Uzasadnienie
Przedstawione Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne wyłoniło się na tle następującej sytuacji faktycznej.
Sąd Okręgowy w Z. wyrokiem z dnia 24 maja 2000 r. uznał Rober- ta B. za winnego tego, że w okresie od 31 sierpnia 1999 r. do 21 wrze- śnia 1999 r. w C. działając w wykonaniu z góry powziętego zamiaru, w krótkich odstępach czasu, w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, prze- robił dokument uprawniający do otrzymania sumy pieniężnej w ten spo- sób, że w książeczce oszczędnościowej wystawionej przez PKO BP Od- dział w Z. na jego nazwisko, w miejsce kwoty 50 zł wpisał 5000 zł, a na- stępnie wprowadzając w błąd pracowników Agencji Nr 15, Ekspozytury i Oddziału PKO w C. pobrał kwotę 4900 zł, czym doprowadził PKO BP Oddział Z., PKO BP Oddział C. do niekorzystnego rozporządzenia mie- niem, zaś w dniu 21 września 1999 r. w PKO BP w Z., działając w taki sam sposób, usiłował dokonać wypłaty kwoty 30 zł, lecz dokonanie nie nastąpiło, bowiem został ujęty przez pracowników pionu ochrony w/w Banku, przy czym czynu tego dopuścił się w warunkach powrotu do przestępstwa i za to na podstawie art. 310 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 3 k.k. wymierzył mu karę 5 lat pozbawienia wolności.
Sąd Apelacyjny w L. rozpoznając niniejszą sprawę z powodu ape- lacji wniesionej na korzyść oskarżonego, zauważył, iż aczkolwiek wnie- siony środek odwoławczy dotyczy wyłącznie problemu współmierności wymierzonej oskarżonemu kary, to kontroli odwoławczej z urzędu (art. 455 k.p.k.) podlega także kwestia prawnej oceny czynu przypisanego oskarżonemu, odroczył rozprawę i postanowieniem z dnia 31 sierpnia 2000 r. wydanym na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przekazał Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia wymienione na wstępie zagadnienie prawne.
Prokurator Prokuratury Krajowej w pisemnym wniosku z dnia 6 października 2000 r. wniósł o podjęcie uchwały, iż książeczka oszczęd- nościowa nie jest dokumentem uprawniającym do otrzymania sumy pie- niężnej, stanowiącym znamię przestępstwa z art. 310 § 1 k.k..
Sąd Najwyższy zważył, co następuje
W uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 30 września 1998 r. sygn. akt I KZP 3/98 wyrażono pogląd, że „dokument uprawniający do otrzymania sumy pieniężnej” może być przedmiotem przestępstwa z art. 310 § 1 k.k., jeżeli jest papierem wartościowym w rozumieniu właściwych przepisów prawa (OSNKW 1998, z. 9-10, poz. 41, por. D. Wysocki, Glo- sa do powyższej uchwały, OSP 2000, z. 5, poz. 72; J. Nalewajko, Czek rachunku oszczędnościowo-rozliczeniowego jako przedmiot czynności wykonawczej zbrodni z art. 310 § 1 k.k., Prok. i Pr. 2000, z. 7-8, s. 68- 73);
W uzasadnieniu wymienionej uchwały Sąd Najwyższy wywiódł, iż w art. 310 § 1 k.k. chodzi o dokumenty spełniające pomocnicze funkcje jakie realizuje pieniądz w gospodarce rynkowej, a także wskazał, że o ile z całą pewnością można stwierdzić, iż każdy dokument określony w art. 310 § 1 k.k. musi być – dla możliwości stosowania tego przepisu – papierem wartościowym, lecz nie każdy papier wartościowy odpowiadać musi treścią wymaganiom dyspozycji tegoż przepisu. Zbiór chronionych bowiem tym przepisem papierów wartościowych wyznaczają ostatecz- nie człony alternatywnej dyspozycji, art. 310 § 1 k.k. a żadna ich inter- pretacja nie może prowadzić do rozszerzenia podstaw odpowiedzialno- ści karnej.
