Uzasadnienie
Powódka (...) œci S.A. z siedzib¹ w W. wnios³a pozew przeciwko pozwanej Gra¿ (...) o zap³atê kwoty 65.668,61 z³otych z odsetkami umownymi w wysokoœci czterokrotnoœci stopy kredytu lombardowego NBP za opóŸnienie od kwoty 51.139,60 z³ od dnia 20 maja 2020 roku do dnia zap³aty.
W uzasadnieniu wskaza³a, i¿ powy¿szej kwoty dochodzi z tytu³u umowy po¿yczki zawartej w dniu 16 marca 2015 roku przez zmar³ego W. U..
Pozwana jak wynika z postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku z dnia 1 sierpnia 2016 roku jest spadkobierc¹ po zmar³ym W. U..
Na pozwan¹ jako spadkobiercê kredytobiorcy przesz³y obowi¹zki zmar³ego z tytu³u niesp³acenia umowy.
(pozew – k. 3-4v.)
Pozwana wnios³a sprzeciw od wydanego w postêpowaniu upominawczym nakazu zap³aty, w którym wnios³a o oddalenie powództwa w ca³oœci.
W sprzeciwie wskaza³a, i¿ W. U. cierpia³ na chorobê A..
W po³owie 2014 roku W. U. zacz¹³ mieæ istotne problemy z wykonywaniem codziennych czynnoœci.
W dniu 11 sierpnia 2014 roku pozwana wyst¹pi³a z wnioskiem o ubezw³asnowolnienie ca³kowite W. U..
(...) on ubezw³asnowolniony postanowieniem z dnia 6 maja 2015 roku, a pozwana na podstawie postanowienia z dnia 4 wrzeœnia 2015 roku zosta³a jego opiekunem prawnym.
W. U. zmar³ w dniu 28 stycznia 2016 roku. Pozwana wiedzê o zaci¹gniêtej po¿yczce przez W. U. uzyska³a po tym jak zosta³a wezwana przez bank pismem z dnia 15 marca 2019 roku do zap³aty.
Oœwiadczenie woli po¿yczkobiorcy jest z³o¿one w stanie wy³¹czaj¹cym œwiadome i swobodne wyra¿enie woli, a zatem umowa jest niewa¿na.
(sprzeciw – k. 52-55)
W odpowiedzi na powy¿sze powódka rozszerzy³a ¿¹danie pozwu w ten sposób, i¿ wnios³a ewentualnie o zap³atê przez pozwan¹ kwoty 51.139,60 z³ tytu³em zwrotu nienale¿nego œwiadczenia w sytuacji uznania niewa¿noœci zawartej umowy.
W uzasadnieniu powódka wskaza³a, i¿ wyp³ata po¿yczki nast¹pi³a jednorazowo w dniu 16 marca 2015 roku.
Powódka zakwestionowa³a to, aby pozwana wiedzê o zawartej umowie (...) w dniu przez ni¹ wskazanym w sprzeciwie, albowiem jak wskaza³a pozwana dzieñ po wp³ywie œrodków z tytu³u umowy po¿yczki z³o¿y³a dwie dyspozycje wyp³at na ³¹czn¹ kwotê 4.000,00 z³otych.
Stwierdzenie bezwzglêdnej niewa¿noœci umowy nie stoi na przeszkodzie uwzglêdnienia roszczenia, albowiem poprzednik prawny powódki pobra³ kwotê 55.898,65 z³ i nie zwróci³ tej kwoty do wysokoœci 51.139,60 z³.
(pismo powódki – k. 80-84)
W piœmie z dnia 13 maja 2022 roku powódka oœwiadczy³a, ¿e w razie uznania umowy po¿yczki za niewa¿n¹ domaga siê ewentualnie zap³aty kwoty 41.631,66 z³ wraz z dalszymi odsetkami ustawowymi za opóŸnienie od dnia wydania wyroku do dnia zap³aty w oparciu o przepisy o nienale¿nym œwiadczeniu. (...), ¿e na rzecz poprzednika prawnego pozwanej wyp³acona zosta³a kwota 60.752,80 z³. Na poczet sp³aty po¿yczki dokonano wp³at na ³¹czn¹ kwotê 14.266,99 z³. Kwota 41.631,66 z³ stanowi ró¿nicê pomiêdzy wyp³acon¹ kwot¹ po¿yczki (60.752,80 z³), a sum¹ dokonanych wp³at na poczet sp³aty po¿yczki (14.266,99 z³) oraz kwot¹ pobranej prowizji (4.854,15 z³).
(pismo z dnia 13.05.2022r. – k. 234-236v.)
W piœmie z dnia 10 czerwca 2022 roku pozwana poda³a, ¿e nie mia³a wiedzy o po¿yczce zawartej przez W. U.. (...), ¿e w 2015 roku dokonywa³a zakupów przy u¿yciu jego karty, jak i wyp³at przy u¿yciu karty, na co wystarcza³y œrodki z jego emerytury. Ty samym ani W. U. ani pozwana nie korzystali z pieniêdzy, które by³y przedmiotem rzekomej, a co najmniej niewa¿nej umowy po¿yczki z powódk¹. (...) te nie by³y w dyspozycji W. U., jak i pozwanej. Ani pozwana ani W. U. nie uzyskali korzyœci maj¹tkowej kosztem powódki. Powódka w powo³aniu na art. 409 k.c. powo³a³a siê na fakt utraty tych œrodków, podtrzymuj¹c ¿¹danie oddalenia powództwa.
