Uzasadnienie
Wnioskiem z 31 marca 2016 J. C. wniósł o zniesienie współwłasności ograniczonego prawa rzeczowego w postaci spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego położonego w T. przy ul. (...), znajdującego się w zasobach (...) Spółdzielni Mieszkaniowej w T., poprzez przyznanie go wnioskodawcy ze spłatą na rzecz uczestniczki P. C. w wysokości 28.000,- zł. Do wnioskodawcy należy udział w wysokości 5/6 części we wskazanym prawie, zaś do uczestniczki – udział w wysokości 1/6 części. W toku toczącego się pomiędzy stronami postępowania o zachowek ustalono wartość rynkową wspólnej nieruchomości na 168.000,- zł.
Uczestniczka P. C. zgodziła się z wartością lokalu wskazaną przez wnioskodawcę. Wniosła jednak o przyznanie go na swoją rzecz oraz o rozliczenie nakładu, jaki poczyniła na lokal w postaci opłat eksploatacyjnych zawiązanych z jego używaniem oraz dobudową balkonu. Z tego tytułu wnioskodawca winien jej zwrócić w jej ocenie kwotę 4.673,76 zł. Ponieważ uczestniczka spłaca na rzecz dzieci wnioskodawcy należność zasądzoną tytułem zachowku a nadto jest w trudnej sytuacji materialnej, wniosła o rozłożenie należności na rzecz wnioskodawcy na maksymalny okres dziesięciu lat.
Wnioskodawca sprzeciwił się rozliczeniu w niniejszym postępowaniu kosztów budowy balkonu, ponieważ jego zdaniem wskazany balkon został sfinansowany jego zdaniem przez matkę uczestniczki a nadto był to nakład z lat 2006 - 2008, co oznacza że został on uwzględniony w wycenie na potrzeby postępowania o zachowek z 2014. Sprzeciwił się także rozliczeniu kosztów utrzymania lokalu poniesionych przez uczestniczkę, ponieważ uczestniczka korzystała z lokalu z wyłączeniem wnioskodawcy, który żadnych korzyści z tego tytułu nie odnosił. Zdaniem uczestnika w zakresie korzystania przez uczestniczkę ze wspólnego mieszkania należy stosować przepisy o użyczeniu. Zgodnie z przepisem art. 713 kc biorący do używania ponosi zwykłe koszty utrzymania rzeczy użyczonej. Jeżeli poczynił inne wydatki lub nakłady na rzecz, stosuje się odpowiednio przepisy o prowadzeniu cudzych spraw bez zlecenia. Opłaty związane z korzystaniem z lokalu są zwykłymi kosztami korzystania z rzeczy.
Ponieważ uczestniczka korzysta z lokalu z wyłączeniem wnioskodawcy, nie ma prawa domagać się rozliczania nakładów i kosztów jego utrzymania. Wnioskodawca nie wyraził zgody na rozłożenie należności na jego rzecz na okres dziesięciu lat ponieważ uczestniczka jest osobą młodą i ma możliwość zaciągnięcia kredytu bankowego.
Sąd ustalił co następuje
W skład majątku wspólnego małżonków T. i K. C. wchodziło ograniczone prawo rzeczowe w postaci spółdzielczego prawa do lokalu mieszkalnego położonego w T. przy ul. (...). Jeszcze za ich życia w lokalu zamieszkała z nimi córka K. oraz wnuczka P. (bezsporne).
T. C. zmarł 11. XI. 2005 a spadek po nim, w tym należący do niego udział w wysokości 1/2 części we wspólnym lokalu spółdzielczym, nabyli żona K. oraz dzieci: J. C. i G. C. (2) po 1/3 części każde z nich. Ich udziały w lokalu po śmierci T. C. wynosiły: żona (...) /3 części a dzieci J. i G. - po 1/6 części (dowód: postanowienie z 3. VIII. 2006 k. 39 akt XI Ns 300 / 06).
Przed wrześniem 2006 spółdzielnia dobudowała w lokalu balkon. Należność z tego tytułu spłacała spółdzielni przez okres dwóch lat (2006 – 2008) w ratach po 144,17 zł K. C. (dowód: oświadczenie K. C. k. 57 akt XI Ns 300 / 06, kopie przekazów pocztowych na rzecz spółdzielni na nazwisko K. C. k. 39 - 51).
K. C. zmarła 17. VI. 2011 a spadek po niej, w tym 2/3 części w lokalu, nabyła w całości jej pełnoletnia wnuczka P. C. (dowód: postanowienie z 31. I. 2012 k. 25 akta XI Ns 2188 / 11).
