Uzasadnienie
Decyzjami z dnia 05.08.2013r. od nr (...) do (...) Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. powołując się na art. 83 ust. 1 pkt 3 w zw. z art. 18 ust. 1, art. 20 ust. 1 ustawy z dnia 13.10.1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2009r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.), art. 8 ustawy z dnia 04.03.1994r. o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych (Dz. U. z 1996r., Nr 70, poz. 335 ze zm.), art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 26.07.1991r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (Dz. U. z 2010r. nr 51, poz. 307 ze zm.) oraz art. 81 ust 5 i 6 ustawy z dnia 27.08.2004r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (t.j. Dz U. z 2008r. Nr 164, poz. 1027 ze zm.) stwierdził podstawy wymiaru składek zgłoszonych do ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego pracowników płatnika składek (...) sp. z o.o. w S.: K. A. za grudzień 2010r. (decyzja (...)); A. D. za grudzień 2010r., kwiecień 2011r., grudzień 2011r., marzec 2012r., grudzień 2012r. i luty 2013r. (decyzja nr (...)); M. F. za grudzień 2010r., kwiecień 2011r., grudzień 2011r., marzec 2012r., grudzień 2012r. i luty 2013r. (decyzja nr (...)); K. G. za grudzień 2010r., kwiecień 2011r., grudzień 2011r., marzec 2012r., grudzień 2012r. i luty 2013r. (decyzja nr (...)); K. J. za grudzień 2012r., kwiecień 2011r., grudzień 2011r., marzec 2012r., grudzień 2012r. i luty 2013r. (decyzja nr (...)); A. J. za grudzień 2010r., kwiecień 2011r., grudzień 2011r., marzec 2012r., grudzień 2012r. i luty 2013r. (decyzja numer (...)); E. L. za grudzień 2010r., kwiecień 2011r. (decyzja nr (...)); A. M. za grudzień 2010r., kwiecień 2011r., grudzień 2011r., marzec 2012r., grudzień 2012r. i luty 2013r. (decyzja nr (...)); S. S. za grudzień 2010r., marzec 2012r., grudzień 2012r. i luty 2013r. (decyzja nr (...)); P. S. za grudzień 2010r., kwiecień 2011r. grudzień 2011r., marzec 2012r., grudzień 2012r. i luty 2013r. (decyzja nr (...)); Z. S. za grudzień 2010r., kwiecień 2011r., grudzień 2011r., marzec 2012r., grudzień 2012r. i luty 2013r. (decyzja nr (...)); J. S. za grudzień 2010r., kwiecień 2011r., grudzień 2011r., marzec 2012r., grudzień 2012r. i luty 2013r. (decyzja nr (...)); M. S. za grudzień 2010r., kwiecień 2011r., grudzień 2011r., marzec 2012r., grudzień 2012r. i luty 2013r. (decyzja nr (...)); M. T. za grudzień 2010r., kwiecień 2011r., grudzień 2011r., marzec 2012r., grudzień 2012r. i luty 2013r. (decyzja (...)); C. W. za marzec 2012r., grudzień 2012r. i luty 2013r. (decyzja nr (...)); E. W. za grudzień 2010r., kwiecień 2011r., grudzień 2011r., marzec 2012r., grudzień 2012r. i luty 2013r (decyzja nr (...)) i M. R. za grudzień 2010r., kwiecień 2011r., grudzień 2011r., marzec 2012r., grudzień 2012r. i luty 2013r.
Powyższe decyzje stanowiły efekt kontroli przeprowadzonej przez ZUS u płatnika składek – (...) Sp. z o.o. w S., która swoim zakresem obejmowała m.in. prawidłowość i rzetelność obliczania składek na ubezpieczenia społeczne oraz innych składek, do których pobierania zobowiązany był organ rentowy oraz zgłaszania do ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego za okres od marca 2010r. do marca 2013r. W toku kontroli ustalono, iż płatnik składek w podstawie wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne nie uwzględnił przychodu osiągniętego przez pracowników finansowanego ze środków Zakładowego Funduszu Świadczeń Socjalnych. Wypłata z tego Funduszu nie została poprzedzona wcześniejszą analizą sytuacji materialnej i bytowej pracowników, a wypłacone kwoty były w jednakowych kwotach.