Trafnie zauważa Sąd Apelacyjny, iż kodeks karny różnicuje odpo- wiedzialność karną za naruszenie wiarygodności dokumentów przez działanie w formie fałszu materialnego, w przepisie podstawowym jakim jest art. 270 § 1 k.k. i w przepisie szczególnym – art. 310 § 1 k.k.. Rady- 4 kalnie zwiększona odpowiedzialność karna za fałsz szczególnego rodza- ju dokumentu o jakim mowa w tym ostatnim przepisie, wynika z ko- nieczności ochrony nie tylko pewności obrotu prawnego, ale też rzetel- ności rozliczeń finansowych i stabilności gospodarczej. Odpowiedź za- tem na pytanie, czy imienna książeczka oszczędnościowa, która jest niewątpliwie dokumentem uprawniającym do otrzymania sumy pienięż- nej, może być także przedmiotem czynności wykonawczej przestępstwa określonego w art. 310 § 1 k.k., uzależniona jest od odpowiedzi na pyta- nie: czy książeczka ta jest zarazem papierem wartościowym, a nie tylko dowodem zawarcia umowy rachunku oszczędnościowego, jak to stanowi art. 55 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (Dz. U. Nr 140, poz. 939).
W przypadku pozytywnej odpowiedzi na to pytanie pozostawałoby jeszcze do rozważenia, czy tego rodzaju konstatacja au- tomatycznie przesądza o zaliczeniu książeczki oszczędnościowej do ka- talogu przedmiotów czynności wykonawczej przewidzianego w art. 310 § 1 k.k.
W literaturze nie ma jednakże zgodności co do konstytutywnych cech terminu „papier wartościowy”. Podaje się, że papiery wartościowe są szczególnymi dokumentami stwierdzającymi istnienie określonego prawa majątkowego w taki sposób, że posiadanie dokumentu staje się nie- zbędną przesłanką realizacji prawa. Papiery wartościowe „ucieleśniają prawa podmiotowe, są więc nosicielami inkorporowanego w nich prawa i wartości, które to prawo reprezentuje”. Jako takie ułatwiają one i uprasz- czają obrót prawami w nich wyrażonymi (por. J. Mojak, Prawo papierów wartościowych. Wprowadzenie, Lublin 1998, s. 13). W doktrynie wymie- nia się różne rodzaje papierów wartościowych, przy czym z reguły kryte- rium podziału jest albo przedmiot uprawnień inkorporowanych w papie- rach (podział ze względu na funkcje prawne), albo regulacja prawna ob- 5 rotu (podział ze względu na obrót). Biorąc pod uwagę to pierwsze kryte- rium wyróżnia się:
- 1. papiery, które opiewają na wierzytelności pieniężne (weksle, czeki, obligacje, losy, losy loteryjne, morskie polisy ubezpiecze- niowe na zlecenie i na okaziciela, bony pieniężne itp.),
- 2. papiery zawierające uprawnienia do rozporządzania towarem, który znajduje się pod pieczą wystawcy dokumentu (konosamen- ty, dowody składowe domów składowych – rewersy, warranty itp.),
- 3. papiery, w których inkorporowane są prawa udziałowe (akcje w spółce akcyjnej), świadectwa udziałowe.
Przyjmując z kolei kryterium obrotu papierami wartościowymi można wyróżnić:
- 1. papiery imienne, które legitymują osobę wskazaną imiennie w tre- ści dokumentu i która może przenieść przysługujące jej prawo na inną osobę tylko w drodze przelewu i wydania dokumentu (art. 509
- – 516 k.c.),
- 2. papiery na zlecenie, które legitymują jako uprawnionego osobę imiennie wymienioną lub przez nią oznaczoną, albo dalszych na- bywców, zbycie zaś prawa następuje na podstawie indosu i wrę- czenia papieru (art.517 § 1 k.c.),
- 3. papiery na okaziciela, które nie wskazują uprawnionego, jest nim bowiem każda osoba, która dokument taki posiada. Przeniesienie prawa na inną osobę następuje przez przeniesienie własności do- kumentu do czego potrzebne jest jego wydanie (K. Kruczalak, Prawo papierów wartościowych, Sopot 1998, s. 17-18; K. Krucza- lak, Spółki prawa handlowego i cywilnego, Gdańsk 1996, s. 148 i nast.).
