Uzasadnienie
Decyzją z dnia (...) Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w P. odmówił Z. X. wznowienia postepowania w sprawie emerytury.
W uzasadnieniu wskazała, w dniu 4.06.2024 r. Trybunał Konstytucyjny wydał wyrok (sygn. akt SK 140/20) dotyczący pomniejszania podstawy obliczenia emerytury z wieku powszechnego o kwoty pobranych wcześniej emerytur kapitałowych, uznając go za niezgodny z Konstytucją RP w zakresie, w jakim dotyczy on osób, które złożyły wniosek o wcześniejsze świadczenia przed 6.06.2012 r.W przypadku orzeczenia przez Trybunał Konstytucyjny o niezgodności aktu prawnego z Konstytucją, skargę o wznowienie postępowania wnosi się w terminie jednego miesiąca od dnia wejścia w życie tego orzeczenia, czyli od dnia jego oficjalnego ogłoszenia w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej. Organ rentowy uznał, że skoro wyrok z dnia 4.06.2024 r. nie został dotychczas opublikowany w Dzienniku Ustaw, bieg miesięcznego terminu na złożenie skargi nie rozpoczął się. W konsekwencji stwierdził brak podstaw prawnych do wznowienia postępowania zakończonego ostateczną decyzją z dnia 18.12.2017 r.
W odwołaniu od powyższej decyzji Z. X. wniosła o jej zmianę poprzez nakazanie organowi rentowemu wznowienia postępowania oraz ponownego obliczenia wysokości emerytury powszechnej – bez pomniejszania jej podstawy o kwoty pobranych wcześniej emerytur, zgodnie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4.06.2024 r. (sygn. akt SK 140/20).
Argumentowała, że stanowisko organu rentowego jest całkowicie bezprawne, gdyż zgodnie z art. 190 ust. 1 Konstytucji RP orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Zaniechanie lub celowe opóźnianie publikacji wyroku przez uprawniony organ nie może wywoływać negatywnych skutków prawnych dla obywatela ani ograniczać jego konstytucyjnych praw do zabezpieczenia społecznego. Sądy powszechne w utrwalonej linii orzeczniczej jednolicie wskazują na obowiązek bezpośredniego stosowania Konstytucji i uwzględniania nieopublikowanych wyroków TK. Zastosowanie przez ZUS niekonstytucyjnego przepisu doprowadziło do rażącego zaniżenia jej świadczenia emerytalnego. Jako osoba z ciężką niepełnosprawnością, ponosząca wysokie koszty codziennego funkcjonowania i leczenia, została ona niesłusznie pozbawiona należnych jej środków finansowych.
W odpowiedzi na odwołanie organ rentowy wniósł o jego oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko.
Sąd Okręgowy w Suwałkach ustalił i zważył co następuje.
Odwołanie zasługiwało na uwzględnienie.
Na wstępie należy podnieść, że w niniejszym postępowaniu Sąd rozpoznał sprawę na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 148¹ k.p.c., zgodnie z którym Sąd może rozpoznać sprawę na posiedzeniu niejawnym, między innymi w sytuacji, gdy po złożeniu przez strony pism procesowych i dokumentów, sąd uzna - mając na względzie całokształt przytoczonych twierdzeń i zgłoszonych wniosków dowodowych - że przeprowadzenie rozprawy nie jest konieczne. Rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym jest niedopuszczalne, jeżeli strona w pierwszym piśmie procesowym złożyła wniosek o wysłuchanie jej na rozprawie albo przepis szczególny przewiduje taki obowiązek, chyba że pozwany uznał powództwo.
Rozwiązanie z art. 148¹ § 1 k.p.c. nie zostało wyłączone w odniesieniu do spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych. Jednak nie oznacza to swobodnego odwoływania się do tego przepisu, bez uwzględnienia indywidualnych okoliczności sprawy. Zatem zakres dyskrecjonalnej władzy sędziego jest ograniczony przedmiotem sporu, stanowiskiem stron oraz ukształtowanym standardem procedowania. Na tym tle można naturalnie zaaprobować, że w sprawie, której wynik zależy od stwierdzenia niezdolności do pracy, czy też niezdolności do samodzielnej egzystencji, zaistnieją okoliczności usprawiedliwiające rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym. Będą to sytuacje, w których zarówno wybór specjalności biegłych, jak i ich stanowiska nie będą negowane przez strony. Może to mieć miejsce, jeśli w sprawie o rentę z tytułu niezdolności do pracy pozwany zaaprobuje niekorzystne dlań stanowisko lub też odwołujący się zgodzi się z negatywnym osądem medycznym, co do jego stopnia upośledzenia organizmu.
