Uzasadnienie
Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w W. decyzją z dnia 31 maja 1994 r. odmówił Jarosławowi Ł. [...], urodzonemu 1 kwietnia 1942 r, przyznania prawa do wcześniejszej emerytury uznając, że nie wykazał wymaganego okresu 40 lat zatrud- nienia. Do uprawnień nie zaliczono mu okresu pracy w kołchozie na Ukrainie od 1 kwietnia 1953 r. do 10 grudnia 1956 r. oraz nauki zawodu w Zasadniczej Szkole Za- wodowej Kolejowej w W. od 1 września 1957 r. do 11 czerwca 1960 r.
Wyrokiem z dnia 21 lutego 1995 r. [...] Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpie- czeń Społecznych we Wrocławiu oddalił odwołanie wnioskodawcy o wcześniejszą emeryturę, a także: "odwołanie dotyczące pracy w kołchozie od 1.04.1953 do 10.12.1956 r., oraz nauki zawodu od 1.09.1957 r. do 11.06.1960 r."
Rewizja wnioskodawcy została oddalona wyrokiem Sądu Apelacyjnego we
Wrocławiu z dnia 7 czerwca 1995 r. [...].
Ogólnopolskie Porozumienie Związków Zawodowych we wniesionej rewizji nadzwyczajnej zarzuciło, że wyroki Sądów obu instancji zostały wydane z rażącym naruszeniem prawa, w szczególności art. 3 k.p.c., art. 2 i art. 6 ust. 9 ustawy z dnia 17 listopada 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent...(Dz. U. Nr 104, poz. 450 ze zm.) oraz przepisów rozporządzenia MPiPS z dnia 26.01.1990 r. w sprawie wcześniejszych emerytur... (Dz. U. Nr 4, poz. 27), a także z naruszeniem interesu Rzeczypospolitej
Polskiej i wniosło o uchylenie tych wyroków oraz poprzedzającej je decyzji Zakładu
Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w W. i o przekazanie sprawy do ponownego roz- poznania organowi rentowemu.
Rozpoznając sprawę Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Brak jest podstaw prawnych do uwzględnienia rewizji nadzwyczajnej. Zarzucając
Sądom obu instancji rażące naruszenie prawa, wnoszący rewizję nadzwyczajną w żaden sposób nie wskazał na czym to naruszenie polega, a zebrany przez Sąd I instancji materiał dowodowy i rozstrzygnięcia Sądów nie potwierdzają tego zarzutu.
Słusznie Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku wskazał, że przedmiotem zaskarżonej przez wnioskodawcę decyzji organu rentowego było ustalenie jego uprawnień do wcześniejszej emerytury, a więc treść tej decyzji określała zakres kognicji Sądu, którego rozstrzygnięcie powinno ograniczyć się do orzeczenia, czy wnioskodawca spełnia albo nie spełnia warunków nabycia prawa do tego świadczenia.
Zgodnie z przepisem § 1 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 stycznia 1990 r., w sprawie wcześniejszych emerytur dla pracowników zwalnianych z pracy z przyczyn dotyczących zakładów pracy (Dz. U. Nr 4, poz. 27), na wcześniejszą emeryturą, mogą bez względu na wiek przejść pracownicy, którzy łącznie spełniają dwa warunki:
- mają wymagany okres zatrudnienia wynoszący do dnia rozwiązania stosunku pracy 40 lat dla mężczyzn, oraz
- z którymi rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło w okolicznościach okreś- lonych w art. 1 ust. 1 i 2 lub art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przy- czyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. z 1990 r., Nr 4, poz. 19 ze zm.).
