Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 16 stycznia 2007 r. Sąd Rejonowy w Będzinie dokonał podziału majątku wspólnego Ireneusza S. i Danuty S., których związek małżeński został rozwiązany przez rozwód prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego w Katowicach z dnia 20 listopada 2002 r. Apelacja wnioskodawcy dotyczyła tylko nierozliczenia orzeczeniem działowym sprzedaży przez uczestniczkę w toku istnienia wspólności ustawowej samochodu ford sierra.
Sąd drugiej instancji przeoczył złożony przez Danutę S. wniosek o przywrócenie terminu do wniesienia apelacji od postanowienia z dnia 16 stycznia 2007 r., w której uczestniczka zakwestionowała sposób działu, tj. przydzielenie wnioskodawcy spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu nr 78 przy ul. S. 18b w C. o pow. 50,9 m2 oraz nieuwzględnienie jej żądania o rozliczenie nakładu z majątku odrębnego na majątek wspólny, tj. na wkład mieszkaniowy. W toku postępowania przed Sądem pierwszej instancji wnioskodawca przyznał, że środki na wkład mieszkaniowy pochodziły w całości z książeczki mieszkaniowej uczestniczki założonej jeszcze przed zawarciem związku małżeńskiego.
Postanowieniem z dnia 19 lipca 2007 r. Sąd Okręgowy w Katowicach zmienił postanowienie Sądu Rejonowego w ten sposób, że rozliczył cenę zbytego przez uczestniczkę samochodu. Ustalił, że samochód ten, będący składnikiem majątku wspólnego, pozostawał w posiadaniu uczestniczki, która po wypadku zbyła go bez wiedzy i zgody wnioskodawcy, podrabiając na umowie sprzedaży jego podpis. Za ten czyn i przywłaszczenie ceny została skazana prawomocnym wyrokiem Sądu Rejonowego w Będzinie z dnia 23 października 1998 r.
Postanowieniem z dnia 1 sierpnia 2007 r. Sąd Rejonowy w Będzinie przywrócił uczestniczce termin do wniesienia apelacji od postanowienia z dnia 16 stycznia 2007 r. Rozpoznając apelację, Sąd Okręgowy w Katowicach przedstawił Sądowi Najwyższemu – na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. – przytoczone na wstępie zagadnienie prawne. Podniósł w szczególności, że uwzględnienie apelacji wnioskodawcy skutkowało wydaniem przez Sąd drugiej instancji orzeczenia zmieniającego treść rozstrzygnięcia sądu pierwszej instancji również w części, która podlegałaby zmianie w przypadku uwzględnienia środka odwoławczego uczestniczki. Orzeczenie to jest prawomocne i Sąd drugiej instancji jest nim związany. Jednocześnie, rozpoznając sprawę na skutek apelacji uczestniczki, może zmienić jedynie postanowienie Sądu pierwszej instancji, a nie swoje orzeczenie.
Jego zdaniem, argument ten może przemawiać za niedopuszczalnością przywrócenia terminu do wniesienia przez uczestniczkę apelacji. Z drugiej strony, przyjęcie tego poglądu skutkowałoby pozbawieniem jej środka odwoławczego, pomimo że nie ponosi winy w uchybieniu terminowi.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje
Wniosek o przywrócenie terminu jest powszechnie uznawany za instytucję o charakterze nadzwyczajnym i ma na celu usunięcie niekorzystnych dla strony skutków procesowych wynikających z uchybienia przez nią terminowi ustawowemu lub sądowemu przewidzianemu dla danej czynności procesowej, które nastąpiły bez jej winy.
Sądowe postępowanie o podział majątku dorobkowego unormowane jest nie tylko w art. 566 i 567 k.p.c., gdyż ustawodawca posłużył się tu mechanizmem dwukrotnego odesłania do odpowiedniego stosowania przepisów o dziale spadku (art. 680-689 k.p.c.), które z kolei odsyłają do unormowania postępowania o zniesienie współwłasności (art. 688 k.p.c.). Jakkolwiek kodeks postępowania cywilnego nie wprowadza jednego postępowania działowego, to w wyniku takiego unormowania wszystkie mają zbliżony charakter.
W judykaturze wyjaśniono, że sprawy działowe stanowią jedną całość w tym sensie, że dyspozycje wydanego w nich orzeczenia są w zasadzie wzajemnie zależne i uwarunkowane (tzw. integralność orzeczeń działowych). Taki nierozerwalny związek zachodzi zwłaszcza pomiędzy rozstrzygnięciem o sposobie podziału i orzeczeniem o spłatach lub dopłatach, a wadliwość jednego z nich skutkuje koniecznością uchylenia orzeczenia działowego w całości. Jedynie wyjątkowo, gdy zaskarżona część postanowienia działowego nie ma wpływu na rozstrzygnięcie o samym dziale, a więc nie jest nierozerwalnie związana z pozostałymi, możliwe jest rozpoznanie sprawy w tym zakresie (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 listopada 1964 r., III CR 294/64, OSNCP 1965, nr 7-8, poz. 130 i postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 28 stycznia 1999 r., III CKN 63/98, nie publ). W ślad za tym stanowiskiem w uchwale z dnia 11 marca 1977 r., III CZP 7/77 (OSNCP 1977, nr 11, poz. 205) wyrażony został pogląd, że sąd odwoławczy może uchylić orzeczenie na niekorzyść skarżącego, jeżeli przedmiot zaskarżenia jest integralnie związany z inną częścią lub całością orzeczenia. Przyjęto więc, że zakaz reformationis in peius nie obowiązuje w razie niepodzielności poszczególnych rozstrzygnięć zawartych w zaskarżonym częściowo orzeczeniu działowym.
