Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem Sąd Rejonowy w Oławie stwierdził, że spadek po E. W. zmarłej w dniu 10 listopada 1987r w D. na podstawie ustawy nabyli: mąż L. W., córka U. J., córka A. S. oraz syn Z. W. wszyscy wprost po 1/4/części. Stwierdził także,że spadek po L. W. zmarłym 13 stycznia 2005r w D. na podstawie testamentu allograficznego z dnia 27 sierpnia 2001 r nabyła E. H. w całości i wprost. Postanowieniem tym Sąd Rejonowy w Oławie orzekł także o wchodzącym w skład spadku po E. W. gospodarstwie rolnym stwierdzając,że gospodarstwo to odziedziczyli: mąż L. W. i córki U. J. i A. S. wszyscy wprost po 1/3 części.
Postanowienie to zapadło po dokonaniu przez Sąd I instancji następujących ustaleń faktycznych:
Spadkodawczyni E. W. zmarła w dniu 10 listopada 1987r w D.. W chwili śmierci pozostawała w związku małżeńskim z L. W., z którym miała troje dzieci: syna Z. W. oraz dwie córki: M. J. i A. S., nie miała dzieci pozamałżeńskich ani przysposobionych, nie sporządziła testamentu, żaden ze spadkobierców ustawowych nie składał oświadczeń o przyjęciu lub odrzuceniu spadku.
W skład spadku po E. W. wchodzi gospodarstwo rolne położone w D. obejmujące udział w wysokości ½ części w prawie własności nieruchomości zabudowanej obejmującej działkę nr (...) o pow. 0,14 ha dla, której Sąd Rejonowy w Oławie prowadzi księgę wieczystą nr (...), oraz działki nr (...) o pow.2,25 ha objęte księgą wieczystą nr (...) prowadzoną przez ten sam Sąd.
W chwili śmierci spadkodawczyni jej syn Z. W. mieszkał w J.. W spadkowym gospodarstwie rolnym pracował do 17 roku życia tj. do czasu kiedy został powołany do odbycia czynnnej służby wojskowej, którą pełnił od 26 sierpnia 1976r do 14 stycznia 1980r, a bezpośrednio po jej odbyciu pełnił zawodową służbę wojskową do dnia 31 marca 1981 r.
Natomiast córka spadkodawczyni U. J. stale pracowała w gospodarstwie rolnym swojej teściowej K. J., która w dniu 14 kwietnia 1988r przekazała część należącego do niej gospodarstwa swojemu synowi i jego żonie U. J.. Przekazanie dotyczyło działek (...) położonych w D. o pow. 6,04 ha wraz z zabudowaniami i inwentarzem. Przekazane następcom gospodarstwo weszło w skład majątku wspólnego małżonków J.. U. J. w chwili śmierci spadkodawczyni użytkowała jedną z działek wchodzących w skład gospodarstwa rolnego spadkodawczyni. U. J. od 1 stycznia 1983r podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników.
Mąż spadkodawczyni L. pracował w Gminnej Spółdzielni (...) w D. oraz w wchodzącym w skład spadku gospodarstwie rolnym, zajmował się orką, sianiem, zbieraniem płodów. Zarówno przed zatrudnieniem w Spółdzielni jak i w czasie przerw w zatrudnieniu pracował wyłącznie w spadkowym gospodarstwie.
Także A. S. pracowała w spadkowym gospodarstwie, mieszkała z rodzicami, zajmowała się ogrodem, inwentarzem. W okresie od 1 czerwca 1987r do 30 czerwca 1990r pracowała w gospodarstwie wyłącznie i praca ta stanowiła główne źródło jej utrzymania. Ani mąż spadkodawczyni ani córka A. nie posiadali kwalifikacji do prowadzenia gospodarstwa rolnego, nikt nie pobierał nauki zawodu, nie uczęszczał do szkół, nie miał orzeczonej niezdolności do pracy.
Spadkodawca L. W. zmarł 13 stycznia 2005r w D.. W chwili śmierci był wdowcem, miał troje dzieci: syna Z. i córki U. i A., nie miał dzjeci pozamałżeńskich ani przysposobionych.
Spadkodawca L. W. w dniu 27 sierpnia 2001 r w Urzędzie Gminy D. ustnie oświadczył swa ostatnią wolę wobec J. S. Gminy D. oraz dwóch świadków A. G. i M. L.. Wyrażając swawolę spadkodawca wyrażał się w sposób jasny i logiczny, jego oświadczenie zostało spisane w protokole, a następnie po odczytaniu podpisane przez spadkodawcę, sekretarza i świadków. W testamencie spadkodawca przeznaczył nieruchomość stanowiącą działkę nr (...) o pow.1,35 ha, działkę nr (...) o pow. 0,90 ha jak również udział w wysokości 14 nieruchomości zabudowanej stanowiącej działkę nr (...) o pow. 0,20 ha swej wnuczce E. J. / obecnie po mężu H..
