Uzasadnienie
Decyzją z dnia 10 marca 1998 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w
K. podjął wypłatę emerytury górniczej wnioskodawcy Tadeuszowi W., przyznanej decyzją z dnia 30 listopada 1995 r. i zawieszonej wobec uzyskiwania zarobków prze- kraczających określony próg dochodowy. Kolejnymi decyzjami organ rentowy doko- nał przeliczenia świadczenia wobec doliczenia dodatkowych okresów zatrudnienia.
Po rozpoznaniu wniosku z dnia 26 lutego 1998 r. organ rentowy decyzją z dnia 24 kwietnia 1998 r. przyznał wnioskodawcy prawo do renty z tytułu choroby zawodowej i ustalił świadczenie w wysokości 60% zwaloryzowanej podstawy wymiaru, którą sta- 2 nowiły zarobki wskazane do ustalenia podstawy wymiaru emerytury. Następnymi decyzjami organ rentowy dokonał waloryzacji tego świadczenia.
Wszystkie te decyzje zaskarżył odwołaniami wnioskodawca żądając obliczenia świadczeń z zastosowaniem kwoty bazowej obowiązującej w dacie podjęcia ich wy- płaty.
Wyrokiem z dnia 28 kwietnia 1999 r. [...] Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpie- czeń Społecznych w Katowicach oddalił odwołanie. Sąd uznał, że ustalenie świad- czeń po raz pierwszy było prawidłowe. Podstawa wymiaru emerytury została ustalo- na zgodnie z zasadami określonymi w art. 7 ust. 9 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 104, poz. 450 ze zm.). Przy wniosku o rentę z tytułu choroby zawodowej wnioskodawca nie składał nowego wykazu zarobków za- tem podstawa wymiaru została ustalona w oparciu o zarobki wskazane do ustalenia prawa do emerytury. Później złożony wniosek dotyczył przeliczenia świadczeń eme- rytalnych, a przedstawione zestawienie zarobków wykazuje niższy wskaźnik procen- towy niż przyjęty do podstawy wymiaru. W takiej sytuacji przepis art. 332 powołanej ustawy nie przewiduje ustalenia podstawy wymiaru świadczenia na nowo. Waloryza- cja świadczeń została dokonana zgodnie z zasadami określonymi w ustawie z dnia 25 października 1996 r. o waloryzacji emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 136, poz. 636) przez podwyższenie świadczeń i ich podstawy wymiaru wskaźnikami odpowiednimi do wzrostu cen towarów i usług.
Apelacja wnioskodawcy od tego wyroku została oddalona wyrokiem Sądu
Apelacyjnego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach z dnia 14 grud- nia 1999 r. [...]. Sąd Apelacyjny uznał za prawidłową ocenę prawną dokonaną przez
Sąd pierwszej instancji i podniósł, że wnioskodawca nie kwestionuje w apelacji tego, że świadczenia zostały obliczone zgodnie z przytoczonymi w uzasadnieniu wyroku
Sądu pierwszej instancji przepisami, lecz podważa słuszność tych przepisów uwa- żając, że stwarzają one nierówności społeczne. Jednak ta okoliczność nie może spowodować uwzględnienia apelacji.
Wyrok ten zaskarżył wnioskodawca i wskazując jako podstawę kasacji naru- szenie prawa materialnego przez niewłaściwe zastosowanie art. 331 i 332 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw, a także naruszenie Europejskiej
Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności w połączeniu z art. 1 Protokołu 3 nr 1 do Konwencji i art. 2, 32 ust. 1 i 2 Konstytucji RP w związku z art. 91 ust. 1, 2 i 3
Konstytucji RP wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego go wy- roku Sądu pierwszej instancji przez ustalenie prawa do przeliczenia świadczenia od podstawy wymiaru emerytury ustalonej od dochodu stanowiącego podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne w okresie kolejnych 9 lat kalendarzowych wybranych z 18 lat kalendarzowych z zastosowaniem kwoty bazowej istniejącej w dacie złożenia wniosku o wznowienie wypłaty świadczenia. W uzasadnieniu kasacji wnioskodawca podniósł, że po złożeniu wniosku o emeryturę w 1995 r. nie zaprze- stał wykonywania zatrudnienia i nie pobierał emerytury do dnia 30 stycznia 1998 r. W takiej sytuacji świadczenie powinno być obliczone na nowo według kwoty bazowej obowiązującej w dacie złożenia wniosku o podjęcie wypłaty, to jest 1 lutego 1998 r.