Jak ustalił Sąd Wojewódzki, wnioskodawca warunków tych nie spełniał, bowiem pracodawca anulował świadectwo pracy z dnia 30 czerwca 1994 r. o zwolnieniu wnioskodawcy z przyczyn ekonomicznych. Dokonana przez Sąd ocena tego faktu, że:
"wniosek i wystawienie świadectwa pracy było próbą ewentualnego (nie było grupowych zwolnień) obejścia prawa przy braku 6 letniego okresu do wymaganych 40 lat pracy dla mężczyzn" jest logiczny i całkowicie mieści się w granicach swobodnej oceny dowodów, wskazanej w art. 233 § 1 k.p.c. Nierozwiązanie stosunku pracy z wnioskodawcą w okolicznościach określonych w ustawie z dnia 28 grudnia 1989 r., było wystarczającą przesłanką oddalenia odwołania od decyzji organu rentowego, odmawiającej przyznania wnioskodawcy prawa do wcześniejszej emerytury bez względu na wiek.
Sąd Najwyższy zauważa, że w uzasadnieniu rewizji nadzwyczajnej ten aspekt został zupełnie pominięty.
Ponieważ jednak Sądy obu instancji zajęły stanowisko o braku możliwości zali- czenia do uprawnień emerytalnych wnioskodawcy okresu pracy w kołchozie w latach 1953-1956 oraz okresu nauki w Zasadniczej Szkole Zawodowej Kolejowej od 1 wrześ- nia 1957 r. do 11 czerwca 1960 r., Sąd Najwyższy uznał za wskazane wyrazić swój pogląd również w tym zakresie.
Sąd Najwyższy w pełni podziela stanowisko Sądu Apelacyjnego, że treść art. 6 ust. 9 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 104, poz. 450 ze zm.) zwanej dalej ustawą o rewaloryzacji, nie oznacza, że w każdej sprawie, w której okres składkowy lub nieskładkowy w nim wymieniony stanowi przesłankę nabycia prawa do świadczeń z ubezpieczenia społecznego, Sąd nie powinien w sentencji wyroku zamieszczać orzeczenie o uznaniu bądź odmowie uznania takiego okresu.
Wszechstronne uzasadnienie poglądu, że zbędne jest zamieszczenie w sentencji orzeczeń o charakterze ustalającym, nie wymaga więc uzupełnienia.
Zarzucając, że zaskarżone wyroki zostały wydane z rażącym naruszeniem pra- wa, w szczególności § 3 k.p.c. (przypuszczalnie zarzut ten dotyczy § 2 tego przepisu) oraz art. 2 (bez skonkretyzowania tego zarzutu), a także art. 6 ust. 9 ustawy o rewaloryzacji, Ogólnopolskie Porozumienie Związków Zawodowych w uzasadnieniu rozpatrywanej rewizji nadzwyczajnej ograniczyło się do polemiki z ustaleniami dokona- nymi przez Sąd pierwszej instancji, bez wskazania na czym polega ewentualne przekroczenie przez ten Sąd granic swobodnej oceny dowodów. Samo kwestionowanie oceny Sądu i żądanie wyciągnięcia odmiennych wniosków z przeprowadzonych dowodów nie stanowi podstawy do uznania, że Sąd orzekający dopuścił się naruszenia, a tym bardziej rażącego naruszenia prawa. Stosując zasadę swobodnej oceny dowodów Sąd orzekający kieruje się własnym przekonaniem, przestrzegając jednakże zasad logicznego rozumowania. W rewizji od wyroku Sądu Wojewódzkiego wnios- kodawca twierdzi, że można udowodnić pracę również na podstawie świadków. Możli- wość udowodnienia zatrudnienia zeznaniami świadków nie oznacza jednak, że treść zeznań świadków, ich wiarygodność nie podlega ocenie organu rentowego, przed wy- daniem decyzji, a następnie ocenie Sądu. W niniejszej sprawie, żaden z Sądów orzeka- jących nie przekroczył granic swobodnej oceny dowodów z art. 233 § 1 k.p.c. Przesłanki odmowy zaliczenia na poczet uprawnień emerytalnych, udowadnianego zaświadcze- niem wystawionym na podstawie zeznań świadków, okresu pracy w kołchozie w b.