Natomiast uprawienie sądu z art. 1481 § 1 k.p.c. - a nie obowiązek - nie powstaje na tle sprawy, w której strony pozostają wciąż w otwartym sporze, zgłaszają (ponawiają) wnioski dowodowe oraz nie miały możliwości wypowiedzenia się w przedmiocie kluczowych dowodów w sprawie albo wypowiedziały się w tym przedmiocie, zgłaszając jednak dalsze wnioski dowodowe (wciąż negują opinię biegłego, wnoszą o powołanie innego specjalisty, wnioskują o przeprowadzenie osobowych źródeł dowodowych). (tak Sąd Najwyższy w postanowieniu z 14 marca 2023 r., II UZ 69/22). W rozpoznawanej sprawie strony nie wnosiły o rozpoznanie sprawy na rozprawie ani nie złożyły wniosku o wysłuchanie na rozprawie w pierwszym piśmie procesowym.
Ponadto sprawa nie miała charakteru wielowątkowego, wymagającego wyjaśnienia twierdzeń stron oraz odniesienia się do złożonych wniosków dowodowych. Sprawa w świetle stanowisk stron i wydania przez Sąd w kładzie orzekającym w niniejszej sprawie, licznych rozstrzygnięć w sprawach o identycznym stanie faktycznym do przedmiotowego, nie budziła żadnych wątpliwości. (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 26 kwietnia 2018 roku, VI ACa 1694/17).
Przechodząc do meritum, Sąd podzielił stanowisko odwołującej, iż w niniejszej sprawie winien znaleźć zastosowanie stan prawny ukształtowany wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4.06.2024r. sygn. akt SK 140/20. W konsekwencji uznać należy, że wobec Z. X. niedopuszczalne było zastosowanie mechanizmu pomniejszenia podstawy obliczenia emerytury, o którym mowa w art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej, ale tylko w zakresie kwot świadczeń pobranych przez nią przed dniem (...) przed datą nabycia przez odwołującą prawa do emerytury w wieku powszechnym.
Niekonstytucyjność mechanizmu pomniejszania podstawy obliczenia emerytury statuowanego w art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej jest w obecnym stanie prawnym okolicznością bezsporną, potwierdzoną wyrokami Trybunału Konstytucyjnego z dnia 6.03.2019r. sygn. akt P 20/16 oraz z dnia 4.06.2024r. sygn. akt SK 140/20. Podnoszony przez organ rentowy brak publikacji późniejszego z orzeczeń nie niweczy skutków stwierdzonej niezgodności art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej z ustawą zasadniczą. Skoro bowiem wyrok z 2019r. został należycie ogłoszony i dotyczył tożsamej materii prawnej to stosowanie analogicznego, wadliwego rozwiązania wobec kolejnej grupy ubezpieczonych narusza zasadę zaufania obywatela do państwa.
Sąd orzekający w niniejszej sprawie w pełni aprobuje stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w wyroku z dnia 23.02.2025r. sygn. akt III USK 127/22, dopuszczające odmowę zastosowania przepisu ustawy w przypadku jego oczywistej niekonstytucyjności. Stan ten zachodzi szczególnie bezsprzecznie wówczas, gdy wadliwość normy została już stwierdzona w utrwalonym orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego. Samodzielna weryfikacja hierarchicznej zgodności przepisów przez sąd powszechny i przyznanie prymatu ustawie zasadniczej nie stanowi też naruszenia wyłącznych kompetencji Trybunału z art. 188 Konstytucji (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4.07.2012r., sygn. akt III PK 87/11). Przeciwnie – jest to wyraz sprawowania wymiaru sprawiedliwości, który obliguje sąd do pominięcia normy sprzecznej z Konstytucją w toku rozstrzygania konkretnego sporu, bez względu na formalny brak publikacji wyroku TK w Dzienniku Ustaw.