K. C. ani jej mąż za życia nie występowali z powództwem o unieważnienie małżeństwa lub rozwód, nie występowali z wnioskiem o orzeczenie separacji. Z takimi powództwami ani wnioskami nie występowali także ich spadkobiercy (dowód: zgodne oświadczenie stron k. 121 akt).
Umową darowizny z 16. V. 2012 G. C. (2) darowała swojej pełnoletniej córce P. C. jej udział w lokalu w wysokości 1/6 części. Strony umowy wskazały zgodnie, że lokal wymaga remontu. P. C. stała się w ten sposób właścicielką 5/6 części w prawie do lokalu spółdzielczego po dziadkach. Z dniem 16. V. 2012 powstała współwłasność spadkowego lokalu pomiędzy P. C. (5/6) i J. C. (1/6) (dowód: akta notarialny k. 124 – 126, zaświadczenie spółdzielni k. 8 akt).
Po 16. V. 2012 P. C. korzystała z lokalu - jak dotychczas - z wyłączeniem brata matki tj. J. C.. Ponosiła na rzecz spółdzielni wszystkie opłaty związane z korzystaniem z lokalu. Obejmowały one m. in. koszt zużytej przez osoby zajmujące lokal ciepłej i zimnej wody oraz miesięczną jednoczłonową zaliczkę na poczet kosztów ogrzewania lokalu, która podlega rozliczeniu w okresie rocznym. Częścią zaliczki jest opłata zmienna uzależniona od faktycznego zużycia energii na ogrzanie lokalu (dowód: dowody opłat k. 52 – 119 oraz wyjaśnienie spółdzielni k. 160).
P. C. i brat jej matki J. C. nie zawierali żadnego porozumienia / umowy na piśmie odnośnie korzystania z lokalu. J. C. akceptował fakt, że lokal zajmuje siostrzenica, nie domagał się aby opuściła lokal albo w jakiejś formie udostępniła mu go (bezsporne).
Aktualna wartość rynkowa spółdzielczego prawa do lokalu wedle jego stanu na datę śmierci K. C. to 168. 000,- zł (bezsporne).
W dniu 5 lipca 2017 G. C. (2) zawarła z córką P. umowę, w której oświadczyła, że przelewa na jej rzecz wierzytelność na kwotę 4.070,08 zł z tytułu nakładu, który poczyniła na lokal w postaci sfinansowania dobudowy balkonu (dowód: umowa cesji k. 170).
Sąd zważył co następuje
Ustalony powyżej stan faktyczny był sporny zasadniczo tylko w zakresie jednej okoliczności faktycznej tj. tego czy dobudowę balkonu finansowała spadkodawczyni K. C. czy też jej córka – G. C. (2), która przelała potem na P. swoją wierzytelność z tego tytułu. W pozostałym zakresie spór nie dotyczył faktów – strony były zgodne zarówno co do wartości nieruchomości jak i tego kto finansował koszty utrzymania lokalu i korzystał z niego.
Sąd dał wiarę wnioskodawcy J. C. oraz uczestniczce P. C. w tej znakomitej części wyjaśnień, w której nie przeczyli sobie (zeznania z rozprawy 11. VII. 2017: 9:21 – 39:39 oraz protokół skrócony k. 173 -174). W kwestii spornej obejmującej finansowanie dobudowy balkonu w ocenie sądu zdecydowała reguła wyrażona przez ustawodawcę w przepisie art. 6 kc, zgodnie z którą ciężar wykazania (udowodnienia) okoliczności faktycznej obciąża tę stronę, która z tej okoliczności faktycznej wywodzi skutki prawne. W sprawie o dział spadku i zniesienie współwłasności sąd z urzędu jest zobligowany ustalić skład spadku i jego wartość (art. 684 kpc). O nakładach (i kosztach utrzymania spadku) sąd orzeka tylko wtedy gdy domagają się tego strony. O rozliczenie nakładu na spadek wnosiła uczestniczka P. C. (w istocie jego 1/6 części, zgodnie z udziałem wnioskodawcy w spadku). Warunkiem uczynienia zadość jej żądaniu byłoby ustalenie, że dobudowa balkonu, mająca bezspornie miejsce po śmierci T. C., została sfinansowana przez G. C. (2) a tym samym może być traktowana w części jako nakład - ale tylko na udział ojca w lokalu czyli jego ½ (w zakresie pozostałej ½ części należącej do K. C. za jej życia, żadna inwestycja G. C. (2) jako nakład na spadek po matce traktowana być nie może a ewentualne darowizny czynione przez G. C. (2) na rzecz matki za jej życia rozliczeniu w niniejszym postępowaniu nie podlegają – brak ku temu jakiejkolwiek podstawy prawnej).