(pismo z dnia10.06.2022r. – k. 244-245)
Stan faktyczny
W testamencie z dnia 12 paŸdziernika 2012 roku W. U. uczyni³ spadkobierc¹ Gra¿ynê J. B.. Testament zosta³ sporz¹dzony przez W. U. w³asnorêcznie w obecnoœci pozwanej i jej kole¿anki. (...) on przekazany pozwanej, która w³o¿y³a go do dokumentów maj¹c do nich sta³y dostêp.
W tym czasie pozwana zamieszkiwa³a wspólnie ze swoim ojcem, do którego wprowadzi³a siê na przestrzeni lat 2008-2009 celem sprawowania nad nim codziennej opieki, albowiem jego stan zdrowia siê pogarsza³ – ojciec pozwanej zacz¹³ mieæ problemy z pamiêci¹.
(...) to na tym, i¿ zapisywa³ on sobie wszystkie rzeczy na kartkach i nie poznawa³ najbli¿szych osób. Pozwana pracowa³a do 2014 roku, a potem przesz³a na emeryturê i ju¿ nie pracowa³a.
W 2014 roku stan zdrowia ojca pozwanej pogorszy³ siê. W tym okresie ojciec pozwanej nie poznawa³ nawet osób najbli¿szych. Nie poznawa³ równie¿ pozwanej, któr¹ traktowa³ jak swoj¹ zmar³¹ ¿onê, zwracaj¹c siê do niej jej imieniem.
Pozwany w tym okresie nie pamiêta³ nawet swojego nazwiska. Nie wiedzia³, ¿e trzeba ponosiæ op³aty za mieszkanie, ani te¿ nie potrafi³ ich robiæ. Pozwana dysponowa³a w tym czasie kart¹ bankomatow¹ ojca. Ojciec nie pamiêta³ nawet (...) u. Ojciec nie posiada³ rozeznania co do wartoœci pieniêdzy, w tym co do wysokoœci swojego uposa¿enia emerytalnego. Nie pamiêta³ o terminach i koniecznoœci leczenia lekarskiego. Pozwana by³a upowa¿niona do pobierania pieniêdzy z konta ojca, co pozwala³o jej na wyp³atê œrodków pieniê¿nych z okienka bankowego.
W 2014 roku – w chwili sk³adania przez pozwan¹ wniosku o ubezw³asnowolnienie ojca W. U. nie czyta³ ju¿, ani nie pisa³. W okresie tym ojciec pozwanej ju¿ nie opuszcza³ zajmowanego lokalu, nie potrafi³ niczego za³atwiæ ko³o siebie.
Nie mia³ rozeznania co do znaczenia poszczególnych pomieszczeñ domowych – pozwana umieszcza³a du¿e obrazki, aby wskazaæ czego poszczególne pomieszczenie dotyczy, albowiem ojciec pozwanej myli³ przeznaczenie poszczególnych pomieszczeñ.
Nikt poza pozwan¹ ojcem siê nie opiekowa³.
(dowód: zeznania pozwanej Gra¿yny B. – k. 154-159, p³yta – k. 160, postanowienie z dnia 01.08.2016r. w VII Ns 1426/16 – k. 21)
Dnia 12 sierpnia 2014 roku Gra¿ (...) ¿y³a do S. O. w G. wniosek o ca³kowite ubezw³asnowolnienie W. U. z powodu choroby otêpiennej typu A.. We wniosku poda³a, i¿ ojciec ma zdiagnozowan¹ chorobê od 2011 roku, a od listopada 2012 roku korzysta z us³ug dziennego (...) u.
Zgodnie z twierdzeniem wniosku stale pogarszaj¹cy siê stan zdrowia ojca spowodowa³, ¿e nie jest on w stanie samodzielnie funkcjonowaæ w œrodowisku, wymaga ca³odobowej opieki osób drugich we wszystkich czynnoœciach ¿yciowych. Ojciec nie jest œwiadomy podejmowanych decyzji co do swojej osoby.
W piœmie z dnia 25 listopada 2014 roku wnioskodawczyni poinformowa³a, i¿ uczestnik nie przebywa obecne w (...), uczêszcza do œwietlicy adaptacyjnej, ale przebywa przy ulicy (...) kl. A m. 16. (dowód: wniosek z dnia 11.08.2014r. – k. 104, pismo z dnia 25.11.2014r. – k. 107)
Wraz z wnioskiem Gra¿ (...) o zwolnienie od op³aty s¹dowej na poczet bieg³ych w sprawie wniosku o ubezw³asnowolnienie, wskazuj¹c, ¿e op³atê bêdzie uiszczaæ ze swojego wynagrodzenia emerytalnego, które po potr¹ceniach wynosi 780 z³. Z za³¹czonego zaœwiadczenia wynika³o, ¿e wysokoœæ œwiadczenia emerytalnego wynosi netto 781,76 z³.
(dowód: pismo – k. 105, zaœwiadczenie ZUS z dnia 08.08.2014r. – k. 106)
W opinii psychiatryczno-psychologicznej z dnia 29 grudnia 2014 roku sporz¹dzonej w toku prowadzonego postêpowania o ubezw³asnowolnienie w wywiadzie od wnioskodawczyni zapisano, i¿ uczestnik nigdzie sam nie wychodzi, nie rozpoznaje swojego mieszkania zapomina, ¿e jad³.