Brak publikacji wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4.06.2024r. sygn. akt SK 140/20 w Dzienniku Ustaw nie może bowiem stanowić przeszkody do uznania niekonstytucyjności art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej. Z obu przywołanych orzeczeń Trybunału jednoznacznie wynika, iż norma ta narusza art. 67 ust.1 w związku z art. 2 Konstytucji RP w zakresie, w jakim dotyczy osób nabywających prawo do emerytury przed dniem 1.01.2013r. Sąd w pełni podziela pogląd, że osoby te, decydując się na przejście na emeryturę wcześniejszą, nie mogły antycypować późniejszego pogorszenia swojej sytuacji prawnej. Zgodnie z wytycznymi Trybunału, proces stanowienia prawa nie może zastawiać na obywatela „swoistej pułapki”, przeciwnie – musi on pozwalać na rzetelne oszacowanie skutków podejmowanych decyzji. Zasada ochrony zaufania jednostki do państwa wymaga, aby następstwa działań podjętych pod rządami obowiązującego prawa były przewidywalne i stabilne.
Argumentację tę wzmacnia najnowsze orzecznictwo Sądu Najwyższego, w tym wyrok z dnia 8.01.2025r. (sygn. akt III USKP 121/23), który potwierdza, że wypracowany standard konstytucyjny ma zastosowanie do wszystkich osób (w tym mężczyzn), które w momencie przechodzenia na emeryturę w wieku obniżonym nie mogły spodziewać się następczej redukcji wysokości ich świadczenia powszechnego.
Mając na uwadze powyższe, w ocenie Sądu brak było podstaw do pomniejszenia podstawy obliczenia emerytury odwołującej się w decyzji przyznającej świadczenie w wieku powszechnym o kwoty uprzednio pobranych emerytury wcześniejszych. Nie istnieją żadne przeszkody prawne, aby w sytuacji zmiany interpretacji prawa ubezpieczony, powołując się na przesłankę błędu organu, wystąpił o ponowne ustalenie wysokości świadczenia w trybie art. 114 ust. 1 pkt 6 ustawy emerytalnej.
Stanowisko to znajduje silne oparcie w utrwalonej linii orzeczniczej Sądu Apelacyjnego w Białymstoku, zapoczątkowanej wyrokiem z dnia 28.11.2019r. sygn. akt III AUa 631/19. Sąd ten wskazał na istnienie w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych konstrukcji tzw. quasi – wznowienia (uproszczonego), uregulowanego właśnie w art. 114 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Zgodnie z tą wykładnią, organ rentowy jest zobligowany do merytorycznego rozpoznania wniosku ubezpieczonego w każdym przypadku zmiany interpretacji prawa. Pogląd ten jest konsekwentnie podtrzymywany w najnowszych judykatach Sądu Apelacyjnego w Białymstoku (m. in. w wyrokach z dnia 20.08.2025r. sygn. akt III AUa 103/25; z dnia 30.06.2025r. sygn. akt III AUa 33/25 oraz z dnia 14.08.2025r. sygn. akt III AUa 124/25).
Sąd w pełni podziela to stanowisko Sądu Apelacyjnego w Białymstoku, który analizując wyroki Trybunału Konstytucyjnego w sprawach sygn. akt P 20/16 oraz sygn. akt SK 140/20 wskazał, że wynika z nich jednoznaczna konkluzja: ubezpieczeni, którzy podjęli decyzję o skorzystaniu z emerytury wcześniejszej, którzy złożyli wnioski przed dniem 6.06.2012r. – zostali pozbawienia możliwości oceny swojej sytuacji prawnej przez pryzmat reguł statuowanych w art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej. W momencie podejmowania kluczowych decyzji życiowych ubezpieczeni ci nie mogli przewidzieć, że przejście na świadczenie wcześniejsze wywoła w przyszłości negatywne skutki w sferze ich uprawnień z tytułu emerytury powszechnej, prowadząc do drastycznego pomniejszenia zgromadzonego kapitału. Możność zaś antycypowania takich konsekwencji zaktualizowała się dopiero wobec osób decydujących się na wcześniejsze świadczenie po ogłoszeniu ustawy nowelizującej, kiedy to ubezpieczeni zyskali realną szansę na zapoznanie się z nowymi regulacjami i podjęcie świadomej decyzji.