Odwołania od tych decyzji w imieniu (...) Spółki z o.o. w S., K. A., A. D., M. F., K. G., K. J., A. J., E. L., A. M., S. S., P. S., Z. S., J. S., M. S., M. T., C. W. i E. W. złożył fachowy pełnomocnik, domagając się ich „uchylenia” i umorzenia postępowania oraz zasądzenia kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Argumentował, iż podział środków z ZFŚS w spółce (...) został dokonany zgodnie z przepisami prawa, ze wskazaniem na art. 8 ustawy z dnia 04.03.1994r. o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych. Podział środków z Funduszu spółki (...) następował na podstawie zapisów regulaminu, którego zapisy były identyczne z tymi, jakie wynikały z regulaminu obowiązującego w Spółdzielni (...). Środki z ZFŚS pracodawca rozdysponowywał w porozumieniu z załogą i w oparciu o jej sugestie. Informacje o trudnej sytuacji pracownicy przekazali jednej zaufanej osobie - K. G.. Pracodawca znał zatem sytuację pracowników i na podstawie jej analizy przyznawał środki z ZFŚS.
W odpowiedziach na odwołania organ rentowy wniósł o ich oddalenie i zasądzenia kosztów postępowania według norm przepisanych. Podtrzymał podstawy skarżonych decyzji.
Postanowieniami z dnia 03.10.2013r. wszystkie odwołania połączono do wspólnego rozpoznania z uwagi na ich tożsamość faktyczną i prawną. W tym samym dniu wydano również postanowienie o wezwaniu do udziału w sprawie w charakterze zainteresowanego M. R., który nie zajął stanowiska w sprawie.
Sąd ustalił, co następuje
W dniach 17-29.04.2013r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. Wydział (...) przeprowadził kontrolę płatnika składek (...) Sp. z o.o. w S. w zakresie m.in. prawidłowości i rzetelności obliczania składek na ubezpieczenia społeczne oraz innych składek, do których pobierania zobowiązany jest ZUS oraz zgłaszania do ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego. Kontrolą objęto okres od marca 2010r. do marca 2013r. Organ rentowy zakwestionował warunki wypłaty następujących świadczeń: w grudniu 2010r. kwot po 203 zł tytułem paczek żywnościowych, w kwietniu 2011r. kwot po 300 zł tytułem wypłaty z funduszu socjalnego (święta Wielkanocne); w grudniu 2011r. kwot po 80 zł tytułem wypłat z funduszu socjalnego (święta Bożego Narodzenia); w marcu 2012r. kwot po 380zł tytułem wypłat z funduszu socjalnego (święta Wielkanocne); w grudniu 2012r. talonów świątecznych w wysokości po 61zł i w lutym 2013r. talonów świątecznych w wysokości po 280zł.
Zarządzeniem wiceprezesa zarządu (...) Spółki z o.o. z dnia 04.03.2010r. ustalono, iż podział środków z Zakładowego Funduszu Świadczeń Socjalnych Spółki (...) będzie identyczny z zapisami regulaminu Zakładowego Funduszu Świadczeń Socjalnych (...) w S.. Pracownicy Spółki (...) sp. z o.o. mogli korzystać z takich samych uprawnień przy podziale środków z Zakładowego Funduszu Świadczeń Socjalnych, jak pracownicy Spółdzielni (...). Z zapisów regulaminu w rozdziale regulującym „zasady i warunki przyznawania świadczeń socjalnych” wynikało, iż przyznawanie i wysokość dofinansowania z Funduszu uzależniona była od sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej osoby uprawnionej. Podstawę przyznania pomocy socjalnej z Funduszu stanowił wniosek osoby uprawnionej, poparty jej oświadczeniem o sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej rodziny (pkt 3 i 5).
