Uzasadnienie
Decyzją z dnia 26 października 1994 r. Kierownik Urzędu d/s Kombatantów i
Osób Represjonowanych odmówił Janowi L., urodzonemu 16 maja 1929 r., przyznania uprawnień kombatanckich, gdyż na podstawie wykazu jednolitego obozów, sporzą- dzonego przez Główną Komisję Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu -
Instytut Pamięci Narodowej wraz z uzupełnieniem z dnia 11 marca 1993 r., wydanego z upoważnienia art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz.
U. Nr 17, poz. 75 ze zm.) uznał, że uprawnienia kombatanckie z tytułu pobytu w obozach dla wysiedlonych w Zamościu i Zwierzyńcu przysługują jedynie osobom, które w nich przebywały jako dzieci do lat 14. Wnioskodawca natomiast był osadzony w obu tych obozach mając ukończone 14 lat życia.
W skardze, wniesionej do Naczelnego Sądu Administracyjnego, skarżący wnosił o uchylenie zaskarżonej decyzji zarzucając, że przed ukończeniem 14 lat życia był represjonowany wraz z rodzicami; na skutek obławy niemieckiej w 1943 r. ukrywał się, następnie od 20 czerwca był osadzony w obozie w Zwierzyńcu, przewieziony do obozu w Zamościu, skąd w lipcu 1943 r., po oddzieleniu od rodziców, został wywieziony na roboty do Rzeszy Niemieckiej. Podczas pobytu w obozach miał więc zaledwie 14 lat i półtora miesiąca.
Naczelny Sąd Administracyjny-Ośrodek Zamiejscowy w Lublinie wyrokiem z dnia 10 listopada 1995 r. [...] oddalił skargę.
W rewizji nadzwyczajnej od tego wyroku Prezes Naczelnego Sądu Adminis- tracyjnego zarzucając, że zaskarżony wyrok został wydany z rażącym naruszeniem prawa, w szczególności przepisów art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. Nr 17, poz. 75 ze zm.) oraz art. 207 § 2 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego, wnosił o jego uchylenie.
Rozpoznając sprawę Sąd Najwyższy rozważył, co następuje:
Skład orzekający w sprawie w całej rozciągłości podziela zarzuty zawarte w rewizji nadzwyczajnej oraz ich uzasadnienie.
W szczególności Sąd Najwyższy podziela pogląd, że przyznanie uprawnień kombatanckich osobom, które podlegały represjom wojennym uzależnione zostało, w myśl przepisu art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. Nr 17, poz. 75 ze zm.), zwanej dalej ustawą o kombatantach, od spełnienia dwóch warunków: 1) określonych przyczyn represji, do których zaliczono przyczyny polityczne, narodowościowe, religijne i rasowe, 2) przebywania z tych właśnie przyczyn w hitlerowskich więzieniach, obozach koncentracyjnych i ośrodkach zagłady lub w innych miejscach odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa.
Stosownie natomiast do art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy o kombatantach, to Kierownik
Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie opinii Głównej
Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce - Instytutu Pamięci Narodowej określa te miejsca odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. Umocowanie zawarte w art. 8 ust. 1 pkt 2 dało
Kierownikowi Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych uprawnienie do określenia miejsc odosobnienia, a nie do różnicowania pod względem podmiotowym uprawnień osób tam przebywających; żadnych dodatkowych warunków podmiotowych nie przewiduje bowiem przepis art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b ustawy o kombatantach. Oznacza to, że uprawnienia te przysługują wszystkim osobom osadzonym w miejscach odosobnienia określonych w tym przepisie, których wykaz sporządza Główna Komisja
Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu - Instytut Pamięci Narodowej, o ile nie zachodzą przesłanki negatywne z art. 21 ust. 2 ustawy o kombatantach.