Taki pogląd wyraził Sąd Najwyższy w wyroku w sprawie II URN 31/94 (OSNAPiUS 1995 r. nr 3, poz. 38) i w postanowieniu z dnia 3 marca 1999 r. III ZP 1/99 (OSNAPiUS 999 r.nr 19, poz.620). W związku z kontynuowaniem zatrudnienia na- stąpiła zmiana w prawie do świadczenia i w jego wysokości, ponieważ okres nowego zatrudnienia nie istniał w chwili wydania decyzji. Stąd sporne decyzje, w których ustalono emeryturę przyjmując za podstawę prawną rozstrzygnięcia przepis art. 331 ustawy rewaloryzacyjnej obarczone są błędem w sferze prawa. W przepisie tym jest mowa o ponownym ustaleniu wysokości świadczenia i na jego podstawie dolicza się okresy zatrudnienia, które istniały przed ustaleniem prawa do świadczeń, lecz z róż- nych względów nie zostały uwzględnione. Nie ma on zastosowania do wnioskodaw- cy, podobnie jak nie może mieć zastosowania przepis art. 332 tej ustawy. Wysokość podstawy wymiaru emerytury i renty ustalić należy z zastosowaniem art. 7 ustawy rewaloryzacyjnej z kolejnych 9 lat kalendarzowych wybranych przez wnioskodawcę z ostatnich 18 lat kalendarzowych z uwzględnieniem kwoty bazowej istniejącej w dacie złożenia wniosków do wyliczenia wysokości emerytury. Zaskarżonym wyrokiem Sąd
Apelacyjny doprowadził do nieuzasadnionego różnicowania, którego nic racjonalnie nie uzasadnia, gdyż wnioskodawca jest w takiej samej sytuacji jak emeryt, który złożył wniosek o przyznanie prawa do emerytury w lutym 1998 r.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje
Przedstawione w kasacji zarzuty naruszenia prawa materialnego są niekonse- kwentne. Twierdzi się bowiem, że przy ustalaniu wysokości emerytury i renty z tytułu 4 choroby zawodowej w związku ze złożeniem dokumentów stwierdzających dodatko- we zatrudnienie nie mają zastosowania przepisy art. 331 i 332 ustawy z dnia 17 paź- dziernika 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw, a jednocześnie nie wskazuje się przepisu, na pod- stawie którego powinna być zdaniem wnioskodawcy ustalona wysokość tych świad- czeń. Powołany został jedynie przepis art. 7 tej ustawy, który reguluje zasady ustala- nia podstawy wymiaru świadczeń. Można się tylko domyślać, że żądając ustalenia tej podstawy na zasadach określonych w oparciu o zarobki z 9 lat kalendarzowych wy- branych z ostatnich 18 miesięcy, mających zastosowanie do wniosków złożonych w 1998 r. (art. 7 ust. 1 pkt 5) wnioskodawca domaga się obliczenia emerytury na pod- stawie art. 10, tak jakby wniosek o emeryturę złożony został po raz pierwszy w 1998
- Wynika to także z zawartego w kasacji stwierdzenia, że wniosek o ustalenie świad- czenia w związku z nowym okresem zatrudnienia i nowymi zarobkami nie może być traktowany jako żądanie ponownego ustalenia prawa do świadczeń.
