Uzasadnienie
Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w S. decyzją z dnia 6 czerwca 2002 r. stwierdził, że Piotr P. - prezes zarządu Wytwórni Konstrukcji Stalowych
Przedsiębiorstw Robót Kolejowych sp. z o.o. w S. odpowiada całym swoim mająt- kiem za zobowiązania spółki z tytułu należnych składek na Fundusz Ubezpieczeń
Społecznych, Fundusz Ubezpieczeń Zdrowotnych, Fundusz Pracy i Fundusz Gwa- rantowanych Świadczeń Pracowniczych w wymienionych w decyzji okresach, w któ- rych pełnił funkcję prezesa zarządu. Decyzją z tej samej daty, organ rentowy objął odpowiedzialnością z tytułu zaległych składek w takiej samej wysokości i za taki sam okres, jak powyżej, także Andrzeja Z., będącego wiceprezesem zarządu wyżej wy- mienionej spółki.
Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach wyro- kiem z dnia 11 czerwca 2003 r. [...] zmienił zaskarżone przez członków zarządu wy- żej wymienionej spółki decyzje w ten sposób, iż ustalił, że Andrzej Z. i Piotr P. nie ponoszą odpowiedzialności za zaległości z tytułu składek ubezpieczeniowych wska- zanej spółki. Sąd Okręgowy ustalił, że odwołujący się pełnili funkcje członków zarzą- du spółki w okresie od 1998 r. do 19 listopada 2001 r., zaś działalność spółki w 2000
- zakończyła się niewielkim zyskiem. W okresie od stycznia do sierpnia 2001 r. działalność spółki zamknęła się stratą netto i w tym czasie były prowadzone rozmowy na temat zawarcia umów na roboty budowlano-montażowe pomiędzy spółką i kon- trahentami, których rozpoczęcie planowano na czerwiec i wrzesień 2001 r. Na skutek niedojścia do skutku planowanych umów zarząd spółki poinformował o tym fakcie w dniu 12 czerwca 2001 r. zgromadzenie wspólników. Zgromadzenie wspólników, na skutek sugestii zarządu spółki co do ewentualnego dokapitalizowania spółki lub ogło- szenia jej upadłości, zobowiązało zarząd do opracowania w terminie do 30 sierpnia 2001 r. programu naprawczego spółki. Na kolejnych posiedzeniach zgromadzenia wspólników spółki w dniach 10 i 18 września 2001 r. podjęto decyzję o niecelowości dalszego istnienia spółki, w związku z czym zarząd podjął w dniu 19 września 2001 r. uchwałę o zgłoszeniu wniosku o ogłoszenie jej upadłości, który złożono w sądzie w dniu 1 października 2001 r. Wniosek ten w dniu 14 listopada 2001 r. został zwrócony zarządzeniem przewodniczącego wobec nieusunięcia braków formalnych, a Andrzej
Z. i Piotr P. decyzją zgromadzenia wspólników z dnia 19 listopada 2001 r. zostali odwołani z funkcji członków zarządu.
W ocenie Sądu Okręgowego, odwołujący się złożyli we właściwym czasie wniosek o upadłość spółki, którą zarządzali, dochowując należytej staranności, wo- bec czego nie ponoszą odpowiedzialności, przewidzianej w art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej.
Prawomocnym wyrokiem z dnia 17 marca 2005 r. [...] Sąd Apelacyjny-Sąd
Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach, po uwzględnieniu apelacji organu rentowego, zmienił wyrok Sądu Okręgowego i oddalił odwołania. Sąd Apelacyjny po- dzielił bezsporne okoliczności faktyczne rozstrzyganej sprawy, ustalone przez Sąd
Okręgowy. Powołując się na okoliczność, że wniosek o ogłoszenie upadłości złożony przez odwołujących się zwrócono zarządzeniem przewodniczącego na podstawie art. 130 § 1 i § 2 k.p.c., Sąd drugiej instancji stwierdził, iż taki zwrócony wniosek, zgodnie z brzmieniem przepisu art. 130 § 2 zdanie drugie k.p.c. nie wywołuje żad- 3 nych skutków, jakie ustawa wiąże z wniesieniem pisma procesowego do sądu. W związku z tym, w ocenie Sądu Apelacyjnego, wbrew opinii Sądu Okręgowego, nie można zasadnie uznać, że członkowie zarządu zgłosili upadłość we właściwym cza- sie, a skoro nie zachodziły inne dodatkowe okoliczności, przewidziane w art. 116 Or- dynacji podatkowej wyłączające odpowiedzialność członków zarządu z tytułu zale- głych składek, nie było podstaw do zwolnienia ubezpieczonych od odpowiedzialności z tytułu należności składkowych spółki.