Mechanizm przewidziany w art. 114 ustawy o emeryturach i rentach z FUS ma z założenia doprowadzić do stanu zgodności z prawem wysokości świadczeń w każdym przypadku, gdy ujawnione zostaną okoliczności rzutujące na ich wymiar – bez względu na to, czy wynikają one z błędu organu, ubezpieczonego, czy też obiektywnej zmiany interpretacji prawa. Stwierdzenie na podstawie orzeczenia Trybunału, ich poprzedni sposób wyliczenia emerytury był niekonstytucyjnym stanowi istotną „nową okoliczność”. Niekonstytucyjność takiej interpretacji istniała bowiem od samego początku, a wyrok Trybunału Konstytucyjnego jedynie ujawnił tę wadliwość. Dopuszczalność stosowania przez sądy powszechne tzn. „rozproszonej kontroli konstytucyjnej” jest w pełni uzasadniona, gdyż dotyczy sytuacji oczywistej – utrzymywania w systemie prawnym normy o analogicznym charakterze i skutkach, które Trybunał Konstytucyjny zdążył już jednoznacznie zakwestionować w swoim wcześniejszym orzecznictwie.
Stanowisko to koresponduje z ugruntowaną linią orzeczniczą Naczelnego Sądu Administracyjnego (wyrok z dnia 20.07.2021r. II FSK 1832/16) oraz Sądu Najwyższego (m.in. wyroki z sprawach: z dnia 17.03.2016r. V CSK 377/15, z dnia 20.02.2018r. V CSK 230/17 oraz z dnia 27.11.2019r. II CSK 493/18).
Analogiczna sytuacja zachodzi w niniejszym postępowaniu. Należy bowiem zauważyć, iż orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego w sprawie sygn. akt SK 140/20 jest już drugim wyrokiem, w którym jednoznacznie przesądzono o niekonstytucyjności mechanizmu pomniejszania podstawy obliczenia emerytury powszechnej.
Odwołująca się nabyła prawo do emerytury wcześniejszej w na podstawie decyzji z dnia (...) od dnia (...) (od dnia ustania zatrudnienia), a zatem w okresie, w którym porządek prawny nie statuował jeszcze negatywnych konsekwencji w postaci obniżenia podstawy obliczenia emerytury powszechnej o kwoty pobranych emerytur wcześniejszych. Z uwagi więc na treść art. 2 Konstytucji RP i wynikającą z niego ochronę obywatela, nabycie prawa do emerytury z art. 24 po dniu 1.01.2013r. nie uzasadnia w znacznej części stosowania wobec niej mechanizmu pomniejszenia podstawy obliczenia emerytury.
Dla oceny uprawnień odwołującej się kluczowe jednak znaczenie ma przyjęte w orzecznictwie rozgraniczenie nabycia prawa do emerytury od momentu jej „uruchomienia”. Jak wskazał Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 19.10.2017r. sygn. akt III UZP 6/17, prawo do świadczenia powstaje z mocy ustawy, jednak jego wypłata następuje dopiero po złożeniu stosownego wniosku. Analizując zakres ochrony konstytucyjnej wyznaczony wyrokiem SK 140/20, uznać należy, że nie może ona rozciągać się na okres po spełnieniu przez odwołującą się przesłanek nabycia prawa do emerytury powszechnej, tj. po dniu 1.10.2017r. W tej dacie odwołująca się winna mieć już obiektywną świadomość istnienia art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej oraz wynikających z niego konsekwencji. Z tym dniem odwołująca się dołączyła do kręgu osób, które decydując się na dalsze pobieranie emerytury wcześniejszej zamiast przejść na emeryturę powszechną, musiały liczyć się z ustawowym mechanizmem pomniejszania podstawy obliczenia świadczenia.
Zatem prawo do przeliczenia emerytury z pominięciem art. 25 ust. 1b przysługuje odwołującej się wyłącznie w odniesieniu do kwoty pobranych tytułem emerytury wcześniejszej do dnia (...) Odwołująca się urodziła się (...) i zgodnie z brzmieniem art. 24 ust. 1a pkt 13 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, obowiązującym przed reformą przywracającą wiek 60 lat dla kobiet, jej powszechny wiek emerytalny wynosił 61 lat, co nastąpiłoby z dniem (...)
. Jednakże z dniem 1.10.2017r. przywrócono powszechny wiek emerytalny 60 lat dla kobiet (Dz. U. z 2017r., poz. 38).
