Uzasadnienie
W pozwie z dnia 5 czerwca 1992 r. powód Zygmunt S. wniósł o zasądzenie od
A.-B. Zakładów Wytwórczych Urządzeń Sygnalizacyjnych S. Ltd. Spółki z o.o. w K. kwoty 12.658.922 starych złotych z ustawowymi odsetkami od dnia 1 marca 1992 r., należnej mu - według jego twierdzeń - za zastosowanie przez stronę pozwaną zgło- szonego przez niego pracowniczego projektu wynalazczego [...] pt. "Zastosowanie kondensatorów o bardziej zróżnicowanych właściwościach pojemności zmianowej w zespołach elektrycznych MEP-103 i MER - 111802".
Powód powoływał się na przepis § 2 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 9 września 1991 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie projektów wynalazczych (Dz. U. Nr 83, poz. 374) uważając, że powinno być wypłacone wynagrodzenie według przepisów poprzedniego rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 czerwca 1984 r. w sprawie projektów wynalazczych (Dz. U. z 1988 r., Nr 33, poz. 178, Nr 10, poz. 73 i Nr 43, poz. 338 oraz z 1990 r. Nr 9, poz. 51), gdyż byłoby ono wyższe przy jego zastosowaniu niż to, które zostało ustalone przez jego zakład pracy. Przepis § 39 ust. 1 tego rozporządzenia przewidywał bowiem podwyższenie wynagrodzenia o 50% z tytułu zmniejszenia zużycia energii, paliw, surowców i materiałów.
Pozwana wniosła o oddalenie powództwa twierdząc, że wynagrodzenie za pierwszy okres obliczeniowy, tzn. od 1 stycznia do 31 grudnia 1991 r. obliczone od uzyskanych efektów ekonomicznych w kwocie 11.021.000 starych zł zostało powodowi wypłacone w całości. Nie przyjęto natomiast podwyżki wynagrodzenia o 50% z tytułu oszczędności materiałowych, bowiem powołane wyżej rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 9 września 1991 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie projektów wynalazczych uchyliło m.in. przepis § 39 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 czerwca 1984 r. w sprawie projektów wynalazczych (§ 1 ust. 2 rozporządzenia z 1991 r.).
Ponadto zdaniem pozwanej, użyte w § 2 pkt 1 rozporządzenia z 1991 r., które weszło w życie dnia 3 października 1991 r., sformułowanie "chyba, że wynagrodzenie ustalone według przepisów dotychczasowych byłoby wyższe" odnosi się do wynagrodzeń za okresy obliczeniowe już zakończone w chwili wejścia w życie rozporządzenia, za które wynagrodzenie nie zostało w całości lub w części wypłacone do dnia wejścia w życie rozporządzenia, zaś w przedmiotowej sprawie pierwszy okres obliczeniowy ustalony został od 1 stycznia do 31 grudnia 1991 r.
Wyrokiem z dnia 29 stycznia 1993 r. [...] Sąd Wojewódzki w Katowicach oddalił powództwo. Sąd ten podzielił stanowisko wyrażone w Biuletynie Informacyjnym Urzędu
Patentowego Nr 1 z 1992 r., że przepisy tego rozporządzenia stosuje się do wynagrodzeń za te okresy obliczeniowe, które zakończyły się po dniu wejścia w życie tych przepisów. [...] Warunek zawarty w końcowej części przepisu § 2 pkt 1, że wy- nagrodzenie nie może być niższe, dotyczy wyłącznie sytuacji, gdy okresy obliczeniowe zakończyły się przed wejściem w życie tego rozporządzenia, ale wynagrodzenie nie zostało wypłacone do czasu wejścia w życie rozporządzenia.
Od wyroku tego rewizję nadzwyczajną wniósł Minister Sprawiedliwości za- rzucając mu rażące naruszenie art. 98 ust. 1 ustawy z dnia 19 października 1972 r. o wynalazczości (Dz. U. z 1984 r., Nr 33, poz. 177 ze zm.) i § 2 pkt 1 rozporządzenia
Rady Ministrów z dnia 9 września 1991 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie projektów wynalazczych (Dz. U. Nr 83, poz. 374) oraz naruszenie interesu Rzeczypos- politej Polskiej.