Stwierdzono, i¿ kontakt werbalny z uczestnikiem jest zniesiony – uczestnik wie jak mam na imiê, w którym roku siê urodzi³ i ile ma dzieci, nie wie natomiast jaka jest pora dnia, ile otrzymuje emerytury, gdzie pracuj¹ jego dzieci, twierdzi, ¿e jest ¿onaty, o córce mówi, ¿e jest jego synem.
W. U. na posiedzeniu dnia 11 grudnia 2014 roku w sprawie o ubezw³asnowolnienie nie rozumia³, dlaczego mia³by byæ wdowcem. (...), ¿e mieszka z ¿on¹, która nie umar³a. Nie udzieli³ informacji dotycz¹cych kosztu zakupu chleba – nie interesowa³ siê tym.
Badany nie rozumia³ celu przeprowadzenia wywiadu.
W konkluzji stwierdzono, i¿ zdolnoœæ uczestnika postêpowania w zakresie funkcjonowania intelektualno-poznawczego jest ca³kowicie zniesiona. Jest on ca³kowicie niezdolny do radzenia sobie z funkcjonowaniem w ¿yciu codziennym i spo³ecznym, (uczestnik ¿adnych spraw nie za³atwia, nigdzie sam nie wychodzi), do podejmowania jakichkolwiek racjonalnych – dobrych z punktu widzenia interesów uczestnika decyzji bytowych, ¿yciowych, finansowych i zdrowotnych.
(dowód: opinia – k. 109-112 wraz z protoko³em z dnia 11.12.2014r. – k. 108-108v.)
Dnia 4 marca 2015 roku powódka w sprawie o ubezw³asnowolnienie ponownie wnios³a o zwolnienie z kosztów sadowych (zaliczki na bieg³ych), podaj¹c, ¿e po potr¹ceniach komorniczych otrzymuje netto kwotê 780 z³, z czego op³aca inne zobowi¹zania finansowe, w tym równie¿ op³atê s¹dow¹ do sprawy VII Ns 1375/10. W rezultacie nie pozostaje jej nic z emerytury. (...), ¿e op³aca zobowi¹zania w Banku (...) – 250 z³, (...) -u – 350 z³ oraz KRUK-u – 200 z³. (...).in. ¿e W. U. sp³aca 1.200 z³ po¿yczki. Do wniosku do³¹czono m.in. zestawienie operacji na rachunku (...) U. w powodowym banku. Z zestawienia wynika³o, ¿e limit kredytu w rachunku bie¿¹cym jej ojca wynosi³ wówczas 6000,00 z³.
(dowód: wniosek z dnia 04.03.2015r. – k. 113, zestawienie operacji – k. 115-115v.)
Dnia 16 marca 2015 roku pomiêdzy P. O. œci Bankiem (...) S.A. z siedzib¹ w W. a W. U. zosta³a zawarta umowa po¿yczki, na podstawie której bank udzieli³ pozwanemu po¿yczki w kwocie 60.752,80 z³ obejmuj¹cej ca³kowity koszt po¿yczki w kwocie 55.898,65 z³ i pozosta³¹ czêœæ tytu³em kosztów – to jest 4.854,15 z³.
(...) po¿yczki mia³a nast¹piæ jednorazowo na dwa wskazane rachunki bankowe w kwotach odpowiednio 45.898,65 z³ i 10.000,00 z³. (...) po¿yczki mia³a nast¹piæ w 48 równych ratach – do dnia 10 kwietnia 2019 roku. Umowa (...) podpisana przez W. U..
(...) po¿yczki mia³a nastêpowaæ przez dokonywanie potr¹ceñ wymagalnych œrodków z rachunku po¿yczkobiorcy w powodowym banku – posiadanym w tym¿e banku od 10 kwietnia 2007 roku.
Kwota 45.898,65 z³otych zosta³a przekazana na cel wczeœniejszej sp³aty kredytu zaci¹gniêtego przez po¿yczkobiorcê w powodowym banku (data uruchomienia kredytu 4 marca 2014 roku).
(...) kwota zosta³a wp³acona na rachunek bankowy pozwanego posiadany przez niego od 10 kwietnia 2007 roku.
Dnia 16 marca 2015 roku kwota 45.898,65 z³ zosta³a uiszczona na rachunek do obs³ugi kredytu celem jej wczeœniejszej sp³aty.
(dowód: umowa po¿yczki – k. 7-9v., potwierdzenie wczeœniejszej ca³kowitej sp³aty kredytu – k. 19)
W z³o¿onym wniosku kredytowym (w dniu podpisania umowy) wskazano, ¿e:
- a) kredytobiorca posiada rachunek bankowy w powodowym banku od 2007 roku,
- b) posiada zobowi¹zanie kredytowe w powodowym banku na kwotê 45.898,65 z³,
- c) uzyskuje œwiadczenie rentowe w kwocie 5.200,05 z³ miesiêcznie,
- d) kredytobiorca jest wdowcem, posiada œrednie wykszta³cenie, wydaje na miesiêczne utrzymanie kwotê 500,00 z³, mieszka w G. przy ul. (...),
- e) legitymuje siê dowodem osobistym nr (...).
(dowód: oœwiadczenie o poddaniu siê egzekucji – k. 12-13, decyzja (...) wniosku – k. 15-16, wniosek o po¿yczkê – k. 18-18v.)