W świetle powyższego, skoro odwołująca się nabyła prawo do emerytury w wieku powszechnym z dniem (...) a w momencie przejścia na emeryturę wcześniejszą nie mogła przewidzieć, że decyzja ta skutkować będzie drastycznym obniżeniem przyszłego świadczenia powszechnego, art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej należy interpretować w sposób prokonstytucyjny. Oznacza to, że potrąceniu podlegać powinny wyłącznie kwoty emerytury wcześniejszej jej wypłaconego osiągnięciu przez nią powszechnego wieku emerytalnego (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 6.05.2021r. sygn. akt III USKP 52/21 oraz z dnia 18.01.2022r. sygn. akt III USKP 98/21).
Podkreślić należy, że nowelizacja wprowadzająca omawiany przepis została opublikowana w Dzienniku Ustaw dopiero w dniu 6.06.2012r. (Dz. U. z 2012r. poz. 637). Regulacja ta doprowadziła do sytuacji, w które osoby takie jak odwołująca się, składające wniosek o wcześniejsze świadczenie przed datą ogłoszenia zmian ustawowych – zostały zaskoczone arbitralnym pomniejszeniem emerytury. Odwołująca się nie miała obiektywnej możliwości przewidzenia konsekwencji finansowych swoich decyzji, co stoi w jaskrawej sprzeczności z wywodzoną z art. 2
Konstytucji RP zasadą zaufania do państwa i stanowionego przez nie prawa oraz z prawem do zabezpieczenia społecznego po osiągnięciu wieku emerytalnego (art. 67 ust. 1 Konstytucji RP).
Powyższej oceny prawnej nie zmienia fakt, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4.06.2024r. sygn. akt SK 140/20 nie został opublikowany w Dzienniku Ustaw do dnia wyrokowania w niniejszej sprawie. Sąd rozpoznający spór podziela dominujący w judykaturze pogląd, iż zaniechanie władzy wykonawczej w przedmiocie publikacji orzeczenia Trybunału nie może negatywnie wpływać na sytuację prawną obywateli, ani blokować możliwości bezpośredniego zastosowania prokonstytucyjnej wykładni przepisów.
Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 477¹⁴§ 2 k.p.c. Sąd zmienił zaskarżoną decyzję i ustalił wysokość emerytury Z. X., o której mowa w art. 24 ustawy z dnia 17.12.1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, przyjmując, że podstawa obliczenia emerytury nie jest pomniejszona o kwotę stanowiącą sumę kwot pobranych emerytur przysługujących za okres sprzed (...), w wysokości przed odliczeniem zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych i składki na ubezpieczenie społeczne.
Z. X. domagała się również przyznania i wypłaty stosownego wyrównania emerytury w wieku powszechnym, o co wniosła jeszcze w treści wniosku złożonego do organu rentowego. Granice jednak orzekania Sądu wyznacza zaskarżona decyzja organu rentowego z dnia (...) Ramy postępowania sądowego z zakresu ubezpieczeń społecznych są ściśle zakreślone przez przedmiot decyzji poddanej kontroli sądu. W konsekwencji przedmiotem postępowania odwoławczego mogło być merytorycznie wyłącznie to, co było objęte zaskarżeniem. Sąd był zatem władny rozpoznać jedynie żądanie ponownego ustalenia wysokości świadczenia, pozostawiając poza zakresem orzekania w niniejszej sprawie kwestię jego wyrównania.
Żądanie natomiast wypłaty wyrównania winno stać się przedmiotem merytorycznej analizy i odrębnej decyzji organu rentowego. Wobec braku wcześniejszego wypowiedzenia się organu rentowego co do tego roszczenia, Sąd uznał, iż wystąpiła sytuacja tożsama z niewydaniem decyzji, co obligowało do zobowiązania organu rentowego do jego rozpoznania. To organ rentowy najpierw winien wydać stosowną decyzję w tym przedmiocie, aby ewentualnie mogła ona stać się przedmiotem postępowania sądowego.
Zgodnie z art. 477¹⁴§3 k.p.c. jeżeli odwołanie wniesiono w związku z niewydaniem decyzji przez organ rentowym sąd w razie uwzględnienia odwołania zobowiązuje organ do wydania decyzji w określonym terminie albo orzeka co do istoty sprawy.
Mając zatem to na względzie Sąd w punkcie 2 wyroku zobowiązał organ rentowy do przyznania i wypłacenia wyrównania Z. X. świadczeń emerytalnych.
mt