W ocenie rewidującego Sąd Wojewódzki dokonał wadliwej interpretacji § 2 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 9 września 1991 r. zmieniającego rozpo- rządzenie w sprawie projektów wynalazczych. Przepis ten stanowi, że "przepisy roz- porządzenia stosuje się również do wynagrodzeń za pracownicze projekty wynalazcze, zgłoszone przed dniem jego wejścia w życie, za okresy obliczeniowe, które kończą się po dniu wejścia w życie tego rozporządzenia, a także za okresy obliczeniowe już zakończone, za które wynagrodzenie nie zostało wypłacone w całości lub w części do dnia wejścia w życie rozporządzenia, chyba że wynagrodzenie ustalone według przepisów dotychczasowych byłoby wyższe". Z analizy gramatycznej § 2 pkt 1 rozporządzenia nie wynika, by zastrzeżenie uczynione na końcu tego przepisu miało odnieść się tylko do przypadku, gdy wynagrodzenie przysługuje za okresy już zakoń- czone (przed wejściem w życie rozporządzenia)".Skoro ustawodawca wyraźnie nie zaznaczył, że w sposób korzystniejszy dla twórców ma być potraktowany przypadek, gdy okres obliczeniowy już został zakończony, lecz za okres ten nie została wypłacone w całości lub w części wynagrodzenie do dnia wejścia w życie nowych przepisów, należy uznać, że sporny zwrot odnosi się zarówno do przypadku ustalenia wynagro- dzenia za pracownicze projekty wynalazcze, zgłoszone przed dniem wejścia w życie nowych przepisów (a więc pod rządami wcześniejszych przepisów), za okresy obli- czeniowe, które kończą się po dniu ich wejścia w życie, jak i do wymienionego wyżej stanu faktycznego". Na rzecz takiej wykładni - zdaniem Ministra Sprawiedliwości - przemawia także merytoryczne, czy społeczno-gospodarcze podobieństwo tych dwu sytuacji, które w związku z tym w zakresie regulacji prawa międzyczasowego powinny być traktowane w sposób jednolity.
Zastrzeżenie znajdujące się na końcu tego przepisu wyraża regułę, że do stosunków prawnych należy stosować prawo obowiązujące w chwili ich powstania, jeżeli jest to korzystniejsze z punktu widzenia wysokości wynagrodzenia twórcy za projekty wynalazcze. Pogorszenie lub osłabienie ochrony tych praw i interesów w nowych regulacjach prawnych wymaga wyraźnych i jednoznacznych rozstrzygnięć ustawowych, a tego warunku nie spełnia przepis § 2 pkt 1 rozporządzenia. Powyższe względy dowodzą, że przewidziana w § 2 pkt 1 rozporządzenia z dnia 9 września 1991
- reguła stosowania jego przepisów, gdy są one korzystniejsze dla twórcy (jego wynagrodzenie nie jest niższe od obliczonego na podstawie poprzednio obowiązują- cych przepisów), odnosi się także do sytuacji dotyczącej wynagrodzenia za pracow- nicze projekty wynalazcze zgłoszone przed wejściem w życie tego rozporządzenia, za okresy obliczeniowe, które kończą się po dniu jego wejścia w życie.
Wskazane przez rewidującego uchybienia Sądu Wojewódzkiego wskutek wadliwej interpretacji przepisów, naruszają także interes Rzeczypospolitej Polskiej wyrażający się w przestrzeganiu porządku prawnego szczególnie w zakresie ochrony praw pracowniczych do wynagrodzeń z tytułu projektów wynalazczych.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje
Rewizja nadzwyczajna Ministra Sprawiedliwości jest zasadna i w związku z tym powstałą konieczność uchylenia zaskarżonego przez nią wyroku Sądu Wojewódz- kiego.Sąd Najwyższy w niniejszym składzie w pełni podziela stanowisko, które znalazło wyraz w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 23 listopada 1993 r., I PZP 47/93 (OSNCP 1994 z. 4 poz. 88) stwierdzającej, że zawarte w przepisie § 2 pkt 1 rozporządzenia
Rady Ministrów z dnia 9 września 1991 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie projektów wynalazczych zastrzeżenie: "chyba, że wynagrodzenie ustalane według przepisów dotychczasowych byłoby wyższe" odnosi się zarówno do wynagrodzenia za okresy obliczeniowe już zakończone, za które nie zostało ono wypłacone do dnia wejścia w życie wymienionego rozporządzenia, jak i do wynagrodzenia za pracownicze projekty wynalazcze, zgłoszone przed dniem wejścia w życie tego rozporządzenia, za okresy obliczeniowe, które kończą się po dniu jego wejścia w życie. Do wniosku takiego prowadzi (przedstawiana w uzasadnieniu uchwały) analiza logiczno-językowa (gramatyczna) jak i wykładnia historyczna. Na jej rzecz przemawiają także względy natury społeczno-gospodarczej, doktrynalnej (wynikające z uznawanych przez dogmatykę reguł "międzyczasowych"), jak i aksjologicznej, wyrażające się w idei zwiększonej ochrony praw i interesów twórców (wynalazców i racjonalizatorów), w tym zwłaszcza wynagrodzenia twórców pracowniczych projektów wynalazczych.
