Uzasadnienie
Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 20.02.2008 r. zmienił zaskarżone orzeczenia Sądu Okręgowego i zasądził od Skarbu Państwa Ministra Infrastruktury na rzecz powódki E.P. kwotę 176.471 zł. z ustawowymi odsetkami.
Rozstrzygnięcie to zapadło w następujących ustaleniach faktycznych:
W dniu 13.08.1952 Minister Gospodarki Komunalnej wydał zarządzenie w sprawie ustanowienia przymusowego zarządu państwowego nad przedsiębiorstwami pensjonatycznymi w K., M. i M., w części dotyczącej przedsiębiorstwa pensjonatowego pn. „W.”. Orzeczeniem z dnia 15.01.1960 r.
Minister Komunikacji stwierdził przejęcie na własność Państwa z mocy prawa z dniem 8.03.1958 r. pensjonatu pn. „W.” w K. wraz z nieruchomością wchodzącą w skład tego przedsiębiorstwa, składającą się z działek nr 1/1 i 1/2 o powierzchni 386 m2
, stanowiącą własność W.S. w 3/6 częściach, F.W. w 1/6 części, i A.C. w 2/6 części. W dniu 17.03.1997 r. Prezes Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast wydał decyzję stwierdzającą, że decyzja Ministra Gospodarki Komunalnej z 13.08.1952 r. i orzeczenie Ministra Komunikacji z 15.01.1960 r. zostały wydane z naruszeniem prawa. Ustalono, że spadek po F.W. nabyła w ½ P.S., po której spadek w całości nabyła powódka. Powódka w dniu 20.06.2002 r. złożyła wniosek o wznowienie postępowania zakończonego decyzją Prezesa Urzędu
Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast z dnia 17.03.1997 r. powołując się na to, że bez swej winy nie brała udziału w tym postępowaniu administracyjnym. Prezes Urzędu postanowieniem z dnia 14.11.2002 r. wznowił postępowanie administracyjne, a decyzją z dnia 28.02.2003 r. stwierdził, że decyzja z 17.03.1997 r. została wydana z naruszeniem prawa proceduralnego, jednak jej nie uchylił, ponieważ w wyniku wznowienia mogłaby zapaść wyłącznie decyzja odpowiadająca decyzji dotychczasowej. W dniu 29.09.2003 r. powódka wniosła pozew przeciwko
Skarbowi Państwa – Prezesowi Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast domagając się zasądzenia odszkodowania w kwocie 208.664 zł, które ostatecznie ograniczyła do wysokości 176.471 zł. Na podstawie opinii biegłego, Sąd ustalił 3 wartość spornej nieruchomości na dzień 8.03.1952 r., wg cen aktualnych. Opinia nie była przez strony kwestionowana. Sąd Okręgowy oddalając powództwo wskazał, że nie wykazano związku przyczynowego pomiędzy szkodą a wadliwą decyzją administracyjną. Sąd ten uznał, iż dopiero po wyczerpaniu przez powódkę administracyjnej i sądowej drogi dochodzenia odszkodowania na podstawie art. 160 k.p.a. i skutecznego podniesienia przez pozwany Skarb Państwa zarzutu przedawnienia, taki związek przyczynowy między wadliwą decyzją z 17.03.1997 r. a utratą roszczenia odszkodowawczego, możnaby przyjąć. Odmiennie ocenił ten stan Sąd Apelacyjny, który uwzględnił powództwo. Wskazał, że powódka swoje roszczenie odszkodowawcze wywodzi z art. 153 § 1 i 2 k.p.a. W sprawie I C …/01
Sąd Okręgowy zasądził od Skarbu Państwa na rzecz P.F. kwotę 2.086.041 zł tytułem odszkodowania za szkodę rzeczywistą związaną z udziałem 11/12 części tej samej nieruchomości, co do której powódka żąda odszkodowania za utratę udziału w 1/12 części. Podniesiono, iż podstawą przyznania odszkodowania P. F. był art. 160 k.p.a., natomiast powódka dochodzi odszkodowania za szkodę powstałą w wyniku utraty roszczenia odszkodowawczego spowodowaną brakiem możliwości wzięcia udziału w toczącym się w 1997 r. postępowaniu administracyjnym. Gdyby powódka nie została pozbawiona możliwości uczestnictwa w postępowaniu administracyjnym zakończonym decyzją z 17.03.1997 r., to bez wątpienia przed upływem terminu przedawnienia wystąpiłaby o przyznanie stosownego odszkodowania. Uruchomienia trybu administracyjnego, a następnie sądowego w celu dochodzenia roszczenia odszkodowawczego z art. 160 k.p.a., które uległo przedawnieniu, byłoby bezprzedmiotowe.
Wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżył skargą kasacyjną pozwany Skarb
Państwa. Jako podstawy kasacyjne wskazano naruszenie art. 382 w związku z art. 328 § 2 i 391 k.p.c. oraz art. 231 w związku z art. 391 k.p.c., co miało istotny wpływ na wynik sprawy. W ramach zarzutu naruszenia prawa materialnego wskazano na naruszenia art. 361 § 1 k.c. w związku z art. 153 § 1 k.p.a. oraz art. 6 k.c., art. 361 § 2 k.c. w związku z art. 153 § 1 k.p.a. Wskazując na powyższe pozwany Skarb
Państwa domagał się uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy Sądowi
Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje
Istota zagadnienia prawnego, które wystąpiło w niniejszej sprawie została sformułowana w skardze kasacyjnej następująco: czy pominięcie w postępowaniu administracyjnym prowadzonym w trybie art. 156 § 1 k.p.a. osoby, której przysługuje przymiot strony w tym postępowaniu przesądza o tym, że po jej stronie powstaje roszczenie o naprawienie szkody w postaci utraty możliwości dochodzenia odszkodowania na podstawie art. 160 k.p.a. Jest bowiem w sprawie bezsporne, że postanowieniem z dnia 14.11.2002 r. Prezesa Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast
- w uwzględnieniu wniosku powódki – wznowił postępowanie zakończone decyzją z dnia 17.03.1997 r., w której stwierdził, że zarówno zarządzenie o ustanowieniu przymusowego zarządu państwowego (z dnia 13.08.1952 r.), jak i orzeczenie o przejściu na Skarb Państwa własności nieruchomości (z dnia 15.01.1960 r.) zostały wydane z naruszeniem prawa. W wyniku wznowienia postępowania [co nastąpiło z tego względu, że powódka bez swojej winy nie brała w nim udziału], wskazany wyżej organ administracji publicznej decyzją z dnia 28.02.2003 r. stwierdził, że decyzją z dnia 17.03.1997 r. została wydana z naruszeniem przepisów postępowania (pominięcie osoby, której przysługiwał przymiot strony w tym postępowaniu), jednak jej nie uchylił z tego względu, ponieważ w wyniku wznowienia mogłaby zapaść wyłącznie decyzja o tej samej treści, jak decyzja z dnia 17.03.1997 r. Nie ulega zatem wątpliwości, że powódka wskutek wadliwego toku postępowania zakończonego decyzją z dnia 17.03.1997 r. została pozbawiona możliwości wystąpienia z żądaniem zasądzenia stosownego odszkodowania na podstawie art. 160 § 1 k.p.a. Zgodnie bowiem z art. 160 § 6 k.p.a. roszczenie o odszkodowanie przedawnia się z upływem 3 lat od dnia, w którym stała się ostateczna decyzja o stwierdzeniu nieważności decyzji wydanej z naruszeniem przepisu art. 156 § 1 k.p.a. względnie o stwierdzeniu, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem prawa. Skoro więc decyzji z dnia 17.03.1997 r. w wyniku wznowienia postępowania nie uchylono, a właśnie w tej decyzji stwierdzono wydanie z naruszeniem prawa zarządzenia o ustanowieniu przymusowego zarządu państwowego i orzeczenia o przejęciu własności nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa, to okres 3 letniego przedawnienia liczy się od daty wydania decyzji z 17.03.1997 r. Oznacza to, że przedawnienie upłynęło w 2000 roku. Powstaje pytanie, czy istotnie w tej sytuacji powódka winna wszcząć 5 postępowanie administracyjne o przyznanie odszkodowania z art. 160 § 1 k.p.a., a jeśli tak, to jakiej szkody mogłaby dochodzić, w szczególności, czy szkody wynikłej z tego, iż nie zapewniono jej udziału w postępowaniu administracyjnym zakończonym decyzją z dnia 17.03.1997 r., czy też szkody polegającej na tym, że powódka utraciła możliwość dochodzenia odszkodowania w związku z przejęciem przez Skarb Państwa własności nieruchomości, co nastąpiło z naruszeniem przepisów prawa. W