ZSRR w latach 1953-1956, a więc przed ukończeniem przez wnioskodawcę 15 lat życia, zostały uzasadnione przez obydwa Sądy orzekające w sposób przekonywujący i logiczny, przy uwzględnieniu treści art. 2 ust 2 pkt c ustawy o rewaloryzacji. Bez- przedmiotowe jest powoływanie się wnioskodawcy na uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 23 września 1992 r. II UZP 16/92 (błędnie określonej sygn. II UZP 15/92), ponie- waż odnosiła się ona do zupełnie innego zagadnienia prawnego, a nie do ustalania ok- resów zatrudnienia na podstawie zeznań świadków.
Prawidłowo też Sądy orzekające ustaliły, że w związku z reorganizacją szkolnic- twa w roku szkolnym 1951/1952, wnioskodawca uczęszczając do szkoły zawodowej w latach 1957-1960 był uczniem a nie młodocianym pracownikiem, więc okres ten nie jest okresem składkowym w rozumieniu art. 2 ust. 2 pkt 3 ustawy o rewaloryzacji (w uzasadnieniu wyroku Sądu Wojewódzkiego omyłkowo odwołano się do art. 21 ust. 3 tej ustawy). Zgodnie z tym przepisem okresami składkowymi są okresy zatrudnienia młodocianych na obszarze Państwa Polskiego na warunkach określonych w przepisach obowiązujących przed dniem 1 stycznia 1975 r.
Zasady, na jakich w latach 1944/1945-1975 działał system oświaty, w tym rów- nież szkoły zawodowe wszystkich szczebli i typów, regulowały przepisy:
- ustawy z dnia 11 marca 1932 r. o ustroju szkolnictwa (Dz. U. Nr 38, poz. 389 ze zm.), zgodnie z którą szkolnictwo zawodowe obejmowało:
- szkoły dokształcające zawodowo, przeznaczone dla młodzieży pracującej za- wodowo i podlegającej obowiązkowi dokształcania, wynikającemu z rozporzą- dzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 7 kwietnia 1927 r. o prawie przemysłowym (Dz. U. Nr 53, poz. 468 ze zm.),
- szkół zawodowych typu zasadniczego według stopnia: niższego, gimnazjalne- go i licealnego,
- szkół przysposobienia przemysłowego.
- uchwały nr 448 Prezydium Rządu z dnia 21 czerwca 1951 r. o ustroju szkolnictwa zawodowego (M.P. Nr A-59, poz. 776), na podstawie której strukturę szkolnictwa za- wodowego tworzyły:
- szkoły przysposobienia zawodowego,
- zasadnicze szkoły zawodowe,
- technika zawodowe,
- szkoły majstrów.
Do czasu reorganizacji szkolnictwa zawodowego dokonanej w 1951 r. pracownikami, w rozumieniu przepisów emerytalno-rentowych były osoby uczęszczające:
- do maja 1951 r. do szkół przysposobienia przemysłowego, tworzonych na podstawie prawa przemysłowego,
- od czerwca 1951 r. do szkół przysposobienia zawodowego, organizowanych na podstawie uchwały Nr 448 Prezydium Rządu dla młodzieży w wieku 16-19 lat, przysposabiające praktycznie do zawodów masowych, w zakresie przemysłu i budownictwa (górnika, hutnika, murarza itp.). Szkoły te, w których nauka trwała od 3 do 11 miesięcy, nosiły nazwy "Szkoła Przysposobienia Zawodowego Nr...".
Osoby, które natomiast uczęszczały do szkół zawodowych zarówno przed reorganizacją z 1951 r., jak i po niej były uczniami. Praktyczna nauka zawodu w tych szkołach odbywała się zarówno w warsztatach szkolnych, jak również w zakładach pracy. W tym ostatnim przypadku organizowana była na podstawie umowy zawieranej między szkołą a zakładem pracy, lecz uczniowie wykonujący prace w ramach praktyki nie byli pracownikami tych zakładów pracy.
