Uzasadnienie
Stan faktyczny
N. K. zmarł 15 marca 2023 r. Jego spadkobiercami zostali: C. K. (żona), A. C., J. K. (córki). N. K. w 2021 r. darował N. X. (1) i T. F. udział w ½ części współwłasności lokalu mieszkalnego przy (...) w O. (po ½ tego udziału każdej).
Okoliczności bezsporne (k. 67-70)
Wartość rynkowa całego prawa do w/w lokalu z uwzględnieniem służebności mieszkania wynosiła 398.500 zł.
Dowód: opinia biegłego L. B., k. 197-235
T. F. (lat 60) miała trudne dzieciństwo, matkę poznała dopiero w dorosłym życiu, leczy się psychiatrycznie na depresję, od niedawna jest wdową. Uzyskuje rentę po mężu w wysokości 1900 zł miesięcznie oraz pracuje dorywczo o uzyskuje dochód 2.000-2.500 zł miesięcznie. Pomaga w wydatkach dorosłej córki. Opiekuje się niedołężną teściową.
Dowód: zeznania B. Osuch, k. 187 – 187 verso
N. X. (1) (lat 56) choruje na epilepsję i jest rencistką (renta wynosi 1.236 zł miesięcznie), jej mąż zarabia około 6.000 zł miesięcznie. Jest współwłaścicielką (z mężem) mieszkania o powierzchni około 62 m/kw. Korzystają z samochodu osobowego z 2016 r.
Dowód: zeznania N. X., k. 187 verso – 188
A. C. (lat 54) miała trudne dzieciństwo – ojciec wyraźnie się nią nie interesował, odrzucał, bezpodstawnie obrażał, trwało to praktycznie do jego śmierci. Jest rencistką (1.645 zł), orzeczenie o niepełnosprawności do maja 2029 r. Pozostaje w związku małżeńskim. Nie ma majątku. Nigdy nie otrzymała od ojca zachowku.
Dowód: zeznania A. C., k. 186-187
Ocena dowodów
Zeznania stron są wiarygodne i szczere. Powódka przekonująco wyjaśniła, dlaczego nie mogła być na pogrzebie ojca. Jej zły stan zdrowia został potwierdzony dokumentacją medyczną (k. 29-36).
Zeznania świadka C. K. są niewiarygodne i stronnicze. Przedstawiała ona nieprawdziwe informacje o rzekomym niewywiązywaniu się z obowiązków rodzinnych przez powódkę względem ojca, podczas gdy ze szczerych i wiarygodnych zeznań powódki, jej męża oraz matki wynika, że było dokładnie odwrotnie – to ojciec od dziecka konsekwentnie i w sposób zupełnie bezpodstawny krzywdził córkę (powódkę). C. K. zeznawała fałszywie zdaniem Sądu wyłącznie w obronie interesów majątkowych swoich córek (pozwanych) i nieprawdziwie przedstawiała sposób zachowania i charakter powódki (jako osoby roszczeniowej i nie interesującej się ojcem). C. K. nawet nie wspomniała w swoich zeznaniach o tym, że została pozbawiona władzy rodzicielskiej nad córkami, co jest istotną luką obrazującą staranne i wybiórcze selekcjonowania faktów zawartych w jej zeznaniach.
Ponadto przedstawiała okoliczności dokonania darowizny udziału w lokalu na rzecz N. K. w sposób labilny – początkowo kierowała się interesem córek i wywodziła, że darowizna była „trochę nielegalna” (wynik przymusu, sugestia bezprawności). Później jednak przyznała, darowizna była dobrowolna, a wynikała po prostu z uznania argumentacji N. K.. Konfliktowość i trudny charakter M. K. potwierdziła też wprost i w sposób zupełnie niewymuszony (swobodny) pozwana T. F., co oznacza, że nie ma co do tego żadnych wątpliwości po obu stronach procesu. Nakład pracy T. F. w pomocy nad chorującym pod koniec życia N. K. nie stanowi podstawy do obniżenia zachowku, gdyż świadczenia tego nie można po prostu „odpracować”, bo ma charakter wyraźnie gwarancyjny na rzecz uprawnionego. Nie zmienia to oczywiście oceny Sadu, że takie zachowanie T. F. jest moralnie wyróżniające się, bo nie miała ona w tym zakresie obowiązku prawnego, a sam podopieczny miał trudny charakter. Z drugiej strony nie można też nie dostrzec, że owa pomoc mogła być przejawem naturalnej wdzięczności za uzyskaną darowiznę.
Zeznania Ś. C. są szczere i wiarygodne. Zeznania N. T. są szczere i wiarygodne.
Opinia biegłego L. B. jest jasna, pełna i wewnętrznie niesprzeczna. Jest poprawna metodologicznie, należycie uwzględnia stan lokalu oraz aktualny poziom cen.
Nie ma żadnych dowodów, że nieskompensowane zasiłkiem pogrzebowym wydatki na pogrzeb N. K. pokryły pozwane. Byłaby to zresztą kwota marginalna (975 zł).
Pożyczki dołączone do odpowiedzi na pozew nie mają żadnego znaczenia, gdyż nie są długiem spadkowym, a poza tym zostały zaciągnięte przez drugą żonę zmarłego bez jego pisemnej zgody. Cel tych pożyczek jest niemożliwy do wiarygodnego ustalenia – zeznania C. K. są niewiarygodne. Obecnie można w zupełnie dowolny sposób formułować cele tych pożyczek – bez dalszych konkretnych dowodów (na udokumentowane wydatki) jest to nieweryfikowalne.
Kwalifikacja prawna
Substrat zachowku wynosi 199.250 zł (=398.500/2), co stanowi równowartość udziału N. K. we współwłasności w/w lokalu (darowizna na rzecz pozwanych, doliczona do spadku zgodnie z art. 994-995 k.c.). W tym ujęciu zachowek na rzecz powódki w pełnej wysokości należny od każdej z pozwanych wynosiłby po 16.604,17 zł.
Sąd zastosował art. 997¹ § 1 i § 2 k.c. i, po pierwsze, bardzo nieznacznie obniżył wysokość zachowku do kwot po 16.600 zł (właściwie jest to rodzaj zaokrąglenia), następnie rozłożył jego płatność na 20. miesięcznych rat po 664 zł. Uzasadnieniem powyższego jest zła sytuacja majątkowa, rodzinna i zdrowotna pozwanych. Jednak dalej idącego obniżenia zachowku lub rozłożenia go na większą ilość rat (tym samym mniejszych jednostkowo) Sąd nie zastosował, gdyż sytuacja majątkowa powódki (przede wszystkim zdrowotna, ale też zawodowa – niepełnosprawność, renta) jest także zła, właściwie w porównywalnym stopniu.
Mając powyższe na uwadze orzeczono jak w punktach I.-II., IV.-V. sentencji na mocy art. 991 k.c., art. 997¹ § 1 i § 2 k.c.
W pozostałym zakresie powództwo oddalono jako zawyżone (art. 991 k.c. i art. 995 k.c. a contrario) – III.
Koszty
Na mocy art. 100 i art. 102 k.p.c. zniesiono koszty pomiędzy stronami z uwagi na zbliżoną proporcję wygranej/przegranej oraz – w zakresie nieskompensowanym – z uwagi na złą sytuację majątkową i zdrowotną powódki (zwolnionej zresztą w całości od kosztów sądowych) – punkt VI.