Stanowisko to jest nieuprawnione, bowiem w przypadku, gdy prawo do świad- czeń zostało ustalone i nie ustało, decyzje w kwestii zmian w prawie lub wysokości świadczeń zarówno na wniosek jak i z urzędu mogą być wydane tylko w oparciu o przepisy regulujące zmiany w prawie do świadczeń - art. 78,79 i 80 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.). Przepis art. 79 ust. 1 stanowi, że wysokość emerytury i renty inwa- lidzkiej ulega ponownemu ustaleniu w sposób określony w ust. 2 i 3, jeżeli emeryt lub rencista wykonywał zatrudnienie po przyznaniu tych świadczeń. Przepis używa wy- raźnego określenia „ ponowne ustalenie”, co oznacza, że w takim przypadku przy obliczaniu świadczenia mają zastosowanie zasady określające ponowne ustalanie wysokości świadczeń, a nie zasady regulujące obliczanie wysokości świadczeń po raz pierwszy. Zasady uregulowane w art. 79 ust. 2 i 3 zostały od 1 stycznia 1996 r. zastąpione zasadami określonymi w art. 331 i 332 ustawy rewaloryzacyjnej, które to przepisy zostały wprowadzone ustawą z dnia 29 września 1995 r. o zmianie ustawy o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw. Pierwszy z tych przepisów reguluje zasady zwiększania świadczeń w przypadku doliczenia okresu zatrudnienia przypadającego po ustaleniu prawa do świadczeń i na podstawie tego przepisu dokonano zwiększenia emerytury wnioskodawcy. Drugi z tych przepisów pozwala na ponowne ustalenie wysokości świadczenia w przypadku zgłoszenia wniosku o ponowne ustalenie podstawy wy- 5 miaru, jednakże pod warunkiem, że wskaźnik obliczonej na nowo podstawy wymiaru jest wyższy od wcześniej obliczonego. W przypadku wnioskodawcy wskaźnik wyso- kości podstawy wymiaru obliczonej w oparciu o wskazane przez niego zarobki z 9 lat jest niższy od obliczonego wcześniej, zatem zarówno emerytura jak i renta nie mogą być obliczone na nowo według zasad, na jakich ustala się świadczenia przyznawane po raz pierwszy.
Świadczenia mogły być zwiększane od 1 stycznia 1997 r. tylko w wyniku walo- ryzacji na zasadach określonych w art. 171 ustawy rewaloryzacyjnej za 1996 r. i w ustawie z dnia 25 października 1996 r. o waloryzacji emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw. Według tych zasad waloryzacja świadczeń następowała według wskaźnika wzrostu cen towarów i usług, a nie według wskaźnika wzrostu wynagro- dzeń, która to zasada obowiązywała do końca 1995 r. Wprowadzenie nowych zasad spowodowało, że świadczenie ustalone w danym roku w wyniku waloryzacji było niż- sze niż świadczenie obliczane w tym samym roku po raz pierwszy, mimo identyczne- go wskaźnika wysokości podstawy wymiaru i identycznego okresu zatrudnienia. Żą- danie wnioskodawcy przeliczenia świadczeń na takich zasadach, jakby były przy- znawane po raz pierwszy, oparte jest na zakwestionowaniu zmiany zasad waloryza- cji, która stwarza nieuzasadnioną nierówność świadczeniobiorców sprzeczną z za- sadami powołanej w kasacji Konwencji i Konstytucji RP. Kwestia ta była przedmio- tem dwóch orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20 listopada 1995 r., K 23/95 (OTK Nr 3, poz. 14) i z dnia 17 lipca 1996 r., K 8/96 (OTK Nr 4, poz. 32). Trybunał
Konstytucyjny stwierdził, że zmiana zasad waloryzacji emerytur i rent z płacowej na cenową (poza pozbawieniem emerytów i rencistów waloryzacji za IV kwartał 1995 r.) jest zgodna z Konstytucją RP. W świetle tych orzeczeń nie ma podstaw, aby zamiast przepisów powołanych ustaw regulujących waloryzację świadczeń stosować przepisy obowiązujące przed 1 stycznia 1996 r. lub przeliczać świadczenia na nowo, jak żąda tego wnioskodawca.