W doktrynie podnosi się, iż nie są papierami wartościowymi dowody imienne lub na okaziciela zdeponowania w banku środków pieniężnych mające postać bonów oszczędnościowych, bonów lokacyjnych, certyfika- tów, certyfikatów depozytowych, albowiem są one dowodami zawarcia umowy o wkład oszczędnościowy i w istocie stanowią znaki legitymacyj- ne (A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne. Zarys części ogólnej, Warszawa 1996, s. 230; E. Kostro, Emisja i obrót papierami wartościowymi Probl. Praworz. 1988, z. 12, s. 20; A. Pomorska, Ko- mentarz do prawa bankowego, Warszawa 1994, s. 53; J. Mojak, E. Nie- zbecka, Dowody imienne i na okaziciela na włożone wkłady oszczędno- ściowe (Próba interpretacji art. 18 Prawa bankowego) Pal. 1997, z. 9-10, s.26).
Dla niniejszych rozważań nie jest bez znaczenia fakt, iż w pi- śmiennictwie zarysowała się rozbieżność co do tego, czy książeczka oszczędnościowa jest papierem wartościowym. Za uznaniem książeczki oszczędnościowej każdego rodzaju za papier wartościowy opowiedzieli się między innymi A. Ohanowicz, J. Górski: Zarys prawa zobowiązań, Warszawa 1970, s. 551-554 oraz A. Szpunar w artykule Podstawowe problemy papierów wartościowych, PiP 1991, z. 2, s. 19, a także K. Za- wada [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, pod red. K. Pietrzykowskiego, tom II, s. 641. Zdaniem zaś K. Kruczalaka nie ulega wątpliwości, że ksią- żeczki oszczędnościowe na okaziciela (z hasłem lub bez hasła) są pa- pierami wartościowymi, można je bowiem jako dokumenty inkorporujące wierzytelności pieniężne przenieść na inne osoby przez ich wręczenie tym osobom. Były one wystawiane do 15 lutego 1973 r. i do dnia dzisiej- szego występują w obrocie (J. Jezierski: Prawno-finansowe zagadnienia wkładów oszczędnościowych w Polsce Ludowej, Warszawa 1980, s. 78
- – 79). Z kolei imienne książeczki oszczędnościowe są tylko dowodem posiadania rachunku wkładu oszczędnościowego terminowego i aczkol- 7 wiek są dokumentem, to nie inkorporują praw podmiotowych zbywalnych i nie mogą być traktowane jako papier wartościowy. Także prawo ban- kowe (art. 50 ust. 1 pkt. 4 oraz art. 55 ust. 2 i 3) nie nazywa książeczek oszczędnościowych papierami wartościowymi (K. Kruczalak, Prawo..., s. 89-90; K. Kruczalak, Problematyka prawna papierów wartościowych, Gdańsk 1993, s. 77 – 78).
Przytoczone wyżej rozbieżności w poglądach doktryny odnośnie za- kwalifikowania imiennej książeczki oszczędnościowej znalazły już swoje odbicie w praktyce orzeczniczej. W wyroku z dnia 16 marca 2000r. sygn. akt II AKa 48/2000 Sąd Apelacyjny we Wrocławiu wyraził pogląd, iż imienne książeczki oszczędnościowe należą do papierów wartościo- wych i mogą być przedmiotem przestępstwa z art. 310 § 1 k.k. (Biul.