Sposób przyznawania świadczeń socjalnych z ZFŚS w spółce (...) nie opierał się na zapisach regulaminu, gdyż zupełnie pomijał konieczność składania przez osoby uprawnione stosowanych oświadczeń. Pomimo jednoznacznych zapisów w regulaminie ZFŚS Spółdzielni (...), który obowiązywał również pracowników Spółki (...), podział środków z ZFŚS odbywał się na podstawie indywidualnych lub grupowych zgłoszeń kierowanych przez pracowników do jednego z odwołujących – K. G.. Był on osobą obdarzoną przez pracowników zaufaniem i tym samym wydelegowany do prowadzenia rozmów i przekazywania wniosków pracowników zarządowi Spółki. Pracownicy nie wyrażali chęci składania wymaganych oświadczeń a pracodawca nie podejmował prób ich wyegzekwowania. Ocena sytuacji materialnej pracowników, rzekomo każdorazowo stosowna przez pracodawcę, opierała się na spostrzeżeniach i utrzymywaniu bliskich kontaktów z każdym z pracowników (zeznania K. G. 10:20-27-40 i B. D. 29:30-40:38).
K. G. utrzymywał, iż z uwagi na wieloletnią pracę oraz fakt, iż Spółka zatrudniała niewielką liczbę osób, a zatem wszyscy pracownicy się znali i każdy mniej więcej wiedział na jakiej stopie życiowej żyje inny pracownik. Pracownicy zgłaszali, iż są w trudnej sytuacji życiowej i przykładowo K. G. wskazał na odwołującego K. J., który, z tego co wiedział, był osobą samotną, gdyż zmarła jego żona oraz brat, czy M. F., który miał żonę oraz dzieci i był schorowany. Ponadto pracownicy nie chcieli składać wymaganych oświadczeń o sytuacji majątkowej i osobistej, gdyż spowodowałby to rozdźwięk i mogłoby doprowadzić do kłopotliwych dla pracodawcy sytuacji przy dokowany podziału środków z Funduszu, zwłaszcza, że wysokość przyznawanych środków nie była wielka.
Sąd zważył, co następuje
W przedmiotowej sprawie rozstrzygnięcia wymagało czy Spółka (...) przyznając pracownikom w jednakowej wysokości świadczenia pieniężne z okazji świąt z Zakładowego Funduszu Świadczeń Socjalnych, nie naruszyła przepisów ustawy z dnia 04.03.1994r. o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych (t.j. Dz.U. z 1996r. Nr 70. poz. 335 ze zm.) i rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18.12.1998r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe (Dz. U. Nr 161, poz. 1106 ze zm.), w szczególności § 2 ust. 1 pkt 19 rozporządzenia, w którym wskazano, że podstawy wymiaru składek nie stanowią świadczenia finansowane ze środków przeznaczonych na cele socjalne w ramach zakładowego funduszu świadczeń socjalnych.
Fundusz świadczeń socjalnych jest instytucją prawną, która ma łagodzić różnice w poziomie życia pracowników i ich rodzin, a także emerytów i rencistów. Jest on wyrazem funkcji społecznej zakładu pracy, zaś jego adresatami są zwłaszcza rodziny o najniższych dochodach.
Ustawa z dnia 04.03.1994r. o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych określa zasady tworzenia przez pracodawców zakładowego funduszu świadczeń socjalnych i zasady gospodarowania środkami tego Funduszu, przeznaczonego na finansowanie działalności socjalnej organizowanej na rzecz osób uprawnionych do korzystania z Funduszu, na dofinansowanie zakładowych obiektów socjalnych oraz na tworzenie zakładowych żłobków, klubów dziecięcych, przedszkoli oraz innych form wychowania przedszkolnego. Według art. 2 pkt 1 ustawy, działalność socjalna stanowią usługi świadczone przez pracodawców na rzecz różnych form wypoczynku, działalności kulturalno-oświatowej, sportowo-rekreacyjnej, opieki nad dziećmi w żłobkach, klubach dziecięcych, przedszkolach oraz innych formach wychowania przedszkolnego, udzielanie pomocy materialnej - rzeczowej lub finansowej, a także zwrotnej lub bezzwrotnej pomocy na cele mieszkaniowe na warunkach określonych umową.
