Uzasadnienie
Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach wyro- kiem z dnia 26 maja 1999 r. oddalił apelację organu rentowego od wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach z dnia 9 grudnia 1999 r. [...] zmieniającego odmowną decyzję rentową i przyznającego Łuka- szowi M. prawo do renty rodzinnej po zmarłym ojcu Krzysztofie M. z tytułu śmierci „w wypadku przy pracy w działalności gospodarczej w dniu 11.08.1998 r.”. W sprawie tej Sądy meriti ustaliły, że Krzysztof M. zmarł w wyniku „wypadku przy pracy” w ramach prowadzonej działalności gospodarczej. Zmarły nie był objęty ubezpieczeniem spo- łecznym z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej, gdyż był równocześnie ob- jęty pracowniczym ubezpieczeniem społecznym.
Sąd Apelacyjny podzielił stanowi- 2 sko Sądu pierwszej instancji, który przyjął, że wykładnia zawarta w art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą (jednolity tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 46, poz. 250 ze zm.) „nie jest jedyną wykładnią prowadzącą do właściwego stosowania prawa”. Okoliczność, że przepis ten wyłączył możliwość podwójnego ubezpieczenia pracowników zatrud- nionych w wymiarze czasu pracy nie mniejszym niż połowa obowiązującego w da- nym zawodzie i jednocześnie prowadzących działalność gospodarczą, nie może prowadzić do odmowy korzystania ze świadczeń przewidzianych w tej ustawie dla członków rodziny osoby, która uległa śmiertelnemu wypadkowi przy prowadzeniu działalności gospodarczej. Zmarły podlegał bowiem pracowniczemu ubezpieczeniu społecznemu, z tytułu którego była odprowadzana składka na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych.
Jeżeli zatem ubezpieczony uległ śmiertelnemu wypadkowi przy prowa- dzeniu działalności gospodarczej, to jego syn ma prawo do renty rodzinnej „wypad- kowej z ustawy z dnia 18.12.1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzą- cych działalność gospodarczą, gdyż przepis art. 2 cytowanej ustawy miał jedynie na celu usunięcie możliwości podwójnego opłacania składek, a nie pozbawienia świad- czeń”.
W kasacji organ rentowy zarzucił naruszenie prawa materialnego – przez błędną wykładnię art. 2 ustawy z 18 grudnia 1976 r., który wyłączał z tego ubezpie- czenia pracownika zatrudnionego w wymiarze czasu pracy nie mniejszym niż połowa obowiązującego w danym zawodzie. Dlatego pracownik, który uległ wypadkowi przy prowadzeniu dodatkowej działalności gospodarczej nie mógł korzystać ze świadczeń z ustawy wypadkowej.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje.
Kasacja jest uzasadniona. Przepis art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. wyłączał z ubezpieczenia społecznego osób prowadzących działalność gos- podarczą pracowników zatrudnionych w wymiarze czasu pracy nie mniejszym niż połowa wymiaru obowiązującego w danym zawodzie. W rozpoznawanej sprawie nie było sporne, że powód należał do takiej kategorii pracowników, dlatego był objęty pracowniczym ubezpieczeniem społecznym i nie podlegał z mocy przepisu art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy z 18 grudnia 1976 r. ubezpieczeniu społecznemu jako osoba równo- cześnie prowadząca działalność gospodarczą. Konsekwencją niepodlegania temu 3 rodzajowi ubezpieczenia był nie tylko brak obowiązku opłacania składek na ubezpie- czenie społeczne, z którego taki pracownik był z mocy prawa wyłączony (któremu nie podlegał), ale przede wszystkim nie było podstaw prawnych do nabycia przezeń lub członków jego rodziny prawa do świadczeń z ubezpieczenia osób prowadzących działalność gospodarczą, które przysługiwały wyłącznie osobom prowadzącym dzia- łalność gospodarczą oraz członkom ich rodzin, jako podmiotom ubezpieczonym lub uprawnionym na podstawie przepisów tej ustawy (a contrario z art. 5 ustawy z 18 grudnia 1976 r.).
Niepodleganie ubezpieczeniu społecznemu osób prowadzących działalność gospodarczą, spowodowane ustawowym prymatem pracowniczego ubezpieczenia społecznego, powodowało, że pracownicy równocześnie prowadzący własną działalność gospodarczą nie mogli nabyć uprawnień z tego rodzaju ubezpie- czenia społecznego, któremu nie podlegali (tj. z ubezpieczenia osób prowadzących działalność gospodarczą), natomiast jako pracownicy korzystali ze świadczeń z pra- cowniczego ubezpieczenia społecznego na warunkach i w rozmiarze określonym w tym systemie ubezpieczeniowym. W tym ujęciu przepis art. 2 ustawy z 18 grudnia 1976 r., który zresztą wprost nie stanowił o „usunięciu możliwości podwójnego opła- cania składek”, tylko o niepodleganiu ubezpieczeniu społecznemu uregulowanemu przepisami tej ustawy, wcale nie zmierzał do pozbawienia ani tym bardziej nie po- zbawiał tych osób świadczeń ubezpieczeniowych, z których jednakże mogli korzys- tać w zakresie i na warunkach objętych pracowniczą ochroną ubezpieczeniową, któ- rej podlegali.
Sąd Apelacyjny trafnie ustalił, że Stanisław M. podlegał pracowniczemu ubez- pieczeniu społecznemu i z tytułu jego zatrudnienia była odprowadzana składka na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych. W konsekwencji Stanisław M. i członkowie jego rodziny byli objęci pracowniczym ubezpieczeniem społecznym, z którego przysługi- wały im świadczenia na warunkach i w wysokości przewidzianych w tym podsystemie ubezpieczeniowym. Nie mogli oni nabyć uprawnień z ubezpieczenia osób prowadzą- cych działalność gospodarczą, któremu ubezpieczony w pracowniczym systemie ubezpieczeń społecznych i członkowie jego rodziny nie podlegali. Zakres świadczeń z ubezpieczenia społecznego, warunki ich nabycia oraz ich wysokość określa bo- wiem rodzaj ubezpieczenia społecznego, jakiemu z mocy imperatywnych przepisów prawa ubezpieczeń społecznych podlega ubezpieczony oraz członkowie jego rodzi- ny.
W razie zbiegu przesłanek umożliwiających ubezpieczonemu równoczesne 4 podleganie różnym rodzajom (podsystemom) ubezpieczenia społecznego - przepisy prawa ubezpieczeń społecznych ściśle regulują prymat podlegania określonemu ro- dzajowi ubezpieczenia. W rozpoznawanej sprawie był to ustawowy prymat pracowni- czego ubezpieczenia społecznego, który ex lege (art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy z 18 grudnia 1976 r.) wyłączał pracownika zatrudnionego co najmniej w połowie wymiaru obowiązującego w danym zawodzie z podlegania ubezpieczeniu osób prowadzących działalność gospodarczą ze wszelkimi konsekwencjami, obejmującymi - nie tylko brak obowiązku opłacania składek na ubezpieczenie społeczne osób prowadzących działalność gospodarczą, ale również brak ochrony ubezpieczeniowej z tego rodzaju ubezpieczenia społecznego, któremu ubezpieczony nie podlegał.
W niespornych okolicznościach faktycznych sprawy Sąd Apelacyjny prawidło- wo przyjął, że Stanisław M. uległ śmiertelnemu wypadkowi przy prowadzeniu działal- ności gospodarczej, w czym skorygował Sąd pierwszej instancji, który użył w swoim wyroku określenia tego zdarzenia jako „wypadku przy pracy” w działalności gospo- darczej. Równocześnie jednak zgodnie z art. 5 pkt 5 ustawy z 18 grudnia 1976 r. świadczenia pieniężne z tytułu wypadku przy prowadzeniu działalności gospodarczej oraz powypadkowa renta inwalidzką (z tytułu niezdolności do pracy) bądź powypad- kową renta rodzina, należna według korzystniejszych zasad i wysokości określonych przepisami o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy (art. 10 ust. 1 tej ustawy), przysługiwały wyłącznie osobom ubezpieczonym na podstawie przepisów ustawy z 18 grudnia 1976 r. Konsekwentnie zatem osoby, które - tak jak zmarły w wypadku przy prowadzeniu działalności gospodarczej nie podlegał, bądź – tak jak członkowie jego rodziny, nie były objęte ex lege tym rodzajem ubezpieczenia, nie mogły nabyć prawa do świadczeń wypadkowych na podstawie przepisów ustawy, której nie podle- gały.
Natomiast osoby takie nabywały świadczenia z pracowniczego ubezpieczenia społecznego, co oznacza, że syn zmarłego nabył prawo do renty rodzinnej na zasa- dach ogólnych, a nie prawo do korzystniejszej co do wysokości renty rodzinnej wy- padkowej, skoro jego ojciec nie uległ śmiertelnemu wypadkowi przy pracy, ale wy- padkowi przy prowadzeniu działalności gospodarczej, z tytułu której nie podlegał ustawowej ochronie ubezpieczeniowej.
Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy wyrokował reformatoryjnie na podstawie art. 39315
KPC.
Można jedynie sygnalizować, że w nowym - obowiązującym od dnia 1 stycznia 1999 r. - zintegrowanym systemie ubezpieczeń społecznych pracownicy spełniający 5 jednocześnie warunki do objęcia obowiązkowo ubezpieczeniem emerytalnym i ren- towym z innych tytułów, są nadal objęci ubezpieczeniem tylko z tytułu stosunku pracy. Jednakże mogą oni dobrowolnie, na swój wniosek, być objęci ubezpieczenia- mi emerytalnymi i rentowymi również z innych tytułów (art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.) i wówczas podlegają ubezpieczeniom wypadkowym z każdego tytułu ubez- pieczenia na podstawie art. 12 ust. 1 tej ustawy.