Dnia 17 marca 2015 roku na rachunek oszczêdnoœciowo-rozliczeniowy W. U. wp³ynê³a kwota 10.000,00 z³otych. (...) ona zmniejszenie salda ujemnego na rachunku i spowodowanie powstania salda dodatniego w kwocie 4.033,41 z³otych.
Dnia 18 marca 2015 roku Gra¿ (...) kwoty 4.000,00 z³ – dwoma dyspozycjami.
(dowód: zestawienie operacji – k. 85-87, potwierdzenie wyp³aty – k. 96-97)
W dacie zawierania umowy (...) U. by³ chory psychicznie. Rozpoznano u niego otêpienie znacznego stopnia w przebiegu choroby Alzheimera, które objawia³o siê dezorientacj¹, brakiem kontaktu werbalnego, a w badaniu TK g³owy w 2013 roku opisywano u niego zaniki korowo-podkorowe oraz poszerzenie uk³adu komorowego, które te¿ œwiadcz¹ o tocz¹cym siê u niego procesie otêpiennym.
Z powodu rozpoznanych zaburzeñ funkcji poznawczych W. U. w dniu zawarcia umowy nie by³ w stanie w sposób œwiadomy i swobodny powzi¹æ decyzji i wyraziæ woli zawarcia umowy po¿yczki z powodu wystêpuj¹cego u niego globalnego obni¿enia funkcji poznawczych w przebiegu otêpienia typu alzheimerowskiego.
(dowód: pisemna opinia (...) lekarza psychiatry – k. 221-224)
Dnia 6 maja 2015 roku postanowieniem S. O. w G. U. zosta³ ubezw³asnowolniony ca³kowicie.
(dowód: postanowienie z dnia 06.05.2015r. w sprawie I Ns 317/14 – k. 58)
Postanowieniem z dnia 4 wrzeœnia 2015 roku Gra¿ (...) ustanowiona opiekunem prawnym W. U..
(dowód: postanowienie z dnia 04.09.2015r. w sprawie III RNs 369/15 – k. 59)
W. U. zmar³ dnia 28 stycznia 2016 roku.
(dowód: odpis skrócony aktu zgonu – k. 22)
Do stycznia 2016 roku kredyt by³ sp³acany na bie¿¹co.
(dowód: historia sp³aty – k. 23-23v.)
Dnia 8 kwietnia 2016 roku zosta³a z³o¿ona w banku nieopatrzona podpisem informacja o zgonie W. U.. Do informacji do³¹czono akt zgonu oraz postanowienie o ubezw³asnowolnieniu.
(dowód: informacja – k. 22v.)
Postanowieniem z dnia 1 sierpnia 2016 roku stwierdzono, i¿ spadek po W. U. zmar³ym dnia 28 stycznia 2016 roku naby³a pozwana Gra¿yna J. (...).
(dowód: postanowienie z dnia 01.08.2016r. w sprawie VII Ns 1426/16 – k. 21) (...) do sp³aty kapita³ wyniós³ 51.139,60 z³. Natomiast odsetki zapad³e niesp³acone pomniejszone o korekty z dni 20 sierpnia 2019 roku, 30 paŸdziernika 2019 roku oraz 14 maja 2020 roku wynios³y 3.010,91 z³.
(dowód: zestawienie – k. 23-23v.)
Pismem z dnia 1 kwietnia 2019 roku pozwana odmówi³a zap³aty kwoty ³¹cznej 65.842,65 z³, której domaga³a siê powódka.
(dowód: pismo z dnia 01.04.2019r. – k. 63) (...) ¿y³, co nastêpuje:
P. ¿szy stan faktyczny (...) na podstawie dowodów z dokumentów przed³o¿onych przez strony, znajduj¹cych siê w aktach postepowania o ubezw³asnowolnienie, dowodu z zeznañ stron, z ograniczeniem do pozwanej oraz opinii (...) s¹dowego lekarza psychiatry.
(...) zgromadzony w sprawie materia³ dowodowy (...), ¿e dowody z dokumentów przed³o¿onych przez strony s¹ wiarygodne, albowiem ¿adna ze stron nie kwestionowa³a autentycznoœci tych dokumentów, w tym zgodnoœci przedstawionych kopii dokumentów z orygina³ami, prawdziwoœci twierdzeñ w nich zawartych, ani te¿ ¿adna ze stron nie zaprzeczy³a, ¿e osoby podpisane pod tymi dokumentami nie z³o¿y³y oœwiadczeñ w nich zawartych. Z. ¿ywszy, ¿e do³¹czone odpisy dokumentów pochodzi³y z akt postêpowania S. O. w G. o ubezw³asnowolnienie w sposób oczywisty nie mo¿na by³o czyniæ zarzutu co do ich prawdziwoœci.
