągnąć od pozwanego na podstawie art. 113 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, a na podstawie jego ust. 2 orzeczono też o uiszczeniu opłaty sądowej, od której strona powodowa była zwolniona (tylko co do następców prawnych zmarłej powódki obciążono ich częścią opłaty proporcjonalnie do wygranej, a więc pozwanego w pozostałym zakresie mniejszym niż połowa).
1 pozew doręczony został 3.08.2023 r. – k. 93 2 zob. też (...), Nr II, p. 47