Sąd Najwyższy zauważa również, że powołany wyżej przepis art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy o kombatantach nie upoważnił Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich (obecnie Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu) - Instytutu Pamięci Narodowej do wskazywania osób uprawnionych do świadczeń z ustawy o kombatantach, a jedynie do wyrażenia opinii o faktach historycznych, tj. do określenia charakteru miejsc odosobnienia. Opinia ta, jak każdy inny dowód podlega kontroli i ocenie organu orze- kającego w konkretnej sprawie. Tak więc adnotacja zawarta w pkt IV wykazu jedno- litego obozów, obejmującym obozy dla wysiedlonych na Zamojszczyźnie: "Uprawnienia przysługują wyłącznie dzieciom do lat 14, osadzonym w tych obozach", wyraźnie wykracza poza umocowanie ustawowe, jakie dla tej Komisji przewidziano w ustawie o kombatantach. Ustawa ta również wobec osób, które jako dzieci zostały odebrane rodzicom w celu poddania eksterminacji lub w celu przymusowego wynarodowienia, nie wprowadziła kryterium wieku. Na podstawie przepisu art. 8 ust. 2 pkt 3 Główna Komisja potwierdza jedynie okoliczność odebrania dzieci rodzicom w określonym celu, wskazanym w art. 4 ust. 2, natomiast Komisja w uzupełnieniu wykazu jednolitego obozów [...] kryterium wieku ustanowiła bez umocowania prawnego.
Jak już wspomniano, opinia Komisji nie jest wiążąca ani dla Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów ani dla Sądu orzekającego w sprawie, tym bardziej nie jest wiążąca w części, w której Komisja przekroczyła kompetencje zakreślone ustawą. [...]
Sąd Najwyższy nie podziela poglądu wyrażonego w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, że:"Kryterium wieku 14 lat zostało przyjęte przez Kierownika Urzędu d/s
Kombatantów odpowiednio do powszechnie obowiązujących w tym względzie prze- pisów prawa polskiego. Granica wieku musiała być ustalona jednoznacznie aby nie stwarzać dowolności co do jej przestrzegania. Z tych powodów decyzja odmowna jest poprawna". Taka ocena, zdaniem Sądu Najwyższego w składzie orzekającym, nie może mieć zastosowania do stanów faktycznych, które zdarzyły się podczas okupacji hitlerowskiej. Jest bowiem faktem historycznym powszechnie znanym, że władze oku- pacyjne w stosunku do obywateli polskich nie przestrzegały prawa, nawet ustano- wionego przez siebie, a zwłaszcza prawa polskiego. Tak jednoznaczne ustalenie gra- nicy wieku, jak to uczyniła Główna Komisja w stosunku do dzieci represjonowanych w rozumieniu przepisów art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b oraz w art. 4 ust. 2 może wskazywać na przywiązywanie zbyt dużej wagi do przepisów wydanych podczas okupacji oraz na założenie, a priori, że były one ściśle przestrzegane.
Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy uznał, że rewizja nadzwyczajna jest w pełni uzasadniona, bowiem zaskarżony wyrok został wydany z rażącym naruszeniem prawa materialnego, w szczególności przepisów art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b w związku z art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy o kombatantach oraz art. 207 Kodeksu postępowania administracyjnego i na podstawie przepisów art. 210, 211 KPA i 422 § 2 KPC orzekł, jak w sentencji wyroku.
N o t k a
Uprawnienia dzieci przebywających w okresie okupacji hitlerowskiej w obozie w
Zamościu, były przez Sąd Najwyższy rozważane już w uchwale z dnia 4 listopada 1982 r., III
UZP 5/82 (OSNCP 1993 z.5-6 poz. 67). Sąd Najwyższy stwierdził, iż pobyt dzieci w wieku do 14 lat w okresie okupacji hitlerowskiej w obozie w Zamościu uprawnia do świadczeń rentowych określonych w art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 23 października 1975 r. o dalszym zwiększaniu świadczeń dla kombatantów i więźniów obozów koncentracyjnych (Dz. U. Nr 34, poz. 186).
========================================