W ocenie (...) brak by³o podstaw do kwestionowania dowodu z opinii (...) lekarza psychiatry na okolicznoœæ ustalenia stanu zdrowia W. U. w dacie zawarcia po¿yczki, a tak¿e tego, czy by³ stanie w sposób œwiadomy i swobodny powzi¹æ decyzjê i wyraziæ wolê zawarcia umowy. Opinia (...) sporz¹dzona w sposób rzetelny, profesjonalny i z zachowaniem nale¿ytych standardów, co czyni j¹ w pe³ni przydatn¹ do rozstrzygniêcia sprawy. Nadto, wnioski do jakich doszed³ bieg³y s¹ stanowcze i zosta³y logicznie uzasadnione, nie budz¹ one tak¿e ¿adnych w¹tpliwoœci (...) w œwietle zasad doœwiadczenia ¿yciowego czy wiedzy powszechnej. Dodatkowo opinia (...) z ustaleniami bieg³ych poczynionymi w sprawie o ubezw³asnowolnienie. Dlatego opiniê bieg³ego uznano za w pe³ni wiarygodn¹ i przydatn¹ dla rozstrzygniêcia sprawy, tym bardziej, ¿e ¿adna ze stron nie zg³asza³a do niej zastrze¿eñ.
W ocenie (...), brak by³o podstaw do kwestionowania zeznañ powódki w zakresie, w którym opisywa³a stan zdrowia ojca – W. U.. (...) one bowiem z dokumentacj¹ zgromadzon¹ w sprawie, w szczególnoœci opiniami (...), w tym w sprawie o ubezw³asnowolnienie. W tym zakresie by³y szczere, logiczne, spontaniczne i zbie¿ne, co w przekonaniu (...) œwiadczy o ich zgodnoœci z prawd¹. Ich wiarygodnoœæ dodatkowo wzmacnia fakt, ¿e w tym zakresie powódka nie mia³a interesu w sk³adaniu nieprawdziwych zeznañ.
Odmiennie natomiast oceniono udzia³ pozwanej w zawarciu spornej umowy, równie¿ w kontekœcie sugerowanego udzia³u osób trzecich, które rzekomo mia³y odwiedzaæ jej ojca. W ocenie (...) zeznania pozwanej co do odwiedzin bli¿ej nieustalonych osób trzecich u jej ojca s¹ niewiarygodne, maj¹c na wzglêdzie to, i¿ ojciec pozwanej w okresie przez ni¹ opisanym nie poznawa³ najbli¿szych cz³onków rodziny, w tym samej pozwanej. Trudno zatem przyj¹æ, aby jednoczeœnie przyjmowa³ odwiedziny bli¿ej nieustalonych osób, trudno te¿ przyj¹æ, aby pozwana sprawuj¹ca sta³a opiekê nad jej ojcem takie bli¿ej nieustalone i nieznane sobie osoby do ojca dopuszcza³a.
(...) do szczegó³owych rozwa¿ (...) na uwadze, ¿e w pierwszej kolejnoœci powódka wywodzi³a swoje roszczenie z art. 720 § 1 k.c. zgodnie z którym przez umowê po¿yczki daj¹cy po¿yczkê zobowi¹zuje siê przenieœæ na w³asnoœæ bior¹cego okreœlon¹ iloœæ pieniêdzy albo rzeczy oznaczonych tylko co do gatunku, a bior¹cy zobowi¹zuje siê zwróciæ tê sam¹ iloœæ pieniêdzy albo tê sam¹ iloœæ rzeczy tego samego gatunku i tej samej jakoœci. W dalszej kolejnoœci powódka formu³owa³a roszczenie w oparciu o przepisy o œwiadczeniu nienale¿nym.
Wobec ca³okszta³tu okolicznoœci faktycznych na rozprawie dnia 17 wrzeœnia 2021 roku uprzedzono strony o mo¿liwoœci zmiany kwalifikacji prawnej z mo¿liwoœci¹ zastosowania przepisów o czynach niedozwolonych.
(...), ¿e podstaw¹ roszczenia jest art. 422 k.c., zgodnie którym za szkodê odpowiedzialny jest nie tylko ten, kto j¹ bezpoœrednio wyrz¹dzi³, lecz tak¿e ten, kto inn¹ osobê do wyrz¹dzenia szkody nak³oni³ albo by³ jej pomocny, jak równie¿ ten, kto œwiadomie skorzysta³ z wyrz¹dzonej drugiemu szkody, a tak¿e art. 415 k.c. wedle którego kto z winy swej wyrz¹dzi³ drugiemu szkodê, obowi¹zany jest do jej naprawienia.
(...) do szczegó³owych rozwa¿ (...), ¿e w sposób oczywisty zawarta umowa po¿yczki by³a niewa¿na. Wedle dyspozycji art. 82 k.c. niewa¿ne jest oœwiadczenie woli z³o¿one przez osobê, która z jakichkolwiek powodów znajdowa³a siê w stanie wy³¹czaj¹cym œwiadome albo swobodne powziêcie decyzji i wyra¿enie woli. Dotyczy to w szczególnoœci choroby psychicznej, niedorozwoju umys³owego albo innego, chocia¿by nawet przemijaj¹cego, zaburzenia czynnoœci psychicznych.
Z niekwestionowanej opinii (...) lekarza psychiatry wynika³o wprost, ¿e w dacie zawarcia umowy po¿yczki W. U. nie by³ w stanie w sposób œwiadomy i swobodny powzi¹æ decyzji i wyraziæ woli zawarcia umowy po¿yczki z powodu wystêpuj¹cego u niego globalnego obni¿enia funkcji poznawczych w przebiegu otêpienia typu alzheimerowskiego.
Przeprowadzona opinia (...) koreluje z opisem stanu ojca pozwanej z czasu zawarcia umowy po¿yczki, jak równie¿ z ustaleniami bieg³ych w równoleg³e prowadzonym postepowaniu o ubezw³asnowolnienie.