Prok. Apel. w Gdańsku, 2000, z. 5, s. 7). Z kolei w postanowieniu Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 27 stycznia 1999 r. sygn. akt II AKz 32/99 stwierdzono iż papierem wartościowym nie jest i być nie może książeczka oszczędnościowa, która pełni tylko funkcję dokumentu stwierdzającego, że z bankiem została zawarta umowa rachunku ban- kowego (R. Stefański, Kodeks karny. Orzecznictwo i piśmiennictwo, 2000, s. 283).
Sąd Najwyższy opowiada się dla potrzeb interpretacji sformułowania „dokument uprawniający do otrzymania sumy pieniężnej” użytego w art. 310 § 1 k.k. za poglądem, iż jakkolwiek imienna książeczka oszczędno- ściowa jest papierem wartościowym to jej przerobienie, bądź podrobienie nie wyczerpuje znamion strony przedmiotowej tego czynu zabronionego.
Oczywiście w przypadku podzielenia zaprezentowanych wyżej po- glądów części doktryny, iż imienna książeczka oszczędnościowa nie jest papierem wartościowym – taka konstatacja niejako automatycznie „eli- minowałaby” ją z katalogu przedmiotów objętych analizowanym sformu- 8 łowaniem użytym w art. 310 § 1 k.k. Pogląd taki prezentuje prokurator Prokuratury Krajowej w uzasadnieniu pisemnego wniosku.
Gdyby nawet podzielić stanowisko tej części doktryny, która opowia- da się za przyznaniem imiennej książeczce oszczędnościowej przymiotu papieru wartościowego, to należy stwierdzić, iż mimo to nie może być ona przedmiotem czynności wykonawczej przestępstwa określonego w art. 310 § 1 k.k. Sąd Najwyższy opowiada się bowiem za wąską inter- pretacją użytego w tym przepisie terminu: „dokument uprawniający do otrzymania sumy pieniężnej”. Przemawia za tym przede wszystkim to, że w przepisie art. 310 § 1 k.k. wśród wskazanych przedmiotów czynności wykonawczej mowa jest o polskim lub obcym pieniądzu oraz innym środku płatniczym. Równoważnym zakresem prawno-karnej ochrony pieniądza lub innego środka płatniczego byłby zatem papier wartościowy na okaziciela (a także papier wartościowy na zlecenie, por. OSNKW 1998, z. 9-10, poz. 41). Obrót papierami wartościowymi na okaziciela ze względu na powszechność i anonimowość uzasadnia szczególną ochro- nę zarówno ze strony prawa cywilnego (art. 92110 § 1 k.c. uzależnia puszczenie w obieg papieru wartościowego na okaziciela od zezwolenia właściwego organu państwowego a sankcją za niezachowanie tego wa- runku jest nieważność dokumentu), a także i prawa karnego (art. 310 k.k.).
Spełniają one bowiem w obrocie w istocie funkcje środka płatni- czego i mają charakter waloru obiegowego, gdyż osoba posiadająca taki papier wartościowy uprawniona jest do uzyskania stosownego świad- czenia, tj. nabycia rzeczy lub usług albo otrzymania określonej kwoty pieniężnej bez jakiegokolwiek sprawdzenia czy posiada ona szczególny, indywidualny tytuł (poza tytułem wynikającym z samego faktu posiada- nia papieru wartościowego na okaziciela) do otrzymania świadczenia (por. A. Janiak, Karne i cywilne aspekty fałszowania czeków, PiP, 2000, 9
- z. 11, s. 67-75; M. Filar, Glosa do wyroku S.A. w Warszawie z dnia 7 października 1998 r. sygn. II AKa 302/98, Pr. Bank. 2000, z. 2, s. 17).
Przy takiej wykładni tego znamienia, spośród książeczek oszczędno- ściowych jedynie książeczka na okaziciela może być uznana za doku- ment uprawniający do otrzymania sumy pieniężnej, o jakim mowa w art. 310 § 1 k.k.
Kierując się powyższym Sąd Najwyższy uchwalił jak na wstępie.