Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 28 lipca 2004 r. Sąd Okręgowy w Ł. zasądził od pozwanej Spółki
Akcyjnej M.(...) Firmy Handlowej w K. na rzecz syndyka masy upadłości „M.(...)” sp. z o.o. w R. kwotę 127.500 zł oraz orzekł o kosztach.
Zasądzona suma stanowi resztę należności z trzech faktur za nabyte konstrukcje stalowe. Strona pozwana przedstawiła do potrącenia własne wierzytelności, ale Sąd zarzutu potrącenia nie uwzględnił, wskazując na stan upadłości strony powodowej, a co za tym idzie na właściwy, czyli według reguł postępowania upadłościowego sposób zaspokojenia się strony pozwanej.
Wyrok Sądu Okręgowego strona pozwana zaskarżyła w części zasądzającej kwotę ponad 78.130,01 zł, tj. co do kwoty 49.369,99 zł, wnosząc o zmianę wyroku i oddalenie powództwa w tej części oraz o zmianę orzeczenia w przedmiocie kosztów.
Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny apelację oddalił i odwołując się do ustaleń poczynionych przez Sąd Okręgowy przyjął, iż wierzytelność dochodzona i wierzytelność wzajemna strony pozwanej w kwocie 49.369,99 (przedstawiona do potrącenia) istniały w dacie ogłoszenia upadłości strony powodowej (17 czerwca 2002 r.). Po ogłoszeniu upadłości pozwana złożyła oświadczenie o potrąceniu w pismach z dnia 22 listopada 2002 r., 9 grudnia 2002 r. i 3 stycznia 2003 r. Pismami z 28 listopada 2002 r. i 2 stycznia 2003 r. zaś zgłosiła objęte oświadczeniami o potrąceniu wierzytelności w postępowaniu upadłościowym (wraz z oświadczeniami o potrąceniu).
Syndyk Masy Upadłości uwzględnił zgłoszone przez pozwaną wierzytelności, ujmując je w projekcie listy wierzytelności. Określił je (w łącznej kwocie 49.369,66 zł) jako uznane i zależne od rozstrzygnięcia w sprawie zawisłej przed Sądem Okręgowy w
Ł. (X GC (…)). Postanowieniem z dnia 30 kwietnia 2003 sędzia Komisarz uznał i wpisał na listę omawiane wierzytelności, nazywając je warunkowymi – wobec trwającego między stronami sporu. W tych okolicznościach, jak przyjął Sąd Apelacyjny, strona 3 pozwana może wprawdzie realizować swoje prawo do potrącenia, ale w związku z rozpoznawaną sprawą, tzn. w postępowaniu upadłościowym.
W kasacji opartej na podstawie naruszenia prawa materialnego, pozwana spółka zarzuciła, że zaskarżony wyrok wydany został z naruszeniem art. 34, 37, 150 § 1, 154 § 1 i 161 § 2 prawa upadłościowego i układowego wobec błędnej wykładni tych przepisów prowadzącej do uznania, iż skutki potrącenia dokonanego przez wierzyciela w postępowaniu upadłościowym poza tym trybem nie istnieją i w konsekwencji wierzyciel nie może się bronić zarzutem potrącenia w procesie wytoczonym przez syndyka.
Zarzucił ponadto naruszenie art. 498 § 2 i 499 k.c. przez ich niezastosowanie.
W odpowiedzi na kasację Syndyk wniósł o jej oddalenie, przecząc zasadności zarzutów w niej podniesionych.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje
Z chwilą ogłoszenia upadłości z mocy samego prawa upadły traci możliwość korzystania i rozporządzania majątkiem stanowiącym masę upadłości. Z tą chwilą wymienione uprawnienia przechodzą na syndyka. Syndyk sprawuje wobec tego zarząd masą upadłości, do której wchodzą składniki majątkowe upadłego w dacie ogłoszenia upadłości oraz nabyte w toku postępowania upadłościowego. Do masy upadłości wchodzą także wierzytelności upadłego, a co za tym idzie podlegają one zarządowi sprawowanemu przez syndyka ze wszystkimi tego konsekwencjami, także w zakresie ich dochodzenia jak i dopuszczalności potrącenia. Tak określone skutki upadłości nie wyłączają wyjątku.