W świetle tych uwag należało odpowiedzieć, czy wnioskodawca mógł skuteczne zaskarżyć postanowienie o podziale majątku dorobkowego z dnia 16 stycznia 2007 r. tylko w zakresie nierozliczenia wartości bezprawnie sprzedanego w toku trwania wspólności ustawowej samochodu ford sierra. Roszczenie poszkodowanego Ireneusza S. z tego tytułu ma podstawę prawną w przepisach o obowiązku naprawienia szkody, a w szczególności w art. 415 k.c. Uznanie go za uzasadnione skutkuje uwzględnieniem wartości zbytego przedmiotu przy określeniu wartości majątku wspólnego objętego podziałem i rozliczenie go, obciążające udział w majątku wspólnym przypadający temu z małżonków, z którego winy nastąpiło uszczuplenie majątku wspólnego (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 27 października 1967 r., III CZP 73/67, OSNCP 1968, nr 7, poz. 116).
Sąd Okręgowy trafnie wskazał w uzasadnieniu postanowienia z dnia 19 lipca 2007 r., że ustalając składniki majątku wspólnego bierze pod uwagę, czy dana rzecz wchodziła w skład dorobku w chwili ustania wspólności majątkowej małżonków. W skład majątku wspólnego nie wchodził, zbyty wcześniej, samochód ford sierra, omawiane zatem roszczenie nie pozostawało w nierozerwalnym związku ze sposobem działu majątku wspólnego dokonanym przez Sąd Rejonowy, choć podlegało rozliczeniu przy podziale (w art. 567 § 1 k.p.c.). Sąd Okręgowy mógł więc – zgodnie z zakresem zaskarżenia – rozstrzygnąć tylko o tym roszczeniu, nie rozpoznając sprawy co do sposobu działu i zasądzonej spłaty orzeczeniem z dnia 16 stycznia 2007 r., gdyż nie stała temu na przeszkodzie zasada integralności orzeczenia działowego. Fakt, że zbilansował dokonane rozliczenie objętego apelacją roszczenia z zasądzoną przez Sąd pierwszej instancji spłatą nie oznacza, że zreformował orzeczenie Sądu Rejonowego o spłacie.
Dokonana przez Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 19 lipca 2007 r. zmiana orzeczenia Sądu Rejonowego w Będzinie co do sposobu działu i zasądzonej spłaty była tylko zmianą techniczną, a nie merytoryczną.
Do rozpoznanego przez Sąd Okręgowy, zgodnie z zakresem apelacji, roszczenia wnioskodawcy w stosunku do uczestniczki miał zastosowanie – jak trafnie podniesiono w literaturze – per analogiam art. 45 § 1 k.r.o. Brak „nierozerwalności” rozstrzygnięcia w tym przedmiocie z orzeczeniem o sposobie działu i o spłacie przesądza treść zdania drugiego tego przepisu. Rozliczenie takiego roszczenia, przy spełnieniu przesłanki „dobra rodziny”, może nastąpić nawet przed podziałem majątku wspólnego.
Z uzasadnienia postanowienia Sądu Okręgowego w Katowicach z dnia 19 lipca 2007 r. wynika, że przedmiotem jego rozstrzygnięcia nie był dokonany przez Sąd pierwszej instancji sposób podziału majątku wspólnego zainteresowanych i zasądzona z tego tytułu na rzecz uczestniczki spłata, a zwłaszcza przydzielenie spółdzielczego lokatorskiego lokalu Ireneuszowi S. ani nierozliczenie nakładu z majątku osobistego uczestniczki na wkład lokatorski na przedmiotowe mieszkanie, co jest objęte zakresem apelacji uczestniczki. Sąd drugiej instancji nie przesądzał ponownie składu ani sposobu podziału objętego postanowieniem z dnia 16 stycznia 2007 r. majątku wspólnego. Rozstrzygnięciu apelacji uczestniczki nie stoi więc na przeszkodzie unormowanie zawarte w art. 365 § 1 k.c. i rozpoznając sprawę na skutek tego środka odwoławczego Sąd Okręgowy nie będzie kontrolował własnego orzeczenia, lecz niewzruszone w tej części orzeczenie sądu pierwszej instancji.
Zagadnienie prawne przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia powinno budzić poważne wątpliwości; gdy nie odpowiada tej przesłance należy odmówić podjęcia uchwały (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 października 2002 r., III CZP 66/02, "Izba Cywilna" 2002, nr 10, poz. 10).
Jak wynika z poczynionych uwag, Sąd Okręgowy w postanowieniu z dnia 22 stycznia 2008 r. niezgodnie ze stanem faktycznym przyjął, że orzeczenie z dnia 19 lipca 2007 r. nie miało ograniczonego przedmiotu, tj. że obejmowało tylko roszczenie z tytułu bezprawnej sprzedaży przez uczestniczkę w czasie trwania wspólności ustawowej samochodu ford sierra, które nie pozostawało w nierozerwalnym związku z orzeczeniem o sposobie działu i zasądzonej przez Sąd Rejonowy spłacie. Korekta tego założenia skutkowała tym, że zagadnienie przestało odpowiadać wskazanej wyżej przesłance, nie budzić bowiem poważnych wątpliwości (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 23 lipca 1998 r., III CZP 24/98, nie publ.).
Z tych względów orzeczono, jak w sentencji (art. 61 § 1 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym, Dz.U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.).