Uzasadnienie
Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku wyro- kiem z dnia 8 grudnia 1989 r. zmienił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych- Oddziału w B. i zaliczył wnioskodawczyni Ninie B. do okresu zatrudnienia do upraw- nień emerytalnych okres działalności wytwórczej na rzecz Spółdzielni Wytwórców Rękodzieła Ludowego i Artystycznego „S.L.” od 12 września 1965 r. do 24 paździer- nika 1984 r. z wyłączeniem okresu pracy w Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej w T. w tym okresie i przyznał prawo do emerytury od 4 listopada 1998 r. Sąd ustalił, że wnioskodawczyni w latach 1965 - 1984 współpracowała ze Spółdzielnią „S.L.” jako dostawca-członek Spółdzielni. W wymienionym okresie wnioskodawczyni pracowała 2 w RSP w T. jako członek tej Spółdzielni poniżej połowy wymiaru czasu pracy. Okres pracy w Spółdzielni „S.L.” podlega zaliczeniu na podstawie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 grudnia 1984 r. w sprawie ubezpieczenia społecznego niektórych osób wykonujących działalność zarobkową w zakresie wytwórczości ludowej i arty- stycznej (Dz.U.
Nr 60, poz. 308). Przy uwzględnieniu wymienionego okresu wnio- skodawczyni spełnia przesłanki nabycia prawa do emerytury zawarte w art. 13 ust. 1 dekretu z 4 marca 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym członków rolniczych spół- dzielni produkcyjnych.
W apelacji od powyższego wyroku organ rentowy zarzucił naruszenie § 2 roz- porządzenia Rady Ministrów z 28 grudnia 1984 r., wniósł o zmianę wyroku i oddale- nie odwołania.
Sąd Apelacyjny w Białymstoku wyrokiem z dnia 16 lutego 2000 r. zmienił za- skarżony wyrok i oddalił odwołanie Niny B. Zdaniem Sądu, § 2 ust. 2 wymienionego rozporządzenia uzależnia zaliczenie do okresu ubezpieczenia okresów członkostwa w spółdzielni z tytułu wykonywania działalności zarobkowej na własny rachunek od objęcia ubezpieczeniem. Z decyzji ZUS Oddziału w B. z 14 marca 1985 r. wynika, że wnioskodawczyni po dacie wejścia w życie rozporządzenia nie została objęta ubez- pieczeniem, w związku z czym nie ma podstaw do zaliczenia spornego okresu do okresu ubezpieczenia.
W kasacji pełnomocnik wnioskodawczyni zarzucił naruszenie prawa material- nego przez błędną jego wykładnię, a mianowicie art. 2 ust. 2 pkt 13 lit. b ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 104, poz. 450 ze zm.) oraz § 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 grudnia 1984 r. w sprawie ubezpiecze- nia społecznego niektórych osób wykonujących działalność zarobkową w zakresie wytwórczości ludowej i artystycznej. Powołany przepis ustawy rewaloryzacyjnej uznaje za okresy składowe przypadające przed dniem wejścia w życie tej ustawy, okresy prowadzenia działalności gospodarczej, która odpowiadała warunkom ubez- pieczenia. Działalność prowadzona przez wnioskodawczynię została z dniem 1 stycznia 1985 r. objęta obowiązkowym ubezpieczeniem społecznym z mocy powo- łanego rozporządzenia Rady Ministrów.
Wnioskodawczyni zgłosiła gotowość objęcia jej tym ubezpieczeniem. Decyzja ZUS o odmowie objęcia ubezpieczeniem wynikała stąd, że wnioskodawczyni była wówczas równolegle zatrudniona w RSP w T. i uisz- czała z tego tytułu składki na ubezpieczenie społeczne.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje
Kasacja jest uzasadniona w zakresie, w jakim zarzuca błędną wykładnię § 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 24 grudnia 1984 r. w sprawie ubezpieczenia społecznego niektórych osób wykonujących działalność zarobkową w zakresie wy- twórczości ludowej i artystycznej (Dz.U. Nr 60, poz. 308).
Na wstępie należy zwrócić uwagę na ogólniejsze tło, na którym doszło do wy- dania rozporządzenia z 1984 r. Był nim mianowicie proces poszerzania zakresu oso- bowego ubezpieczeń społecznych w Polsce. O ile w okresie międzywojennym po- szerzenie tego zakresu następowało w stosunku do osób pozostających w stosunku pracy, to w latach 70-tych dotyczyło ono przede wszystkim osób pełniących pracę na innej podstawie niż stosunek pracy, narażanych jednak na podobne ryzyka, jak pra- cownicy. Przykładowo można wskazać na objęcie ubezpieczeniem społecznym członków rolniczych spółdzielni produkcyjnych, samodzielnych rzemieślników, na- kładców, osób wykonujących pracę na rzecz jednostek gospodarki uspołecznionej na podstawie umowy agencyjnej lub zlecenia stale i odpłatnie. W sensie techniczno-le- gislacyjnym proces ten polegał na wydawaniu osobnych ustaw, bądź też na „rozcią- gnięciu” danego ubezpieczenia społecznego na dalsze kategorie osób.