Zarzucając niesłuszność uregulowań dotyczących waloryzacji wnioskodawca powołuje się na to, że po przyznaniu emerytury nie przerwał zatrudnienia i nie po- bierał świadczenia, zatem powinien być traktowany na równi z pracownikami prze- chodzącymi na emeryturę w 1998 r. Ten zarzut nie dotyczy renty z tytułu choroby zawodowej, która została przyznana po ustaniu zatrudnienia a jedynie emerytury. Na poparcie swego stanowiska wnioskodawca przytoczył wyrok Sądu Najwyższego II
URN 31/94 (OSNAPiUS 1995 r. nr 3, poz. 38), w którym stwierdził on, że w stosunku 6 do ubezpieczonego, który nie pobierał świadczeń ze względu na dalsze zatrudnienie realizacja prawa i ponowne obliczenie świadczenia od nowej podstawy wymiaru emerytury następuje na wniosek ubezpieczonego na zasadach określonych w art. 7 ust. 1 w związku z art. 33 ust. 1 ustawy rewaloryzacyjnej. Orzeczenie to zostało wy- dane na gruncie przepisu przejściowego ustawy rewaloryzacyjnej dotyczącego świadczeń przyznanych przed jej wejściem w życie. W dacie jego wydania nie obo- wiązywał jeszcze przepis art. 332
, a w związku z wprowadzeniem w art. 7 ust. 1 na- rastającego z każdym rokiem okresu, z którego dochody mogły być wskazane do ustalenia podstawy wymiaru świadczeń, osoby mające wcześniej przyznane prawo do emerytury nie miały możliwości skorzystania z określonego w art. 79 ust. 2 ustawy o z. e. p. prawa do ustalenia podstawy wymiaru w oparciu o wyższe zarobki uzyski- wane po przyznaniu świadczenia. W stosunku do tych osób za datę złożenia wniosku w rozumieniu art. 7 ust. 1 ustawy rewaloryzacyjnej uważało się datę zgłoszenia żą- dania wypłaty świadczenia. Omawiane orzeczenie dotyczyło tylko zasad ustalania podstawy wymiaru świadczeń. Pogląd prawny w nim reprezentowany nie odnosi się do żądania wnioskodawcy, bowiem w jego przypadku zmiana wysokości podstawy wymiaru nie wpływa na wysokość świadczenia. Emerytura wnioskodawcy została obliczona od maksymalnego wskaźnika podstawy wymiaru - to jest 250% przecięt- nego wynagrodzenia. Powołanego orzeczenia nie można rozumieć w ten sposób, że w stosunku do osób, które nie przerwały zatrudnienia po przyznaniu prawa do eme- rytury, świadczenie ustala się na zasadach obowiązujących w dacie zgłoszenia wnio- sku o wypłatę świadczenia. Ani treść tego orzeczenia, ani treść powołanych przepi- sów regulujących ponowne ustalenie prawa i wysokości świadczeń nie daje podstaw do takiego wniosku, nie mówiąc o tym, że tego rodzaju generalna zasada mogłaby oznaczać utratę praw nabytych. Natomiast stosowanie takiej zasady tylko w przy- padkach, gdy byłaby korzystniejsza dla zainteresowanego, musiałoby wynikać z wy- raźnego przepisu ustawy.
Sama zasada równości pracowników przechodzących na emeryturę po raz pierwszy i pracowników, którym emeryturę zaczęto wypłacać w tym samym roku, lecz prawo do niej mieli ustalone wcześniej, nie może być podstawą ustalania wyso- kości świadczeń obu tym grupom na jednakowych warunkach. Zmianą zasad walo- ryzacji mogli uważać się za pokrzywdzonych także emeryci, którzy kontynuowali za- trudnienie lecz osiągali dochody niższe niż uzasadniające zawieszenie emerytury, a także ci, którzy zakończyli zatrudnienie i nie osiągali dochodów. Te grupy emerytów i 7 rencistów mogłyby również powoływać się na nierówność wobec prawa. Można jed- nak uznać, że osobom, które nie korzystały z przyznanych im świadczeń, powinny być przyznane z tego tytułu uprawnienia. Jednakże uprawnienia takie mogą wynikać tylko z przepisu ustawy, nie mogą być natomiast przyznawane na zasadach słuszno- ści.