Od postanowienia tego apelację wniósł wnioskodawca Z. W.. Zaskarżył je w części tj. w punkcie I w zakresie w jakim dotyczy dziedziczenia wchodzącego w skład spadku po E. W. gospodarstwa rolnego i pominięcie wnioskodawcy Z. W. jako osoby spełniającej przesłanki do nabycia tegoż gospodarstwa.
Zaskarżonemu postanowieniu zarzucił:
- 1. naruszenie przepisów prawa materialnego przez błędnąjch wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, a w szczególności:
- - art. 1059 §1 kc w brzmieniu obowiązującym w dacie otwarcia spadku po E. W. poprzez przyjęcie,że wnioskodawca nie odpowiadał wymogom uprawniającym go do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, w sytuacji gdy do czasu rozpoczęcia zasadniczej służby wojskowej stale pracował w gospodarstwie rolnym spadkodawczyni, bezpośrednio przy produkcji rolnej;
- - art. 160 kc także w brzmieniu obowiązującym w dacie otwarcia spadku po E. W. poprzez przyjęcie,że warunkiem nabycia uprawnień do dziedziczenia gospodarstwa rolnego jest konieczność pozostawania w chwili otwarcia spadku w stałym zatrudnieniu w jakimkolwiek gospodarstwie rolnym bezpośrednio przy produkcji rolnej;
- - §3 ust.3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964r w sprawie przenoszenia własności rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych także w brzmieniu obowiązującym w dacie otwarcia spadku po zmarłej E. W. uznanie,że przerwa w pracy w gospodarstwie rolnym stanowi przeszkodę do uznania,że osoba zainteresowana odpowiada warunkom określonym w art. 160§1 pktlkc;
- 2. naruszenie prawa procesowego przez błędną ich wykładnię oraz niewłaściwe zastosowanie,a zwłaszcza:
- - art.328§kpc w związku z art. 233§1 kpc poprzez dokonanie oceny dowodów z przekroczeniem zakresu swobodnej oceny dowodów i w efekcie uznanie,iż wnioskodawca Z. W. nie posiadał w chwili otwarcia spadku uprawnień do dziedziczenia gospodarstwa rolnego.
Podnosząc takie zarzuty skarżący wnosił o zmianę postanowienia w części zaskarżonej apelacją i ustalenie,że wchodzące w skład spadku po zmarłej E. W. gospodarstwo rolne nabyli na podstawie ustawy: mąż L. W., córka U. J., córka A. S. oraz syn Z. W. wszyscy po % części wprost.
Sąd Okręgowy zważył co następuje
Apelacja wnioskodawcy jest bezzasadna gdyż wbrew jej zarzutom sąd I instancji nie dopuścił się zarzucanej mu obrazy prawa materialnego ani też nie doszło do naruszenia prawa procesowego przy wydawaniu zaskarżonego postanowienia.
Na wstępie należy zauważyć, iż kluczowym zagadnieniem dla prawidłowego rozstrzygnięcia spawy jest zastosowanie właściwych przepisów regulujących zasady dziedziczenia gospodarstw rolnych właściwych tj. obowiązujących w dacie otwarcia spadku / art.924kc /. Dostrzega to również skarżący podkreślając w apelacji i wskazując,że przepisy prawa materialnego -które jego zdaniem uległy naruszeniu-winny być zastosowane w brzmieniu obowiązującym w chwili śmierci spadkodawczyni E. W., dokonuje jednak swobodnej, odbiegającej od literalnego ich brzmienia, interpretacji.
Zarzucając naruszenie prawa materialnego tj. przepisów Kodeksu cywilnego art. 1059 i 160 mając na uwadze ich treść w dacie otwarcia spadku czyli 10 listopada 1987r skarżący podnosi,że Sąd I instancji błędnie uznał,iż dla dziedziczenia gospodarstwa rolnego koniecznym jest aby spadkobierca w chwili otwarcia spadku pozostawał w stałym zatrudnieniu w jakimkolwiek gospodarstwie rolnym. W ocenie wnioskodawcy, a zarazem skarżącego; przepis art. 160 kc w brzmieniu obowiązującym w dacie otwarcia spadku /a zarazem przepis art. 1059kc / wskazuje, iż własność nieruchomości rolnej / spadek taką nieruchomość obejmuje/ może objąć nie tylko osoba, która chwili zaistnienia skutku rozporządzającego / chwili otwarcia spadku/ jest stale zatrudniona w gospodarstwie rolnym ale także osoba, która kiedykolwiek w takim gospodarstwie pracowała, choćby już tego zaniechała. Za przyjęciem takiego stanowiska ma przemawiać czas przeszły użyty przez ustawodawcę w art. 160 kc dotyczący czasownika „pracować" oraz linia orzecznicza prezentowana przez Sąd Najwyższy zwłaszcza w sprawie I CRN 95/96 postanowienie z dnia 14 listopada 1996r wydane w stanie prawnym obowiązującym już po dacie otwarcia spadku tj. w 1990r
Oba zarzuty są chybione. Po pierwsze art. 160kc w brzmieniu na dzień 10 listopada 1987r nie stanowi w sposób w jaki prezentuje go skarżący. W przepisie tym użyty jest czas teraźniejszy „ stale pracuje" a nie „pracował" i to jeszcze kiedykolwiek.