Rozporzą- dzenie z 1984 r. mieści się w zarysowanym procesie poszerzania zakresu podmio- towego ubezpieczeń społecznych. Podstawą prawną rozporządzenia był art. 4 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym rzemieślników i nie- których innych osób prowadzących działalność zarobkową na własny rachunek oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 31, poz. 147), według którego Rada Mi- nistrów może w drodze rozporządzenia rozciągnąć przepisy ustawy na inne niż okre- ślone w art. 1 ust. 1 osoby prowadzące na własny rachunek działalność zarobkową poza rolnictwem, dostosowując te przepisy do odrębnych warunków prowadzenia tej działalności. Według § 1 rozporządzenia z 1984 r. obowiązkowe ubezpieczenie spo- łeczne określone wymienioną ustawą rozciąga się na osoby wykonujące działalność zarobkową na własny rachunek w zakresie wytwórczości ludowej i artystycznej, jeżeli są członkami spółdzielni zrzeszonych w Centralnym Związku Spółdzielni Rękodzieła Ludowego i Artystycznego „C.” oraz sprzedają swoje wyroby na rzecz tych spółdzielni.
Jest poza sporem, że wnioskodawczyni należała do kategorii osób wy- mienionych w powołanym przepisie. Z przepisu § 1 rozporządzenia z 1984 r. wynika 4 automatyczne, następujące z mocy prawa rozciągnięcie obowiązkowego ubezpie- czenia społecznego określonego w ustawie z 1976 r. na wymienioną grupę osób. Nie zostało ono uzależnione od spełnienia innych warunków poza znajdowaniem się w sytuacji określonej w ust. 1 pkt 1 i 2 tego przepisu. W szczególności nie znajdują tu zastosowania (o czym jeszcze poniżej) wyłączenia z ubezpieczenia społecznego rzemieślników. Według art. 2 ustawy z 1976 r. ubezpieczeniu społecznemu nie pod- legają osoby prowadzące działalność w formie rzemiosła, które między innymi są równocześnie pracownikami zatrudnionymi w wymiarze czasu pracy nie niższym niż połowa wymiaru obowiązującego w danym zawodzie, albo są objęte odrębnymi przepisami w zakresie zaopatrzenia emerytalnego lub ubezpieczenia społecznego.
Z faktem objęcia ubezpieczeniem przepis § 2 ust. 2 rozporządzenia wiąże za- liczenie do okresów ubezpieczenia okresów członkostwa w spółdzielni zrzeszonej w związku „C.” z tytułu wykonywania działalności zarobkowej na własny rachunek w zakresie wytwórczości ludowej i artystycznej przed dniem wejścia w życie rozporzą- dzenia, tj. 1 stycznia 1985 r.
Na gruncie rozporządzenia należy rozróżnić między objęciem ubezpieczeniem społecznym, z czym wiąże się zaliczenie okresów ubezpieczenia przed dniem wej- ścia w życie rozporządzenia, a dalszą realizacją tego ubezpieczenia. Za przyjęciem tego rozróżnienia przemawia brzmienie § 1 ust. 2 rozporządzenia, który do osób ob- jętych ubezpieczeniem w myśl § 1 ust. 1 nakazuje odpowiednie stosowanie przepi- sów ustawy. Rozróżnienie to ma konsekwencje w zakresie zastosowania przepisów ustawy z 1976 r. o niepodleganiu ubezpieczeniu przewidzianemu tą ustawą. Należy mianowicie przyjąć, że pozostawanie po objęciu ubezpieczeniem w sytuacji określo- nej art. 2 ustawy pociąga za sobą ten skutek, że dana osoba nie będzie podlegała „na przyszłość” ubezpieczeniu społecznemu rzemieślników. Odmiennej interpretacji, że objęcie ubezpieczeniem określonym w ustawie z 1976 r. o ubezpieczeniu spo- łecznym rzemieślników następuje pod warunkiem niewystępowania przewidzianych ustawą okoliczności powodujących niepodleganie temu ubezpieczeniu, sprzeciwia się brzmienie § 1 ust. 1 rozporządzenia.
Ponadto jednak konsekwencje takiej inter- pretacji byłyby trudne do zaakceptowania. Mianowicie osoba, która przez wiele lat wykonywała działalność zarobkową w warunkach objętych rozporządzeniem, ale w dniu jego wejścia w życie pozostawałaby w innym ubezpieczeniu społecznym, nawet przez krótki czas - nie mogłaby skorzystać z możliwości zaliczenia okresów ubezpie- czenia członkostwa w spółdzielni z tytułu wykonywania tam działalności zarobkowej, 5 ponieważ nie została - w myśl takiej interpretacji - objęta ubezpieczeniem społecz- nym określonym w ustawie z 1976 r. Sprzeciwiałoby się to celom rozporządzenia, które nie ograniczają się do rozciągnięcia ubezpieczenia społecznego na osoby do tego czasu nie objęte tym ubezpieczeniem, ale obejmują również zaliczenie wcześ- niejszych okresów świadczenia tej samej rodzajowo pracy (usługi) do okresu ubez- pieczenia.
Sąd Apelacyjny w Białymstoku nietrafnie przyjął, że okres działalności wytwór- czej na rzecz Spółdzielni Wytwórców Rękodzieła Ludowego i Artystycznego „S.L.” nie podlega zaliczeniu do okresu ubezpieczenia, od którego zależy nabycie prawa do emerytury. Uzasadnia to w myśl art. 39313 uchylenie zaskarżonego wyroku i przeka- zanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania. Orzeczenie o kosztach znaj- duje oparcie w art. 108 § 2 KPC.