Z powy¿szych ustaleñ wynika, to, i¿ W. U. w chwili zawierania umowy po¿yczki wiedzia³ jak ma na imiê, w którym roku siê urodzi³ i ile ma dzieci. Poza jego zakresem jego œwiadomoœci znajdowa³y siê natomiast nie tylko takie kwestie jak wysokoœæ otrzymywanych dochodów, jego zobowi¹zania, numery (...) karty bankomatowej, ale równie¿ takie jak aktualna pora roku, stan cywilny, wiek, miejsce, pracy dzieci. W. U. nie posiada³ wiedzy o otaczaj¹cym go œwiecie, twierdzi³, ¿e jego zmar³a ¿ona ¿yje, pozwan¹ raz nazywa³ swoim synem, a innym razem imieniem swojej ma³¿onki, nie rozumia³ przeznaczenia poszczególnych pomieszczeñ w zajmowanym przez siebie od lat mieszkaniu i myli³ je do tego stopnia, i¿ pozwana umieszcza³a na nich rysunki w sugestywny sposób wskazuj¹c na ich przeznaczenie.
P. ¿sze œwiadczy nie tylko o tym, i¿ W. U. nie rozumia³ znaczenia podejmowanych przez siebie czynnoœci, ale równie¿ to, i¿ nie móg³ samodzielnie takiej czynnoœci podj¹æ, ani te¿ zawarciem takiej umowy nie by³ zainteresowany. Skoro bowiem nie zna³ wartoœci podstawowych rzeczy, poza jego zakresem œwiadomoœci znajdowa³a siê kwestia dochodu i ci¹¿¹cych na nim zobowi¹zañ to tym bardziej poza zakresem jego wiedzy i woli znajdowa³a siê tak dalece skomplikowana czynnoœæ jak zawarcie umowy po¿yczki, której podstawowym celem by³o sp³ata istniej¹cego i sp³acanego zobowi¹zania ze œrodków z nowej umowy.
Rodzaj i cel zawartej umowy (...) równie¿ mo¿liwoœæ udzia³u osoby trzeciej w jej zawarciu. Po pierwsze trudno przyj¹æ to, aby mo¿liwe by³o w tym czasie opuszczenie lokalu przez W. U. w towarzystwie bli¿ej nieokreœlonej osoby trzeciej, albo te¿ jej odwiedziny. Z zeznañ pozwanej wynika, i¿ W. U. w tym okresie pozostawa³ pod sta³¹ opiek¹ pozwanej, która mieszka³a razem z nim w lokalu i nie pracowa³a zawodowo. Ponadto nale¿y zauwa¿yæ to, i¿ we wniosku o po¿yczkê zalaz³y siê informacjê szczegó³owe, których nie mog³a znaæ przygodna osoba, a których nie zna³ W. U.. Wreszcie zawarta umowa w ¿aden sposób nie krzywdzi³a W. U., albowiem polega³a na sp³acie jego zobowi¹zañ – z wczeœniej zawartej umowy i z tytu³u ujemnego salda na rachunku bie¿¹cym, jak równie¿ na zasileniu w pozosta³ym zakresie œrodków (w kwocie 4.000,00 z³otych jego rachunku bie¿¹cego). Trudno natomiast wyobra¿aæ sobie to, aby bli¿ej nieustalona osoba trzecia zadawa³a sobie trud nak³onienia osoby umys³owo niezdolnej do dokonania czynnoœci prawnej do zawarcia umowy, która przynios³aby korzyœæ tylko i wy³¹cznie tej osobie i pozwanej.
Tym samym nale¿a³o uznaæ, i¿ jedyn¹ osob¹, która mog³a pos³u¿yæ siê W. U. dla zawarcia umowy i jedyn¹ osob¹, która mia³a w tym korzyœæ by³a pozwana.
Pozwana by³a osob¹, która mia³a pe³n¹ wiedzê co do stanu zdrowia W. U. co wynika nie tylko z faktu sprawowanej nad nim opieki, ale równie¿ ze z³o¿onego uprzednio wniosku o ubezw³asnowolnienie. Z ostatniego wynika równie¿ i to, ¿e pozwana wiedzia³a jaki jest status prawny ojca, w tym mia³a wiedzê co do tego, i¿ formalnie mo¿e byæ on jeszcze stron¹ czynnoœci prawnej.
Pozwana nie tylko mia³a wiedzê co do stanu psychicznego, ale równie¿ fizycznego jej ojca, w tym w szczególnoœci zdawa³a sobie sprawê z tego, i¿ zaawansowane stadium choroby wi¹¿e siê z mo¿liwoœci¹ rych³ej œmierci. Sama bowiem zezna³a, i¿ w roku 2015 ojciec by³ ju¿ ze wzglêdu na stan zdrowia przewa¿nie le¿¹cy.
Pozwana faktycznie by³a jedyn¹ osob¹, która tak¹ umowê wraz z ojcem zawrzeæ mog³a, albowiem to ona faktycznie – jako jedyna sprawowa³a nad ojcem opiekê.
Pozwana dysponowa³a ponadto pe³n¹ wiedz¹ o aktualnej sytuacji maj¹tkowej ojca, to jest o jego dochodach i aktualnych zobowi¹zaniach. (...) bowiem pe³nomocnikiem ojca w banku, jak równie¿ dysponowa³a jego kart¹ bankomatow¹ i zna³a do niej (...).
