Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 24 maja 2005 r. Sąd Rejonowy w G. uwzględnił powództwo B. G. i B. L. o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym przez wykreślenie figurującego w dwóch księgach wieczystych o nr Kw […] prawa własności w ½ nieruchomości na rzecz pozwanej B. D. i wpisanie w to miejsce prawa własności na rzecz każdej z powódek po ¼ części do obu nieruchomości. Podstawą tego rozstrzygnięcia były następujące ustalenia:
Właścicielami obu nieruchomości, dla których prowadzone są wskazane księgi wieczyste, byli małżonkowie B. i M. G. M. G., zamieszkujący na stale w Berlinie, zmarł tam w dniu 27 maja 2002 r., pozostawiając spadkobierców ustawowych w osobach żony B. G. i siostry B. L. Spadkodawca sporządził testament, którym do spadku powołał B. D – obywatelkę Niemiec. Sąd Rejonowy w S. postanowieniem z dnia 20 maja 2003 r. w sprawie Ns …/03 stwierdził, że dziedziczy ona całość spadku po M. G. Na tej podstawie została ona wpisana we wspomnianych księgach wieczystych jako współwłaścicielka w ½ części do obu nieruchomości. Pozwana nie dopełniła jednak obowiązku wynikającego z art. 7 ust. 3 ustawy z dnia 24 marca 1920
- o nabywaniu nieruchomości przez cudzoziemców (Dz. U. z 2004 r., nr 167, poz. 1758, ze zm. – dalej jako „unnc”) tj. nie wystąpiła z wnioskiem do Ministra Spraw
Wewnętrznych o uzyskanie zezwolenia na nabycie nieruchomości i takiego zezwolenia nie uzyskała. Wobec tego na podstawie powołanego przepisu udziały należące do niej w tych nieruchomościach przeszły z mocy prawa na rzecz spadkobierców ustawowych, czyli na rzecz powódek. Dlatego uwzględnione zostało ich roszczenie o dokonanie uzgodnienia stanu prawnego widniejącego w tych księgach z rzeczywistym stanem prawnym przez wpisanie ich uprawnień w miejsce udziałów pozwanej w prawie własności obu nieruchomości.
Na skutek apelacji pozwanej od tego orzeczenia, Sąd Okręgowy w S. wyrokiem z dnia 29 grudnia 2005 r. zmienił je i oddalił powództwo. Sąd ten, pomijając obszerne zarzuty i argumentację apelującej, uznał, że powódki mogą dochodzić swoich uprawnień do nieruchomości dopiero po uzyskaniu zmiany stwierdzenia praw do 3 spadku po M. G. Powództwo oparte na przepisie art. 7 ust. 3 unnc było zatem przedwczesne, w związku z czym Sąd Okręgowy zmienił wyrok Sądu Rejonowego i oddalił ich roszczenia.
Wyrok Sądu Okręgowego zaskarżyły skargą kasacyjną powódki. W pierwszym rzędzie zarzuciły naruszenie art. 7 ust. 3 unnc przez błędne przyjęcie, że do uwzględnienia zmiany prawa własności na podstawie tego przepisu na ich rzecz konieczna jest najpierw zmiana wcześniej wydanego postanowienia o stwierdzenia nabycia spadku po M. G. Sformułowały też ewentualną podstawę skargi kasacyjnej w postaci zarzutu uchybienia art. 378 k.p.c., polegającego na niedopuszczalnym uwzględnieniu przez Sąd Odwoławczy apelacji na podstawie nie wskazanej w tym środku odwoławczym, a uwzględnionej przez Sąd z urzędu. W konsekwencji wniosły o uchylenie skarżonego wyroku i oddalenie apelacji pozwanej, ewentualnie o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje
Stosownie do art. 7 ust. 3 unnc w brzmieniu mającym zastosowanie w sprawie, jeżeli cudzoziemiec, który nabył wchodzącą w skład spadku nieruchomość na podstawie testamentu, nie uzyska zezwolenia ministra właściwego do spraw wewnętrznych na podstawie wniosku złożonego w ciągu roku od dnia otwarcia spadku, prawo własności nieruchomości lub prawo wieczystego użytkowania nabywają osoby, które byłyby powołane do spadku z ustawy.