Apelujący wskazuje,że na gruncie przepisów z 1990r stanowisko ustawodawcy stało się dla spadkobierców dziedziczących gospodarstwo rolne mniej korzystne,a co za tym idzie także orzecznictwo. Zwrócić uwagę jednak należy na zmianę podstawy prawnej,a mianowicie wejście w życie rozporządzenia Rady Ministrów z dniał2 grudnia 1990r w sprawie warunków dziedziczenia ustawowego gospodarstw rolnych / Dz. U. Nr 89 poz.519 z1990r/, które uchyliło rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych / Dz. U. Nr 19 poz.86 z 1983r / czyli tego, które obowiązywało w dacie otwarcia spadku. Nowo obowiązujące rozporządzenie wyraźnie w §1pkt 4 stwierdziło,że spadkobierca posiada uprawnienia do dziedziczenia gospodarstwa rolnego również wówczas gdy wykaże się stałą pracą w gospodarstwie rolnym bezpośrednio przy produkcji rolnej przez okres co najmniej roku.
Poprzednia regulacja nie zawierała takiego stwierdzenia, czy była mniej czy bardziej korzystna dla spadkobierców pozostaje poza sporem, zwrócić jednak należy uwagę na to, że osoba, która nie spełniała warunku stałej pracy określonego w art. 160§ 1 pkt 1kc mogła dziedziczyć gospodarstwo rolne gdy miała kwalifikacje do jego prowadzenia / art.160§1 pkt 2kc / Przepjs §3 ust.1 rozporządzenia z dnia 28 listopada 1964r zawierał enumeratywne wyliczenie przypadków, w których uznać można było,że spadkobierca posiada kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego / m. in. ukończenie szkoły rolniczej, przysposobienia rolniczego lub uzyskanie tytułu kwalifikacyjnego w zawodach rolniczych/. Takich kwalifikacji wnioskodawca nie posiadał i nie twierdził nawet by takowe miał koncentrując się na pracy w spadkowym gospodarstwie. W 1990r zmianie uległy przepisy Kodeksu cywilnego poprzez skreślenie art. 160 kc i uregulowanie warunków jakim muszą odpowiadać dzieci spadkodawcy by dziedziczyć gospodarstwo.
Jednak zgodnie z treścią art. 14 ustawy z dnia 28 lipca 1990r o zmianie ustawy Kodeks cywilny / Dz. U. Nr 55 poz. 321 z 1990r/ przepisy ustawy stosuje się do spadków otwartych od dnia wejścia ustawy zatem ani przepisy tej ustawy ani wydanego na podstawie jej delegacji rozporządzenia z dnia 12 grudnia 1990r w sprawie dziedziczenia gospodarstw rolnych nie można zastosować w niniejszej sprawie.
Ostatecznie uznać należy,że sama praca w gospodarstwie rolnym w okresie znacznie poprzedzającym otwarcie spadku nie jest przesłanką wystarczającą do uznania Z. W. za uprawnionego do dziedziczenia gospodarstwa rolnego po zmarłej matce.
Argumentacja Sądu Rejonowego w zakresie w jakim odnosi się do zawodowej służby wojskowej wnioskodawcy jest pełna, logiczna i prawidłowa. Pełnienia tej służby w latach 1980-1989r nie sposób uznać za przerwę w pracy w gospodarstwie rolnym skoro wnioskodawca rozpoczął te służbę 7 lat wcześniej przed datą otwarcia spadku i kontynuował jeszcze dwa lata później. Z powyższego powodu nie doszło do naruszenia §3 ust.3 rozporządzenia z 28 listopada 1964r skoro pobyt wnioskodawcy w wojsku poza odbyciem zasadniczej służby wojskowej związany był z przejściem na zawodowstwo co zależało tylko od jego woli i wyboru drogi zawodowej co żadną miarą nie sposób odczytać jako przerwy w pracy w spadkowym gospodarstwie. Dowodów na to,że wnioskodawca stale, od szeregu lat i sukcesywnie wykonywał czynności w pracach polowych w spadkowym gospodarstwie nie zdołał przedstawić.
Odnosząc się do zarzutu naruszenia prawa procesowego, a w szczególności przekroczenia granic swobodnej oceny dowodów to wskazać należy,iż zarzut ten nie odnosi się do żadnego konkretnego ustalenia i nie wskazuje na czym wadliwa ocena miałaby polegać. Tak generalny o ogólnikowo sformułowany zarzut wyraża raczej niezadowolenie z treści rozstrzygnięcia niż rzeczywiste przekonanie o błędach sądu I instancji. Co więcej z uzasadnienia tak sformułowanego zarzutu wynika, że dotyczy on raczej błędnej – zdaniem skarżącego – kwalifikacji prawnej niż prawidłowo ustalonego stanu faktycznego.
Nie znajduje zatem uzasadnionych podstaw do uwzględnienia apelacji na podstawie art. 385 kpc w związku z art. 13 § 2 kpc orzeczono jak na wstępie.