(...) to we wniosku o zwolnienie od kosztów s¹dowych z³o¿onym na potrzeby sprawy o ubezw³asnowolnienie, w którym wskaza³a wprost na istniej¹ce zobowi¹zanie po¿yczkowe ojca, a do tego do³¹czy³a zestawienie operacji na rachunku bankowym jej ojca.
Ponadto analiza z³o¿onych w sprawie zestawieñ rachunku wskazuje, ¿e pozwana wyp³acaj¹c œrodki z rachunku jej ojca, ewentualnie dokonuj¹c p³atnoœci œrodkami pochodz¹cymi z tego konta niemal w ca³oœci wykorzystywa³a dostêpny limit kredytowy. (...) doskonale zorientowana w zobowi¹zaniach jej ojca oraz przep³ywach na jego rachunku bankowym. Zazwyczaj po wp³ywie jakichkolwiek œrodków dokonywa³a ich wyp³aty, ewentualnie niemal maksymalnie wykorzystywa³a limit w rachunku bie¿¹cym. Innymi s³owy pozwana traktowa³a rachunek swojego ojca jak w³asny ze wszystkimi tego konsekwencjami.
Wreszcie pozwana by³a równie¿ œwiadoma ostatniej woli swojego ojca – wyra¿onej w testamencie sporz¹dzonym przy jej udziale i przechowywanym przez ni¹ w dokumentach.
Tym samym zawierana umowa po¿yczki prowadzi³a do sp³aty istniej¹cej i wa¿nej wierzytelnoœci po¿yczk¹, która ze wzglêdu na stan zdrowia po¿yczkobiorcy wynika z umowy niewa¿nej. (...) ona do sp³aty jednego z d³ugów ojca pozwanej w sytuacji gdy jego stan zdrowia by³ na tyle powa¿ny, i¿ uzasadnia³ przyjêcie rych³ej jego œmierci. Zawarcie umowy (...) ponadto w okresie trwaj¹cego postêpowania o ubezw³asnowolnienie, ale przed wydaniem postanowienia w tym przedmiocie.
Pozwana wiedzia³a o zawartej umowie, a o powy¿szym œwiadczy równie¿ i to, ¿e nastêpnego dnia po jej zawarciu pozwana osobiœcie dokona³a wyp³aty kwoty 4.000,00 z³otych z konta bankowego, to jest dok³adnie tych œrodków, które je zasili³y po pokryciu znajduj¹cego siê na rachunku bie¿¹cym salda (6.000,00 z³otych). Tylko osoba znaj¹ca jednoczeœnie treœæ umowy i stan bie¿¹cy rachunku (to jest wysokoœæ salda) mog³a mieæ wiedzê co do kwoty, która w tym konkretnym dniu sta³a siê dostêpna.
W ocenie (...) œci niniejszej sprawy wskazuj¹ na to, i¿ to pozwana maj¹c œwiadomoœæ co do stanu zdrowia W. U. pos³u¿y³a siê nim celem zawarcia niewa¿nej umowy po¿yczki. Trudno bowiem przyj¹æ, aby doros³a osoba nie mia³a œwiadomoœci tego, i¿ umowa zawarta przez jej ojca znajduj¹cego siê w stanie przez ni¹ drobiazgowo opisanym nie bêdzie umow¹ niewa¿n¹.
J. œnie maj¹c na wzglêdzie stan zdrowia ojca pozwanej nale¿a³o przyj¹æ, i¿ pozwana mia³a œwiadomoœæ tego, i¿ d³ug wynikaj¹cy z niewa¿nej umowy po¿yczki mo¿e zostaæ nie sp³acony i z tym siê godzi³a. N. ¿y bowiem zauwa¿yæ to, i¿ d³ug z tytu³u umowy po¿yczki by³ sp³acany z bie¿¹cych dochodów ojca pozwanej i przesta³ byæ sp³acany z chwil¹ jego œmierci. J. œnie zarzut niewa¿noœci umowy (...) siê formaln¹ przyczyn¹ braku sp³aty przez jego spadkobiercê – czyli pozwan¹.
(...) ¿sze na (...), i¿ podstaw¹ zas¹dzenia od pozwanej dochodzonej w procesie nale¿noœci stanowi¹ przepisy o czynie niedozwolonym.
Na marginesie wskazaæ nale¿a³o, ¿e przepis art. 422 k.c. nie wy³¹cza odpowiedzialnoœci z tytu³u bezpodstawnego wzbogacenia. Nie pozwala na to treœæ art. 414 k.c., w myœl którego przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu nie uchybiaj¹ przepisom o obowi¹zku naprawienia szkody (tak s³usznie J.M. Kondek, w: Osajda, Komentarz KC, t. II, 2013, s. 488; Z. Banaszczyk, w: Pietrzykowski, Komentarz KC, t. I, 2013, s. 1425; w: M. Gutowski (red.), Kodeks cywilny. Tom II. Komentarz. Art. 353–626. Wyd. 3, Warszawa 2022).