Stosownie natomiast do art. 2 ust. 6 ustawy, osobami uprawnionymi do korzystania z Funduszu są pracownicy i ich rodziny, emeryci i renciści - byli pracownicy i ich rodziny oraz inne osoby, którym pracodawca przyznał, w regulaminie, o którym mowa w art. 8 ust. 2, prawo korzystania ze świadczeń socjalnych finansowanych z Funduszu. Pracodawca w regulaminie uzgodnionym z zakładowymi organizacjami związkowymi - ustala między innymi warunki korzystania przez osoby uprawnione z usług i świadczeń finansowanych z Funduszu. Treść art. 8 ust. 1 ustawy uzasadnia przy tym tezę, że pracodawca nie może ustalić tych warunków według wybranych przez siebie kryteriów, z pominięciem naczelnej zasady wyrażonej w tym przepisie, tej mianowicie, że przyznawanie ulgowych usług i świadczeń oraz wysokość dopłat z Funduszu zostało uzależnione wyłącznie od sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej osoby uprawnionej do korzystania z Funduszu.
Jak z przedstawionej regulacji wynika, ustawa o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych nie upoważnia do tworzenia takich zasad podziału funduszu socjalnego, które pozostawałyby w sprzeczności z jej art. 8 ust. 1, ten zaś przepis wyraźnie powiązał zasady korzystania z ulgowych usług i świadczeń z sytuacją życiową, rodzinną i materialną osób uprawnionych. Jest to tzw. kryterium socjalne, którego przyjęcie przez ustawodawcę prowadzi do wniosku, że jest wykluczone przyznawanie ulgowych usług i świadczeń z Funduszu ogółowi zatrudnionych w tej samej wysokości, według zasady "każdemu po równo". Doświadczenie życiowe pokazuje zarazem, że jest mało prawdopodobne, by dwie osoby uprawnione pozostawały w jednakowej sytuacji materialnej, życiowej i rodzinnej, a tylko taka (lub bardzo zbliżona) pozwalałaby na przyznanie świadczeń w tej samej wysokości. Tym bardziej więc możliwość taką należy wyłączyć, gdy uprawnionymi jest kilka, kilkanaście czy kilkadziesiąt osób (tak Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 20.08.2001r. sygn. I PKN 579/00, LEX 78999).
Zatem całość regulacji zawartej w art. 8 ustawy uprawnia do konkluzji, że pracodawca nie może wydatkować środków Funduszu niezgodnie z treścią regulaminu zakładowej działalności socjalnej, natomiast postanowienia regulaminu nie mogą być sprzeczne z zasadą przyznawania świadczeń według kryterium socjalnego.
Treść regulaminu ZFŚS obowiązującego u płatnika składek – spółki (...), nie budziła zastrzeżeń, ani wątpliwości. Na marginesie należało również wskazać, iż zgodnie z art. 9 § 1 KP przez prawo pracy rozumie się przepisy Kodeksu pracy oraz innych ustaw i aktów wykonawczych określające prawa i obowiązki pracowników i pracodawców, a także - oprócz postanowień układów zbiorowych pracy i innych opartych na ustawie porozumień zbiorowych - postanowienia regulaminów i statutów określające prawa i obowiązki stron stosunku pracy. Wprawdzie według art. 87 Konstytucji postanowienia zawarte w regulaminach nie stanowią źródła powszechnie obowiązującego prawa w Rzeczypospolitej Polskiej, to jednak obowiązują w określonych w nich zakładach pracy i z mocy art. 9 § 1 KP regulują prawa i obowiązki stron, tak jak normy prawne o randze ustawowej. Dlatego też, oprócz przepisów regulujących kwestie związane z zakładowymi funduszami świadczeń socjalnych należało mieć również na względzie charakter regulaminu gospodarowania funduszem socjalnym obowiązującego w Spółce (...) w spornym okresie i traktować go jako pozaustawowe - lecz obowiązujące - prawo pracy.
Wspomniany regulamin zawierał ogólne zasady przyznawania ulgowych świadczeń. Przyznawanie świadczeń oraz wysokość dopłaty z Funduszu uzależnione było od sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej osoby uprawnionej. Natomiast podstawą pomocy socjalnej finansowanej z Funduszu stanowił wniosek osoby uprawnionej, poparty jej oświadczeniem o wysokości dochodu, przypadającego na osobę w rodzinie.