skardze kasacyjnej pozwany Skarb Państwa nie zajmuje w tym względzie jednoznacznego stanowiska. Tymczasem ta kwestia jest istotna. Gdyby bowiem przyjąć, że powódka mogła jedynie dochodzić wynagrodzenia szkody wynikłej z faktu pominięcia jej w postępowaniu zakończonym decyzją z dnia 17.03.1997 r., to określenie tej szkody (jej identyfikacja), nie mówiąc o wysokości byłaby wysoce utrudniona, jeżeli w ogóle możliwa. W przypadku zgłoszenia przez powódkę wniosku o przyznanie jej odszkodowania z tytułu utraty udziału we współwłasności nieruchomości, który przejął Skarb Państwa z naruszeniem przepisów prawa, wydanie decyzji odmownej wydaje się być przesądzone. Z jednej strony jest pewne podniesienie przez Skarb
Państwa zarzutu przedawnienia roszczenia, z drugiej strony taką odmowną decyzję wydano w stosunku do drugiego współwłaściciela przedmiotowej nieruchomości
P. F., który uzyskał odszkodowanie dopiero w postępowaniu sądowym. W skardze kasacyjnej zarzucono, że powódka nie wykazała, że kierując następnie w tej sytuacji powództwo do sądu, także nie uzyskałaby korzystnego dla siebie rozstrzygnięcia.
Dopiero negatywny wynik tego postępowania mógłby - zdaniem pozwanego Skarbu
Państwa uzasadniać przyjęcie związku przyczynowego między wadliwą decyzją z dnia 17.03.1997 r. a szkodą w postaci utraty roszczenia o odszkodowanie z tytułu równowartości utraconego udziału we współwłasności nieruchomości przejętej przez Skarb Państwa. Nie sposób zaprzeczyć, że taka sekwencja zdarzeń jest logicznie uzasadniona. Rzecz jednak w tym, że jeśli w 2000 r. upłynął termin przedawnienia, to powódka utraciła roszczenie o odszkodowanie, którego dochodzenie w 2003 r. (a przecież dopiero wówczas okazało się dla powódki to możliwe) nie było celowe. Twierdzenia, że sąd mógł nie uwzględnić upływu terminu przedawnienia z art. 160 § 6 k.p.a, nie bierze pod uwagę tego, iż w chwili złożenia wniosku o odszkodowanie na podstawie art. 160 § 1 k.p.a. okres opóźnienia (3 lata) byłby równy okresowi przedawnienia, a więc bardzo znaczny. Powyższe prowadzi do 6 wniosku, że w okolicznościach niniejszej sprawy nie można podzielić podstawowego zarzutu wysuniętego w skardze kasacyjnej, iż powódka nie wykazała związku przyczynowego między wadliwą decyzją z dnia 17.03.1997 r. a szkodą w postaci utraty roszczenia odszkodowawczego związanego z przejęciem przez Skarb
Państwa własności nieruchomości, której współwłaścicielką była powódka, przy czym owo przejęcie nastąpiło z naruszeniem przepisów prawa. Przecież wszczęcie przez powódkę postępowania zmierzającego do wznowienia postępowania zakończonego decyzją z dnia 17.03.1997 r. z tego względu, że bez swej winy nie brała w nim udziału, miało określony cel. Chodziło o uzyskanie możliwości dochodzenia odszkodowania od Skarbu Państwa, który z naruszeniem przepisów prawa przejął nieruchomość będącą współwłasnością powódki. Powódka - po uzyskaniu tej możliwości - niezwłocznie wytoczyła powództwo o odszkodowanie, przy czym konstrukcja prawna tego roszczenia została oparta na tym, że w wyniku wadliwości postępowania zakończonego decyzją z dnia 17.03.197 r. powódka utraciła (wobec upływu terminu zawitego z art. 160 § 6 k.p.a.) roszczenie odszkodowawcze związane z przejęciem przez Skarb Państwa własności nieruchomości, co nastąpiło z naruszeniem prawa. Jeśli przy tym uwzględnić, że na rzecz drugiego współwłaściciela tej nieruchomości zasądzono odszkodowanie z tego samego tytułu, to wyrok oddalający powództwo w niniejszej sprawie naruszałby elementarne poczucie sprawiedliwości.
Z tych przyczyn, na podstawie art. 39814 k.p.c., orzeczono jak w sentencji.