W doktrynie podkreśla się, że treść i charakter tego przepisu nie jest jasny.
Teoretycznie można rozumieć go dwojako. Pierwsza możliwość jest taka, że przy jego zastosowaniu dochodzi do oddzielnego od reszty spadku dziedziczenia nieruchomości położonej w Polsce przez spadkobierców ustawowych, co łączyłoby się z koniecznością wydania uzupełniającego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, ograniczającego się do tej nieruchomości. Takie rozumienie tego przepisu prezentował Sąd Okręgowy, przynajmniej w wersji uzasadnienia swojego postanowienia przed dokonaniem jego sprostowania. Druga możliwość odczytania tego przepisu polega na tym, że mamy tutaj do czynienia ze szczególnym przypadkiem ustawowego zapisu windykacyjnego na rzecz spadkobierców 4 ustawowych. Zapis ten dochodzi do skutku w razie upływu rocznego terminu do wystąpienia przez spadkobiercę testamentowego, będącego cudzoziemcem, z wnioskiem o wydanie zezwolenia na nabycie testowanej na jego rzecz nieruchomości, albo w razie odmowy wydania tego zezwolenia. Należy zdecydowanie opowiedzieć się za tą drugą wersją interpretacyjną. Pozostaje ona w zgodzie z naczelną zasadą naszego systemu prawnego, którą jest jedność spadku (masy spadkowej). Odstępstwo od tej zasady może wynikać jedynie z wyraźnej woli ustawodawcy, jak to miało miejsce w poprzednim okresie w przypadku obowiązywania szczególnych przesłanek dziedziczenia gospodarstw rolnych. Tymczasem gramatyczne brzmienie art. 7 ust. 3 unnc nie wskazuje na to, żeby w przepisie tym ustanowiono kolejny wyłom od wspomnianej zasady. Z treści tej normy wynika, że jej zastosowanie pociąga za sobą skutek rzeczowy w postaci przejścia z mocy prawa własności jednego składnika spadku, ograniczającego się do nieruchomości położonych w Polsce, z cudzoziemca – będącego spadkobiercą testamentowym - na spadkobierców ustawowych testatora. Skarżący mają wiec rację, że ziszczenie się dyspozycji tego przepisu powoduje jedynie wspomniane przesunięcie w sferze majątkowej określonego przedmiotu spadku, pozostając bez wpływu na sam porządek i krąg dziedziczenia. Tak więc powódki nie stały się spadkobierczyniami M. G, lecz nabyły z mocy prawa własność należących do niego udziałów w prawie własności nieruchomości położonych w Polsce. Tym samym nie ma potrzeby, ani prawnej możliwości dokonywania jakiejkolwiek zmiany postanowienia o stwierdzeniu spadku po tym spadkodawcy. Zaskarżone orzeczenie, wychodzące z odmiennych założeń, nie może więc się ostać, co uzasadnia uwzględnienie skargi kasacyjnej (art. 39815 w zw. z art. 108 § 2 k.p.c.).
Uwzględnienie skargi kasacyjnej na podstawie, określonej przez skarżące jako zasadnicza, zwalnia Sąd Najwyższy od szczegółowego ustosunkowywania się do zarzutu naruszenia art. 378 k.p.c., powołanego w tak zwanej ewentualnej podstawie tej skargi. Wypada jednak wskazać, że, sąd odwoławczy, jako sąd merytoryczny, jest uprawniony, a nawet zobowiązany do zastosowania przepisu prawa niewskazanego w apelacji, jeżeli uzna, że będzie to stanowić prawidłową subsumcję prawną ustalonego stanu faktycznego. W konsekwencji należy więc przyjąć, wbrew 5 przekonaniu skarżących, że takie działanie sądu nie może być uznawane za przekroczenie granic apelacji, a tym bardziej za prowadzące do nieważności postępowania.