Mając powyższe na uwadze stwierdzić należy, iż przedmiotowe świadczenia wypłacane z okazji świat, mogły być przyznawane przez Spółkę (...) osobom uprawnionym (odwołującym i zainteresowanemu) po złożeniu przez nich wniosków, a następnie przeanalizowaniu ich sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej, czyli po uwzględnieniu tzw. kryterium socjalnego. Analiza okoliczności sprawy wskazuje, iż te warunki nie były spełnione. Wszyscy odwołujący i zainteresowany otrzymali świadczenia w jednakowej wysokości (bezsporne), co jednoznacznie podważa realizację kryterium socjalnego. Ponadto brak było ich wniosków o przyznanie pomocy socjalnej. Aby wypłacone kwoty spełniły walor świadczenia podlegającego wyłączeniu z oskładkowania winny spełniać kryteria określone w art. 8 ustawy o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych, w sprawie niniejszej tak jednak nie było.
Nie ma również podstaw, aby przyjąć, że można stosować kryterium socjalne w sposób dorozumiany. Za chybione należy uznać stanowisko odwołujących, iż podział środków z Funduszu został dokonany przy zastosowaniu kryterium socjalnego – materialnego. Argumenty przez nich przedstawiane były nie do zaakceptowania. Trudno bowiem uznać za zgodne z zapisami regulaminu zgłaszanie ustnie przez załogę jednemu pracownikowi – K. G.. wniosku o wypłatę pomocy socjalnej w związku ze świętami. Pomijając, iż nie ma żadnych dowodów na okoliczność zgłaszania takich wniosków (indywidualnych czy grupowych) to wytypowanie jednej osoby, która miała być kimś w rodzaju powiernika jeżeli chodzi o zgłaszanie wniosków o pomoc z ZFŚS pozostaje w sprzeczności z wcześniej przedstawionymi zasadami. Trudno również oceniać sposób, w jaki pracodawca rzekomo recenzował sytuację materialną pracowników. Kryterium, które jakoby opierało się na jego i K. G. spostrzeżeniach, fakcie wieloletniej współpracy z niektórymi pracownikami i posiadanej wiedzy na temat sytuacji rodzinnej, w żadnym wypadku nie dawało jakichkolwiek podstaw do przyjęcia, iż dokonana w ten sposób klasyfikacja pracowników pod względem socjalnym była prawidłowa, zgodna z przepisami. trudno również przyjąć, iż w wyniku tej „oceny” ustało, z wszyscy pracownicy są w identycznej sytuacji materialnej i dlatego otrzymywali świadczenia w identycznych kwotach. Tłumaczenia odwołujących były nielogiczne a próba wykazania, iż kryterium socjalne zostało zastosowane – indolentna.
Konkludując, sporne świadczenia zostały wypłacone wprawdzie z funduszu socjalnych, lecz nie na warunkach wynikających z regulaminu, a więc nie mogą one zostać uznane za świadczenia finansowane ze środków przeznaczonych na cele socjalne w ramach zakładowego funduszu świadczeń socjalnych w rozumieniu § 2 ust. 1 pkt 19 rozporządzania Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18.121999r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. Przedmiotowe świadczenia należało zatem zaklasyfikować jako świadczenia dodatkowe pracodawcy, nie zaś świadczenie z funduszu świadczeń socjalnych, ze wszystkimi tego konsekwencjami prawnymi tak wobec pracowników, jak wobec płatnika składek i jednocześnie pracodawcy, który co prawda administruje funduszem, jednak nie może tego czynić z pominięciem ustawy i przez swoje działania uszczuplać funduszu socjalnego przeznaczonego dla załogi.
Skoro wypłata świadczeń nie miała charakteru socjalnego, gdyż nie była powiązana z kryterium socjalnym, należało uznać je za przychód w rozumieniu art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 26.07.1991r. o podatku dochodowym od osób fizycznych, który to przychód stanowi podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne.
W związku z powyższym decyzje ZUS należało uznać za prawidłowe i na podstawie art. 477¹⁴ §1 kpc orzec jak w sentencji.
mt