Wnioskodawca J. C. zaprzeczył jakoby budowę balkonu sfinansowała G. C. (2). W tej sytuacji zdaniem sądu uczestniczka P. C. winna zgodnie z przepisem art. 6 kc udowodnić, iż to jej matka sfinansowała budowę balkonu. Wobec rozbieżności pomiędzy stronami w tym zakresie, samo przesłuchanie P. C. nie może być uznane za dowód wystarczający do przyjęcia iż uczestniczka udowodniła te okoliczności faktyczne, z których wywodzi korzystne dla siebie skutki prawne. Wnioskodawca powołał się na oświadczenie z września 2006 złożone przez matkę w sprawie działowej po ojcu tj. XI Ns 300/ 06 (k. 57 akt Ns 300 / 06), w którym domagając się zwolnienia od kosztów, deklaruje ponoszenie przez siebie kosztów dobudowy balkonu. Na dokumentach przekazów pocztowych na rzecz spółdzielni k. 39 – 51 jako podmiot czyniący wpłatę wskazywano także K. C.. Tym dowodom uczestniczka przeciwstawiła tylko twierdzenia, że wskazane przekazy wypisywała jej matka G. a ponadto w sprawie działowej po dziadku (Ns 300 / 06) to adwokat poradził jej matce aby mówiła, iż to babcia sfinansowała balkon, choć faktycznie zdaniem uczestniczki za jego dobudowę płaciła jej matka G..
W tej sytuacji zdaniem sądu należało przyjąć iż uczestniczka P. C. nie wykazała aby to jej matka G. sfinansowała dobudowę balkonu. W konsekwencji przelew wierzytelności z 5 lipca 2017 (k. 170) przestaje mieć znaczenie w sprawie. Na marginesie można tylko dodać, że gdyby nawet przyjąć iż to G. C. (2) dokonała nakładu na lokal, to i tak jej ewentualna wierzytelność wobec matki K. nie mogła obejmować całej sumy zainwestowanej w balkon a tylko jej połowę, o czym wspominano wyżej (tylko nakład na udział ojca w lokalu bo ewentualna darowizna na rzecz matki rozliczeniu w tym postępowaniu nie podlega).
Ponieważ majątek wspólny K. i T. C. nie został wcześniej podzielony, koniecznym stało się dokonanie podziału dorobku obojga spadkodawców w oparciu o przepis art. 43 § 2 krio w związku z art. 567 § 1 kpc, co uczyniono w punkcie I i II postanowienia zgodnie z ustaleniami poczynionymi w oparciu o oświadczenia stron z 13. X. 2016 (protokół skrócony k. 121), że udziały małżonków w dorobku pozostawały równe.
Skład spadku po obojgu spadkodawcach, o którym orzeczono w pkt III i IV postanowienia w oparciu o przepis art. 1035 kc w związku z art. 1038 § 1 kc, nie był sporny. Konsekwencją darowizny z 16. V. 2012 są udziały w spadku (spadkowym lokalu): wnioskodawca 1/6 części i uczestniczka 5/6 części (pkt V postanowienia).
W pkt VI orzeczenia sąd dokonał działu spadku i zniesienia współwłasności lokalu spółdzielczego zgodnie z wnioskami stron – lokal przypadł uczestniczce (art. 212 § 2 kc w związku z art. 1035 kpc i art. 622 § 2 kpc w związku z art. 688 kpc).
Przyczyny, dla których sąd nie uwzględnił roszczenia uczestniczki o rozliczenie jej nakładu na spadek (pkt VII postanowienia), zostały omówione wyżej przy okazji analizy wiarygodności zeznań stron – uczestniczka nie wykazała, że to jej matka płaciła spółdzielni za nadbudowę. Podstawą prawną rozstrzygnięcia były przepisy art. 686 kpc w związku z art. 207 kc i art. 688 kpc w związku z art. 618 kpc a contrario.