W skardze kasacyjnej od tego wyroku odwołujący się zarzucili „oczywiste na- ruszenie przepisów”: art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej przez przyjęcie, że „ubezpie- czeni nie wykazali, iż we właściwym czasie zgłosili wniosek o ogłoszenie upadłości oraz że niezgłoszenie wniosku nastąpiło bez ich winy, jak również przez przyjęcie, że skarżący nie wskazali mienia spółki, z którego egzekucja umożliwi zaspokojenie za- ległości podatkowych spółki w znacznej części” oraz art. 5 prawa upadłościowego z 24 października 1934 r., przez przyjęcie, „że skarżący nie zgłosili wniosku o upadłość we właściwym czasie, nie biorąc już pod uwagę faktu, iż skarżący nie mieli już moż- liwości działania, ponieważ w dniu 19 listopada 2001 r. zostali odwołani z funkcji członków zarządu”. Skarżący wnieśli o uchylenie w całości i zmianę zaskarżonego wyroku oraz przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, ewentualnie o „uchylenie zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy po- przez oddalenie powództwa w całości od Ubezpieczonych i zasądzenie od ZUS na rzecz Ubezpieczonych zwrotu kosztów postępowania”. Jako okoliczność uzasadnia- jącą wniesienie skargi kasacyjnej, poza oczywistą zasadnością skargi, wskazano na potrzebę wykładni art. 116 ordynacji podatkowej w zakresie odpowiedzialności człon- ków zarządu, w sytuacji, gdy ZUS wszczął egzekucję tylko z części majątku spółki, która okazała się bezskuteczna i zaniechał dalszych czynność egzekucyjnych, a także na użycie w tym przepisie pojęć: „właściwego czasu” zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości spółki oraz „niewykazanie mienia spółki, z którego egzekucja umożliwi zaspokojenie zaległości podatkowych”, a w szczególności pojęcia „w znacznej części”.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje
Skarga kasacyjna ma usprawiedliwione podstawy, aczkolwiek nie wszystkie argumenty powołane przez skarżących zasługują na uwzględnienie. Zarzut narusze- 4 nia prawa materialnego art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej oraz art. 5 Prawa upadło- ściowego mający w niniejszej sprawie zastosowanie do zaległości składkowych na mocy art. 31 ustawy z dnia 17 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecz- nych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.), w postaci bezzasadnego przyjęcia przez Sąd
Apelacyjny, że odwołujący się nie wykazali, iż we właściwym czasie zgłosili wniosek o upadłość Spółki, nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej za zaległości podatkowe spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w organizacji, spółki akcyjnej i spółki akcyjnej w organizacji odpowiadają solidarnie całym swoim majątkiem członkowie jej zarządu, jeżeli egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna, chyba że członek zarzą- du wykaże, że we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości lub wszczęto postępowanie zapobiegające upadłości (postępowanie układowe) albo że niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości oraz niewszczęcie postępowania układowego nastąpiło nie z jego winy, bądź też wskaże on mienie, z którego egzeku- cja jest możliwa. Zasadny jest wniosek, że odwołujący się nie zgłosili wniosku o ogło- szenie upadłości spółki we właściwym czasie. Trafnie wywiódł Sąd Apelacyjny, że fakt dwukrotnego zwrotu wniosku o ogłoszenie upadłości spółki na podstawie zarzą- dzenia przewodniczącego, po bezskutecznym upływie terminu do uzupełnienia jego braku, uzasadnia twierdzenie, że wniosek taki nie został zgłoszony. W istocie bo- wiem pismo zwrócone przez przewodniczącego po bezskutecznym upływie terminu do uzupełnienia braków formalnych nie wywołuje żadnych skutków, jakie ustawa wiąże z wniesieniem pisma do sądu (art. 130 § 2 k.p.c. in fine w związku z art. 68 uprzednio obowiązującego Prawa upadłościowego). Argumenty skarżących nie są skierowane przeciwko tej tezie lecz sprowadzają się do wykazania, że odwołujący się, odwołani z funkcji członków zarządu w dniu 19 listopada 2001 r., nie mieli żad- nego wpływu na podjęcie kroków co do skutecznego zgłoszenia wniosku o upadłość, bowiem właśnie w tym dniu wpłynęło do spółki zarządzenie o zwrocie wniosku. Zmie- rzają one zatem do wykazania, że nie ma winy odwołujących się w tym, że wniosek o upadłość nie został zgłoszony. W argumentacji tej pomija się całkowicie fakt, że do 19 listopada 2001 r. odwołujący się nie uzupełnili dwukrotnie braków formalnych wniosku o upadłość, a brak ten w obu przypadkach był łatwo usuwalny i ten sam;
niedołączenie do wniosku aktualnego wyciągu z rejestru spółek. Zatem z winy od- wołujących się wniosek o ogłoszenie upadłości nie wywołał skutku prawnego, cho- ciaż zaistniały przesłanki ogłoszenia upadłości wskazane w art. 5 § 1 uprzednio 5 obowiązującego rozporządzenia Prezydenta Rzeczpospolitej Polskiej z dnia 24 paź- dziernika 1934 r. - Prawo upadłościowe (jednolity tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm.) - wobec zaprzestania płacenia przez spółkę długów.