Gdyby rozpatrywaæ zg³oszone powództwo wy³¹cznie w oparciu o przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu (art. 405 k.c. i nastêpnego) za chybiony nale¿a³o uznaæ zarzut zu¿ycia uzyskanej przez pozwan¹ korzyœci w oparciu o treœæ art. 409 k.c., zgodnie z którym obowi¹zek wydania korzyœci lub zwrotu jej wartoœci wygasa, je¿eli ten, kto korzyœæ uzyska³, zu¿y³ j¹ lub utraci³ w taki sposób, ¿e nie jest ju¿ wzbogacony, chyba ¿e wyzbywaj¹c siê korzyœci lub zu¿ywaj¹c j¹ powinien by³ liczyæ siê z obowi¹zkiem zwrotu. Z. nale¿y siê natomiast z pogl¹dem, ¿e z definicji nie ustanie nigdy stan wzbogacenia, którego specyficznym przedmiotem by³o zmniejszenie pasywów (w szczególnoœci zwolnienie z d³ugu; zob. np. wyr. SN z 21.12.2006 r., II CSK 366/06, Legalis; wyr. SN z 12.3.2009 r., V CSK 371/08, Legalis; wyr. SN z 25.9.2014 r., II CSK 779/13, Legalis; wczeœniej zob. wyr. SN z 24.3.1964 r., I CR 211/63, OSNC 1965, Nr 4, poz. 65, w: M. Gutowski (red.), Kodeks cywilny. Tom II. Komentarz. Art. 353–626. Wyd. 3, Warszawa 2022).
Uzyskana przez pozwan¹ korzyœæ mia³a na celu zmniejszenie jej pasywów – d³ugów spadkowych.
(...) na uwadze ca³okszta³t poczynionych rozwa¿ (...) w punkcie I. wyroku na podstawie art. 422 k.c. oraz art. 415 k.c. zas¹dzi³ od pozwanej na rzecz powódki kwotê 54.150,51 z³ stanowi¹c¹ zaleg³y kapita³ oraz odsetki umowne, a tak¿e na podstawie art. 481 § 1 i 2 k.c. ustawowe odsetki za opóŸnienie, ale nie wy¿sze od ka¿dorazowej wysokoœci czterokrotnoœci stopy kredytu lombardowego NBP od dnia 20 maja 2020 roku do dnia zap³aty. (...) na uwadze, ¿e powódce wobec niewa¿noœci czynnoœci prawnej w postaci umowy po¿yczki nale¿a³y siê wy³¹cznie odsetki ustawowe za opóŸnienie, przy czym stosownie do ¿¹dania pozwu (art. 321 k.p.c.) nale¿a³o je ograniczyæ do ¿¹dania pozwu (nie mog¹ przekroczyæ 4-krotnoœci stopy lombardowej NBP). Z. ¿yæ nale¿a³o, ¿e pozwana by³a ju¿ wzywana do zap³aty nie póŸniej ni¿ dnia 1 kwietnia 2019 roku, tj. w dacie odmowy spe³nienia roszczenia na rzecz banku.
W pozosta³ym zakresie na podstawie ww. przepisów powództwo oddalono. (...) nie uwzglêdni³ odsetek karnych za opóŸnienie liczonych do dnia 19 maja 2020 roku wobec faktu, ¿e umowa (...) siê niewa¿na.
O kosztach procesu (...) w punkcie III. wyroku na podstawie art. 100 k.p.c. na zasadzie stosunkowego rozdzielenia kosztów.
Powódka wygra³a proces w 82,5 %, pozwana w 17,5 %. Koszty poniesione przez powoda to op³ata s¹dowa od pozwu (2.557,00 z³), koszt poœwiadczeñ notarialnych (3,69 z³) oraz op³ata skarbowa od dokumentu pe³nomocnictwa (17,00 z³). Wynik sumy tych kosztów (2.577,69 z³) w stosunku do proporcji, w jakiej wygra³a powódka to 2.113,70 z³.
Koszty poniesione przez pozwan¹ to op³ata za czynnoœci kwalifikowanego pe³nomocnika w stawce minimalnej (5.400,00 z³) oraz zaliczka na poczet wynagrodzenia bieg³ego (100,00 z³). Wynik sumy tych kosztów (5.500,00 z³) w proporcji do stosunku, w jakim wygra³a pozwana to 962,50 z³.
Ró¿nica na korzyœæ powódki zosta³a zas¹dzona w punkcie III. wyroku.
Ponadto w punktach IV. i V. sentencji wyroku na mocy art. 100 k.p.c. w zw. z art. 5 ust. 1 pkt 3, art. 8 ust. 1 i art. 83 i 113 ust. 1 pkt 1 ustawy o kosztach s¹dowych w sprawach cywilnych (Dz.U.2014.1025 z póŸn. zm.) rozstrzygniêto o nieop³aconych kosztach s¹dowych (niepokryta zaliczk¹ czêœæ wynagrodzenia bieg³ego w kwocie 256,29 z³), nakazuj¹c œci¹gn¹æ od powódki kwotê 45,00 z³, a zatem proporcjonaln¹ do przegranej w procesie. Natomiast w pozosta³ym zakresie odst¹piono od obci¹¿ania pozwanej kosztami s¹dowymi, maj¹c na uwadze niewielk¹ do œci¹gniêcia kwotê, co wobec trudnoœci w jej wyegzekwowaniu mo¿e byæ nieekonomiczne z punktu widzenia wydatków Skarbu P..
- 1. odnotowaæ w rep. C;
- 2. odpis wyroku wraz z uzasadnieniem przes³aæ pe³nomocnikowi pozwanej – przez PI,
- 3. przed³o¿yæ z wp³ywem lub po up³ywie 21 dni.