Bez powtarzania szczegółowej argumentacji zawartej w uchwale Sądu Najwyż- szego z dnia 23 listopada 1993 r. dodatkowo warto uzupełnić zawarte w nich wywody na rzecz tezy o podleganiu stosunków prawnych (zobowiązań) przepisom obo- wiązującym w chwili ich powstania, co wiąże się z zasadą niedziałania prawa wstecz.
Znajduje bowiem ona wyraz także w przepisach ustaw z zakresu prawa wynalazczego.
W szczególności w myśl art. 2 ustawy z dnia 26 kwietnia 1984 r. o zmianie ustawy o wynalazczości (Dz. U. Nr 26, poz. 130) prawa w zakresie wynalazków, wzorów użytkowych i projektów racjonalizatorskich istniejące w dniu jej wejścia w życie, po- zostają w mocy (stosuje się do nich przepisy jakim podlegały przed dniem wejścia w życie ustawy - ust. 1), natomiast do stosunków prawnych powstałych przed dniem jej wejścia w życie stosuje się przepisy dotychczasowe (ust. 2), zaś skutki zdarzeń praw- nych ocenia się według przepisów obowiązujących w chwili, w której zdarzenia te nastąpiły (z pewnymi wyjątkami, które jednakże nie dotyczyły wprost ustalania wyso- kości wynagrodzenia za pracownicze projekty wynalazcze, a przy tym ich wpro- wadzenie oznaczało polepszenie sytuacji prawnej twórców w stosunku do stanu praw- nego sprzed nowelizacji z 1984 r. - ust. 3 pkt 10). W świetle tych przepisów - gdyby hipotetycznie założyć, że mają one zastosowanie także przy ustalaniu wysokości wynagrodzeń za pracownicze projekty wynalazcze, poddanych regulacji rozporządzenia z dnia 9 września 1991 r. - należałoby także dojść do wniosku, iż do powoda powinny znaleźć zastosowanie korzystniejsze dla niego reguły obowiązujące przed wejściem w życie tego aktu prawnego. Podobną opinię w sprawie wniosków wypływających z analizy art. 2 ust. 3 pkt 10 ustawy nowelizującej z 1984 r. wypowiada A.Szewc w glosie do uchwały Sądu Najwyższego z dnia 23 listopada 1993 r., (OSP 1994 nr 12 poz. 228).
Sąd Wojewódzki dostrzegając wątpliwości na tle rozumienia § 2 ust. 1 roz- porządzenia z dnia 9 września 1991 r. nie dokonał samodzielnie jego wykładni, og- raniczając się jedynie do zaakceptowania poglądu opublikowanego w Biuletynie Infor- macyjnym Urzędu Patentowego, co trudno zaaprobować, jeżeli się zważy, iż Sąd ten w ogóle nie przedstawił argumentacji merytorycznej, która to stanowisko miałaby wspierać. W tym stanie rzeczy należy stwierdzić, że skutkiem tego doszło do rażącego naruszenia § 2 ust. 1 rozporządzenia z dnia 9 września 1991 r., a ponadto także i do naruszenia interesu Rzeczypospolitej Polskiej, w następstwie pogwałcenia szczególnej ochrony przewidzianej dla wynagrodzeń twórców pracowniczych projektów wy- nalazczych.
Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 422 § 2 KPC orzekł jak w sentencji.
========================================