Co do kwestii związanej z wykładnią pojęcia „właściwy czas” do zgłoszenia wniosku o upadłość, użytego w przepisie art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej, to nie ma wątpliwości, że jego interpretacji należy dokonywać nie tylko opierając się na podstawach i terminach złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości określonych w art. 5 uprzednio obowiązującego Prawa upadłościowego, ale także z uwzględnieniem celu, jakiemu uregulowanie zawarte w art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej ma służyć.
Celem tym jest ochrona należności publicznoprawnych, a także - co do należności składkowych - ochrona Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Jeśli weźmie się pod uwagę fakt, że z kolei jednym z celów postępowania upadłościowego jest zapobie- żenie dowolnemu i wybiórczemu zaspokajaniu przez dłużnika jednych wierzycieli kosztem innych (por. wyrok SN z dnia 26 sierpnia 1999 r., III CKN 24/99, OSNC 2000 nr 3, poz. 54), to wynika z powyższego, że „czas właściwy" do zgłoszenia upa- dłości, o którym mowa w art.116 § 1 Ordynacji podatkowej, to czas w jakim zarząd spółki, niebędący w stanie zrealizować zobowiązań względem wszystkich jej wierzy- cieli, winien złożyć wniosek o ogłoszenie upadłości, aby w ten sposób chronić zagro- żone interesy Skarbu Państwa i Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W przedmio- towej sprawie tym właściwym czasem był co najmniej moment, kiedy nadzwyczajne zgromadzenie wspólników w dniu 18 września 2001 r. podjęło uchwałę o niecelowo- ści dalszego istnienia spółki, choć można by uznać, że już w czerwcu 2001 r. wiado- mym było zarządowi spółki, że istnieją kilkumiesięczne zaległości składkowe i nie dojdzie do osiągnięcia planowanego zysku, bo nie doszły do skutku umowy, które ten planowany na 2001 r. zysk miały przynieść.
Zasadnie natomiast skarżący zarzucają naruszenie art. 116 § 1 Ordynacji po- datkowej w takim zakresie, w jakim uznano, że odwołujący się nie wskazali mienia spółki, z którego egzekucja umożliwi zaspokojenie należności składkowych. W tym zakresie Sądy obu instancji nie dokonały żadnych ustaleń, Sąd Okręgowy ograniczył się do stwierdzenia, że niemożliwa jest egzekucja z mienia wskazanego przez od- wołujących się, tj. wierzytelności spółki, bo dłużnicy spółki tych wierzytelności nie uznali. Podstawę do takiego wniosku stanowiło prawdopodobnie pismo Urzędu Skar- bowego, które jednak operuje dużym poziomem ogólności, nie konkretyzując żadnej wierzytelności. Co więcej, w aktach ZUS znajduje się informacja Urzędu Skarbowe- 6 go, że wyegzekwowano jednak kwotę 5.419,60 zł, którą zarachowano na należności składkowe za kwiecień, maj 2001 r. Natomiast Sąd Apelacyjny stwierdził ogólnie, że nie zachodziły również pozostałe okoliczności wyłączające odpowiedzialność odwo- łujących się. Brak jakichkolwiek ustaleń w powyższym zakresie powoduje, że roz- strzygnięcie Sądu Apelacyjnego o niewystąpieniu żadnej z przesłanek zwalniających członków zarządu spółki od odpowiedzialności za zaległości składkowe jest co naj- mniej przedwczesne.