W myśl art. 34 § 1 prawa upadłościowego, dalej powoływanego w skrócie „pr. u.”, potrącenie długu upadłego z długiem wierzyciela jest dopuszczalne, jeżeli oba długi istniały w czasie ogłoszenia upadłości, chociażby termin uiszczenia jednego z nich nie nastąpił. Takie uregulowanie wyraźnie preferuje wierzyciela upadłego i zarazem wierzyciela masy upadłości odsuwając od niego groźbę uczestniczenia w podziale na równi z innymi wierzycielami i stosownie do wysokości dzielonej sumy, co z reguły prowadzi do częściowego tylko zaspokojenia.
Możliwość potrącenia wierzytelności z uwzględnieniem przesłanek, o których mowa w art. 34 § 1 pr. u. obwarowana została nałożonym na wierzyciela obowiązkiem złożenia oświadczenia o potrąceniu nie później niż przy zgłoszeniu swej wierzytelności (art. 37 pr. u.). Później niż w dacie zgłoszenia wierzytelności złożone oświadczenie wierzyciela, iż korzysta z potrącenia, jest równoznaczne z utratą prawa potrącenia.
Pozostaje mu tylko liczyć na zaspokojenie z podziału masy upadłości w postępowaniu 4 upadłościowym, wespół z innymi wierzycielami, którzy owe wierzytelności zgłaszają w trybie art. 150 pr. u. Przepisy art. 34 - 37 pr. u. regulują jeden z możliwych przypadków potrącenia, stąd ich szczególny charakter wyrażający się m.in. w pozbawieniu wierzyciela wyboru terminu, w jakim chce skorzystać z potrącenia. Wyjątkowość tego uregulowania wynika stąd, że w razie wyłączenia możliwości wzajemnego umorzenia długów, dłużnik upadłego byłby zmuszony pokryć ten dług w całości, sam natomiast mógłby tylko partycypować z innymi wierzycielami w podziale likwidowanego majątku upadłego. Idea uczciwego obrotu usprawiedliwia wprowadzenie przez ustawodawcę omawianego wyjątku i współczesny ustawodawca także od niej nie stroni, jeżeli mieć na uwadze brzmienie art. 96 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz. U. Nr 60, poz. 535).
Pozostaje w związku z tymi uwagami odpowiedzieć na pytanie, czy w niekwestionowanym stanie faktycznym sprawy zachodzi możliwość umorzenia obu długów, jednego obciążającego masę upadłości i drugiego, dochodzonego od dłużnika na korzyść masy upadłości. Otóż odpowiedz na to pytanie tkwi w niekwestionowanym stanie faktycznym przyjętym przez Sąd Apelacyjny. Sąd Apelacyjny przyjmuje mianowicie, że „Nie budzi wątpliwości fakt, iż oświadczenie o potrąceniu złożone przez dłużnika upadłego po ogłoszeniu upadłości może skutkować umorzeniem wzajemnych wierzytelności upadłego i dłużnika, jeżeli spełnione zostały wymogi przewidziane w art. 34 § 1 i 37 prawa upadłościowego”. Wypowiedź tę poprzedza ocena zachowania strony pozwanej po ogłoszeniu upadłości, sprowadzającego się do dwóch czynności:
oświadczenia woli potrącenia i zgłoszenia wierzytelności - z zachowaniem takiej kolejności. Taka konstatacja odzwierciedla w istocie wzorcową przesłankę zastosowania art. 34 § 1 pr. u., zwłaszcza w kontekście aprobowanego w piśmiennictwie zapatrywania
Sądu Najwyższego, wyrażonego w wyroku z dnia 15 grudnia 1994 r., I CRN 149/94 (OSP 1996/4/84). W myśl tego zapatrywania przepisy art. 34 i n. prawa upadłościowego o potrąceniu w postępowaniu upadłościowym stosuje się wyłącznie do potrącenia między wierzytelnością upadłego i taką wierzytelnością upadłego, która należy do masy upadłości. Stan sprawy po ogłoszeniu upadłości, a więc właściwe postępowanie upadłościowe, nie stanowi przeszkody do umorzenia wzajemnych wierzytelności upadłego i jego wierzyciela, jeżeli spełnione zostaną warunki z art. 34 – 37 pr. u.
Z tych wszystkich względów i na zasadzie art. 39315 k.p.c. w zw. z art. 3 ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy – kodeks postępowania cywilnego oraz 5 ustawy - prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. Nr 13, poz. 98), a ponadto na zasadzie art. 98 § 1 i 108 § 1 k.p.c. należało orzec jak w sentencji.