Zasady zatrudniania młodocianych w celu nauki zawodu podlegały odrębnym regulacjom prawnym.
Przepis art. 116 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 7 czerwca 1927 r,. o prawie przemysłowym stanowił, że warunki odbywania nauki zawodu miały być w ciągu 4 tygodni po jej rozpoczęciu ustalone umową pisemną, której stronami byli:
przemysłowiec (zakład pracy) i uczeń, a jeżeli był małoletni - jego ojciec lub opiekun, umową, w której jednym z obowiązkowych elementów było wyszczególnienie wzajem- nych świadczeń. Przepis ten został uchylony dekretem z dnia 2 sierpnia 1951 r. o pracy i szkoleniu zawodowym młodocianych w zakładach pracy (Dz. U. Nr 41, poz. 311 ze zm.). Wydane przez Radę Ministrów, na podstawie delegacji dekretowej, rozporządze- nie z dnia 12 kwietnia 1952 r., w sprawie warunków przyjmowania do pracy w celu przyuczenia do zawodu i późniejszego zatrudnienia młodocianych, którzy ukończyli 14 lat życia i nie przekroczyli 16 lat życia (Dz. U. Nr 21, poz. 135), uzależniało skuteczność przyjęcia do pracy w celu przyuczenia do zawodu od zawarcia pisemnej umowy pomiędzy zakładem pracy a młodocianym (§ 5 ust. 1). Dekret ten w części dotyczącej nauki zawodu został uchylony ustawą z dnia 2 lipca 1958 r. o nauce zawodu, przyuczenia do określonej pracy i warunkach zatrudnienia młodocianych w zakładach pracy oraz wstępnym stażu pracy (Dz. U. Nr 45, poz. 276 ze zm.). Przepisy tej ustawy również wymagały formy pisemnej dla zawarcia wymienionej w jej tytule umowy pomię- dzy zakładem pracy a młodocianym pracownikiem. Ustawa ta obowiązywała do wejścia w życie ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. - Przepisy wprowadzające kodeks pracy (Dz.
U. Nr 41, poz. 311 ze zm.).
Przytoczone akty prawne wskazują, że w latach 1944-1974 r. obowiązujący system prawny przewidywał odrębność prawną uczniów szkół zawodowych wszystkich typów i szczebli, także w czasie odbywania praktycznej nauki zawodu w zakładach pracy (na podstawie umów zawartych przez szkoły z zakładami pracy) oraz młodocia- nych pracowników zatrudnionych przez zakład pracy w celu przyuczenia do zawodu na podstawie indywidualnej umowy o pracę zawartej pomiędzy młodocianymi pracow- nikami a zakładem pracy, określającej wzajemne prawa i obowiązki stron. Prawidłowe jest więc stanowisko obu Sądów orzekających w rozpatrywanej sprawie, że jako uczeń
Zasadniczej Szkoły Kolejowej w latach 1957-1960 wnioskodawca nie był pracownikiem i okres jego nauki nie jest okresem składkowym, podlegającym zaliczeniu na uprawnienia do świadczeń emerytalno-rentowych, bowiem okresy nauki w latach 1944-1961 w zasadniczych szkołach zawodowych nie są okresami składkowymi w rozumieniu art. 2 ust. 2 pkt 3 ustawy o rewaloryzacji. Takimi okresami są natomiast okresy nauki w okresie od września 1944 r. do czerwca 1951 r. w szkołach przys- posobienia przemysłowego oraz od września 1951 r. w trwających od trzech do jedenastu miesięcy, szkołach przysposobienia zawodowego. Słusznie też podniósł Sąd
Apelacyjny, że błędne zaliczenie innym osobom okresu nauki w szkole do okresu, od którego zależy świadczenie z ubezpieczenia społecznego nie daje podstaw do naruszenia prawa w sprawie wnioskodawcy.
Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy z mocy wskazanych przepisów oraz art. 421 § 1 k.p.c. orzekł jak w sentencji wyroku.
=======================================