Jeśli zaś chodzi o wykładnię przepisu art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej w za- kresie pojęcia „ mienia spółki, którego egzekucja umożliwi zaspokojenie zaległości podatkowych”, a w szczególności o to, jak należy rozumieć pojęcie „zaspokojenie należności podatkowych w znacznej części”, to stwierdzić należy, że potrzeba inter- pretacji tych pojęć na obecnym etapie postępowania nie występuje, ponieważ nie jest wiadome, czy mienie wskazane przez odwołujących się zaspokajało należności składkowe w jakiejkolwiek części i za wcześnie, aby tę część oceniać w kontekście przedmiotowego przepisu. Zgodnie z art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. wykładnia przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecz- nictwie sądów uwarunkowana jest potrzebą rozumianą w ten sposób, że bez doko- nanej interpretacji wskazanych przepisów nie jest możliwe rozstrzygnięcie konkretnej sprawy. Wykładnia ta musi być dokonywana na poziomie ogólnym, lecz w konkret- nych ustalonych okolicznościach sprawy, czego brak w niniejszej sprawie.
Skarżący formułując podstawy kasacyjne wskazali na naruszenie art. 116 § 1
Ordynacji podatkowej, dopatrując się tego naruszenia w błędnym przyjęciu przez
Sąd Apelacyjny, że wnioskodawcy nie wykazali przesłanek egzoneracyjnych doty- czących zgłoszenia wniosku o upadłość we właściwym czasie oraz dotyczących wskazania mienia Spółki, z którego egzekucja umożliwi zaspokojenie zaległości składkowych. Natomiast kwestia innej i w zasadzie pierwszej przesłanki koniecznej zastosowania wskazanego wyżej przepisu, tj. bezskuteczności egzekucji w stosunku do spółki w całości lub w części, pojawia się jedynie we wniosku uzasadniającym przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania i jego uzasadnieniu. W tej części dopiero skarżący wskazują na potrzebę wykładni przepisu art. 116 Ordynacji podatkowej „w sytuacji, gdy ZUS wszczął egzekucję tylko z części majątku spółki, która okazała się bezskuteczna i zaniechał dalszych czynności egzekucyjnych”. W uzasadnieniu skargi podniesiono, że egzekucja przeciwko spółce skierowana została nie do wszystkich 7 składników jej majątku (nie objęła wszystkich wierzytelności spółki oraz jej środków trwałych).
W takim zakresie skarga kasacyjna wskazująca na naruszenie prawa material- nego (art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej) jest uzasadniona. Zgodnie z tym przepisem przesłankami odpowiedzialności członka zarządu spółki są: powstanie zobowiązania (zaległości podatkowych) w czasie pełnienia funkcji członka zarządu; niewskazanie przez członka zarządu, że złożono we właściwym czasie wniosek o ogłoszenie upa- dłości lub wszczęto postępowanie układowe albo niewykazanie braku jakiejkolwiek winy w niepodjęciu działań w tym kierunku; niewskazanie przez członka zarządu mienia spółki umożliwiającego zaspokojenie w znacznej części zaległości podatko- wych spółki (a w stanie prawnym do 31 grudnia 2002 r. niewskazanie mienia, z któ- rego egzekucja jest możliwa) i przede wszystkim bezskuteczność egzekucji w sto- sunku do spółki w całości lub części.
W przepisach prawa podatkowego nie zostało zdefiniowane pojęcie bezsku- tecznej egzekucji. Definicji takiej nie ma także w innych aktach prawnych (ustawa o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, Kodeks postępowania cywilnego). De- finiując to pojęcie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w wyroku z dnia 24 marca 2005 r., I SA/Ol 345/04 (ZNSA 2005 nr 1, poz. 98) wyraził pogląd, że celem wyjaśnienia tego pojęcia należy odwołać się do reguł języka potocznego. Stwierdził, że zgodnie z nim pojęcie egzekucji wiąże się z przymusowym ściągnięciem należno- ści (por. Słownik języka polskiego, pod red. M. Szymczaka, t. I, Warszawa 2002, s. 485). W konsekwencji oznacza to, że o spełnieniu omawianej przesłanki można mó- wić tylko wówczas, gdy postępowanie egzekucyjne było wszczęte i przeprowadzone na podstawie przepisów Kodeksu postępowania cywilnego bądź ustawy o postępo- waniu egzekucyjnym w administracji. Dalej Sąd ten wywiódł, że bezskuteczność eg- zekucji w rozumieniu art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej oznacza, że w wyniku wszczęcia i przeprowadzenia przez organ egzekucyjny egzekucji skierowanej do majątku spółki nie doszło do przymusowego zaspokojenia wierzyciela. Zachodzi przy tym konieczność wyczerpania w toku tego postępowania wszystkich możliwych spo- sobów egzekucji, a egzekucja musi dotyczyć całego majątku podatnika (spółki). Nie można zatem przyjmować, że nieudana egzekucja tylko z części majątku (np. z ra- chunku bankowego) lub przeprowadzona z wykorzystaniem jednego ze sposobów egzekucji wystarcza do przyjęcia bezskuteczności egzekucji jako przesłanki omawia- nej odpowiedzialności. Wedle Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego wyjątkowość 8 odpowiedzialności osób trzecich za zaległości podatkowe podatnika wynika z faktu, że ich odpowiedzialność jest instytucją prawną wiążącą skutki istnienia zobowiązania podatkowego z podmiotem innym niż podatnik. Osoby trzecie ponoszą więc odpo- wiedzialność za cudzy dług, a orzeczenie o odpowiedzialności osób trzecich nie uwalnia dłużnika (podatnika) od odpowiedzialności. Odpowiedzialność tych osób ma zatem charakter posiłkowy (subsydiarny), występuje dopiero w dalszej kolejności i dlatego właśnie warunkiem jej zastosowania jest bezskuteczność egzekucji w sto- sunku do podatnika. Należy przy tym zauważyć, że uregulowania zasad odpowie- dzialności osób trzecich za zobowiązania podatkowe nie są prostym przeniesieniem do prawa podatkowego zasad zawartych w przepisach prawa handlowego (art. 298 k.h., art. 299 k.s.h.). Ordynacja podatkowa zawiera w tym przedmiocie uregulowania własne, inaczej kształtując zakres i przesłanki tej odpowiedzialności. Ochrona wie- rzyciela, jakim jest Skarb Państwa, z tytułu należności publicznoprawnych możliwa jest wyłącznie na podstawie przepisów prawa publicznego, jakim jest prawo podat- kowe. Podzielając powyższe wywody Sąd Najwyższy stanął na stanowisku, że wa- runkiem pierwszym i podstawowym dla ustalenia odpowiedzialności członków za- rządu spółki jest stwierdzenie, że egzekucja skierowana przeciwko spółce okazała się bezskuteczna i bezskuteczność tej egzekucji zachodzi przy uwzględnieniu prze- słanek wskazanych wyżej.
W przedmiotowej sprawie odwołujący się od początku postępowania przed
Sądem Okręgowym wskazywali na fakt ograniczenia egzekucji do niektórych tylko składników mienia spółki. Sąd pierwszej instancji nie zajmował się w ogóle tą właśnie przesłanką odpowiedzialności członków zarządu spółki za zaległości składkowe wy- chodząc z założenia, że odwołujący się skutecznie uwolnili się od odpowiedzialności za zaległości składkowe, ponieważ we właściwym czasie zgłosili wniosek o ogłosze- nie upadłości. Natomiast Sąd Apelacyjny na stronie 6 uzasadnienia, powołując się na ustalenia Sądu Okręgowego, których nie ma, uznał za bezsporne, że egzekucja na- leżności z tytułu składek stała się bezskuteczna. Również analiza akt sprawy nie prowadzi do wniosku, że bezskuteczność egzekucji stwierdzono w stosunku do cało- ści mienia. Z pisma Urzędu Skarbowego wynika, iż egzekucja została skierowana do rachunku bankowego i do niesprecyzowanych wierzytelności, z kolei pismo proce- sowe ZUS powołuje się na tę właśnie informację Urzędu Skarbowego oraz na bez- skuteczność egzekucji. Odwołujący zaś podnosili, że istnieje inny istniejący majątek w postaci środków trwałych oraz wierzytelności spółki. Wykazanie przesłanki bez- 9 skuteczności egzekucji przeciwko spółce spoczywało na organie rentowym, zwłasz- cza, że była ona kwestionowana przez odwołujących się. Zatem ZUS powinien spre- cyzować, do jakich składników majątku została ona skierowana i jaki był jej skutek w stosunku do skonkretyzowanego mienia oraz ustosunkować się co składników mie- nia, wskazywanych jako pominięte w egzekucji. Powyższe braki uniemożliwiają roz- strzygnięcie kwestii, czy w przedmiotowej sprawie doszło w istocie do sytuacji, o któ- rej można by powiedzieć, że egzekucja skierowana przeciwko spółce okazała się bezskuteczna w całości lub w części, co z kolei warunkuje odpowiedzialność człon- ków zarządu za zaległości składkowe.
Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy na mocy art. 39815 § 1 k.p.c. orzekł jak w sentencji. O kosztach orzeczono na mocy art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c.
========================================