O kosztach utrzymania spadkowego lokalu orzeczono w pkt VII na tej samej podstawie prawnej. Co do zasadny zgodnie z przepisem art. 207 kc w związku z art. 688 kpc i art. 618 kpc każdy ze współwłaścicieli winien ponosić wydatki związane z rzeczą wspólną. Bezspornym było, że z lokalu korzystała tylko P. C. i tylko ona ponosiła koszty jego utrzymania. Współwłasność lokalu powstała pomiędzy stronami dopiero po śmierci K. C., tj. w dniu 17. VI. 2011. Rozważeniu podlegałyby zatem tylko opłaty czynione przez uczestniczkę po tej dacie (od 17. VI. 2011 do 16. V. 2012 – darowizna – w wysokości 1/3 części oraz po 16. V. 2012 w wysokości 1/6 części). Jak wynika z zestawień spółdzielni k. 141 – 157 opłata eksploatacyjna obejmowała zarówno elementy zależne od zużycia mediów przez osoby w lokalu zamieszkujące lub naliczane w zależności od osób w lokalu zamieszkujących (ciepła i zimna woda, opłata zmienna za centralne ogrzewanie, opłata ryczałtowa za energię elektryczną zużytą w częściach wspólnych budynku) jak i inne opłaty naliczane niezależnie od tego czy lokal był zamieszkany czy nie (np. opłata za wywóz śmieci czy sprzątanie klatki schodowej, które uiszcza się niezależnie od tego czy używa klatki schodowej albo wyrzuca śmieci; podatki, opłaty gruntowe, fundusz remontowy itd.).
Nie ulega wątpliwości, że media zużyte przez uczestniczkę nie mogą być traktowane jako koszt utrzymania nieruchomości, a w konsekwencji obciążać uczestnika (co jak się wydaje było w sprawie bezsporne). W ocenie sądu nie podlegały jednak rozliczeniu także pozostałe elementy czynszu uiszczanego przez uczestniczkę na rzecz spółdzielni. Uczestnik nie pobierał żadnych wymiernych finansowo pożytków z lokalu i faktycznie z niego nie korzystał. Uczestniczka po śmierci K. C. dalej zamieszkiwała w lokalu a wnioskodawca zasadniczo nie sprzeciwiał się temu i nie domagał wydania mu mieszkania lub jakiejś gratyfikacji finansowej z tego tytułu. Zdaniem sądu zaistniały stan faktyczny należy zakwalifikować jako zawartą per facta concludentia umowę podziału wspólnej nieruchomości do używania, mocą której to uczestniczka objęła w posiadanie cały lokal z wyłączeniem wnioskodawcy.
Sąd podziela poglądy Sądu Najwyższego przytoczone przez pełnomocnika wnioskodawcy w piśmie k. 168 akt (orzeczenia wydane w sprawach III CZP 80 / 79, III CSK 446 /14 i V CSK 526 / 11), stosownie do których w przypadku takiego podziału quo ad usum ciężary i wydatki dotyczące zajętej części rzeczy wspólnej ponosi ten, kto z rzeczy korzysta z wyłączeniem innych.
Ponieważ strony były zgodne co do wartości rynkowej lokalu (168.000,- zł) a udział uczestnika w nim wynosił jak ustalono 1/6 części, w pkt VIII orzeczenia zasądzono na jego rzecz sumę 28.000,- zł odpowiadającą 1/6 wartości lokalu. Wniosek uczestniczki o rozłożenie należności na raty znalazł uznanie tylko w części. Sąd ustalił raty płatne nie w ciągu 10 lat jak chciała tego uczestniczka, ale w okresie 4 lat i ośmiu miesięcy (56 miesięcy). Dochód gospodarstwa domowego uczestniczki prowadzonego wraz z matką to około 3.600,- zł plus środki łożone przez ojca dziecka uczestniczki na utrzymanie dziecka. Stałe miesięczne wydatki to razem około 630,- zł (prąd 80,- zł, gaz 30,- zł, TV i Internet 100,- zł, czynsz 420,- zł). Spłata zachowku to 1.000,- zł miesięcznie, przy czym pozostały do zapłaty tylko dwie raty z tego tytułu. Po odliczeniu wymienionych zobowiązań na utrzymanie trzech osób pozostaje około 2.000,- zł plus środki łożone przez ojca dziecka uczestniczki.
Raty w wysokości po 500,- zł w tej sytuacji zdaniem sądu są w zasięgu możliwości finansowych uczestniczki, nawet bez uciekania się do kredytów bankowych. Z chwilą zapłaty ostatniej raty zachowku, co nastąpi mniej więcej za rok, sytuacja finansowa uczestniczki będzie jeszcze lepsza (około 3.000,- zł na utrzymanie trzech osób plus alimentacja faktyczna dziecka uczestniczki). W ocenie sądu zapłata w 56 ratach nie pozbawi zanadto siły nabywczej kwoty 28.000,- zł należnej wnioskodawcy a jednocześnie pozostaje w zakresie możliwości finansowych uczestniczki. W oparciu o przepis art. 320 kpc w związku z art. 13 § 2 kpc orzeczono zatem jak w pkt VIII orzeczenia.
O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 520 § 1 kpc.