Uregulowanie normujące tego rodzaju uprawnienie znalazło się w ustawie z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecz- nych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.). Przepis art. 110 ust. 1 tej ustawy zawiera uregulowanie podobne do zawartego w art. 332 warunkując ponowne obliczenie świadczenia od podstawy wymiaru stanowiącej wynagrodzenie uzyskane w całości lub części po przyznaniu świadczenia od wyższego niż dotychczasowy wskaźnika wysokości podstawy wymiaru. Natomiast przepis art. 110 ust. 2 stanowi, że warunek ten nie jest wymagany od emeryta lub rencisty, który od dnia ustalenia prawa do świadczenia do dnia zgłoszenia wniosku o ponowne ustalenie świadczenia nie pobrał świadczenia wskutek zawieszenia prawa do emerytury lub renty. Przepis ten nie może być zastosowany do wnioskodawcy, gdyż w dniu wejścia w życie ustawy po- bierał już on zawieszone uprzednio świadczenia i pod rządem ustawy nie mógł zgło- sić wniosku o wznowienie jego wypłaty. A według poprzedniego stanu prawnego nie było podstawy prawnej do ponownego obliczenia emerytury lub renty emerytowi lub renciście, który wskutek zawieszenia świadczenia nie pobierał go od daty przyzna- nia, jeżeli wskaźnik wysokości podstawy wymiaru ustalonej na nowo nie był wyższy od poprzednio obliczonego. Zasady określone w art. 332 obowiązywały zarówno tych świadczeniobiorców, którzy pobierali świadczenia jak i tych, których świadczenia były zawieszone.
W powołanym w uzasadnieniu kasacji postanowieniu z dnia 3 marca 1999 r.,
III ZP 1/99 (OSNAPiUS 1999 r. nr 19, poz.620), Sąd Najwyższy odmówił podjęcia uchwały rozstrzygającej zagadnienie prawne dotyczące podstawy wymiaru emerytu- ry dla osoby mającej ustalone prawo do renty i kwoty bazowej przyjętej dla obliczania wysokości emerytury (art. 10 ust. 1 ustawy rewaloryzacyjnej), gdyż nie zostało wy- kazane, aby istniały wątpliwości w tej kwestii. W uzasadnieniu tego postanowienia
Sąd Najwyższy stwierdził, że do wyliczenia emerytury stosuje się kwotę bazową obowiązującą w dacie zgłoszenia wniosku o to świadczenie. Podobnej kwestii doty- czy decyzja przyznająca wnioskodawcy po raz pierwszy rentę z tytułu choroby za- wodowej po uprzednim przyznaniu prawa do emerytury. Jednakże gdyby nawet de- 8 cyzja ta zawierała błędy to nie dotyczą one podstawy wymiaru renty. Jedyny zarzut kasacji w tej kwestii dotyczy naruszenia art. 7 ust. 1 ustawy rewaloryzacyjnej, który to przepis nie został powołany w podstawach kasacji lecz wynika z wniosku kasacyj- nego. Wprawdzie przepis art. 8 ust. 1 pkt 2 pozwala na ponowne ustalenie podstawy wymiaru w myśl art. 7 a w decyzji przyjęto za podstawę wymiaru renty podstawę wymiaru emerytury zgodnie z art. 8 ust. 1 pkt 1, jednak i w jednym i drugim przypad- ku wskaźnik wysokości podstawy wymiaru jest jednakowy. W uzasadnieniu kasacji nie ma w ogóle odniesienia do pierwszej decyzji przyznającej rentę z tytułu choroby zawodowej, kwestionuje się decyzję odmawiającą przeliczenia tej renty od podstawy wymiaru wyliczonej w oparciu o zarobki z innego okresu. Zgodnie z art. 39311
KPC
Sąd Najwyższy rozpoznaje sprawę w granicach kasacji, a badanie prawidłowości zastosowania art. 11 w związku z art. 7 ust. 9 ustawy rewaloryzacyjnej wykracza poza granicę kasacji. Przepisy te nie zostały bowiem wskazane jako naruszone ani przy przytoczeniu podstaw kasacyjnych ani w uzasadnieniu kasacji.
Z tych przyczyn Sąd Najwyższy w oparciu o przepis art. 39312
KPC oddalił ka- sację jako pozbawioną usprawiedliwionych podstaw.
========================================