Uzasadnienie
Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne powstało na tle wykładni art. 896 k.c. Dotyczy ono kwestii, czy w świetle tego przepisu zachodzi przypadek niewykonania darowizny w sytuacji, w której darczyńca przenosi na obdarowanego spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego, a osoba ta nie składa deklaracji o przystąpieniu do spółdzielni.
Wątpliwości w powyższym zakresie powziął Sąd Apelacyjny w Warszawie rozpoznając apelację pozwanej Małgorzaty R. od wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie, który uwzględnił powództwo uznając, że pełne wykonanie umowy darowizny spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego, dokonanej w dniu 8 maja 1997 r., polega na złożeniu przez obdarowanego wniosku o przyjęcie go w poczet członków i uzyskaniu pozytywnej decyzji organu spółdzielni.
Pozwana natomiast zadośćuczyniła tym wymogom dopiero po doręczeniu jej oświadczenia powodów o odwołaniu darowizny, co oznacza, że spełniony został warunek odwołania darowizny niewykonanej.
Sąd Apelacyjny wskazał, że zgodnie z obowiązującym w stanie prawnym rozpoznawanej sprawy art. 223 § 2 ustawy z dnia 16 września 1982 r. – Prawo spółdzielcze (jedn. tekst: Dz.U. z 1995 r. Nr 54, poz. 288 ze zm. – dalej:
"Pr.spółdz."), skuteczność zbycia własnościowego prawa do lokalu zależała od przyjęcia nabywcy w poczet członków spółdzielni mieszkaniowej, z czym wiązała się konieczność złożenia przez nabywcę deklaracji o przystąpieniu do spółdzielni.
Na tym tle dostrzegł w piśmiennictwie rozbieżność stanowisk dotyczącą tego, czy w czynnościach faktycznych i prawnych związanych z wykonaniem darowizny spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu uczestniczyły obie strony umowy darowizny, czy jedynie darczyńca, i wówczas wykonanie przez niego wszystkich zobowiązań było wystarczające dla realizacji umowy darowizny, bez względu na to, czy dojdzie następnie do członkostwa nabywcy w spółdzielni mieszkaniowej.
Opowiedział się przy tym za drugim z przytoczonych poglądów.
Sąd Najwyższy zważył co następuje
Darowizna w rozumieniu kodeksu cywilnego jest umową, w której darczyńca zobowiązuje się do dokonania bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego (art. 888 § 1 k.c.). Zarówno doktryna, jak i orzecznictwo są zgodne co do ogólnej definicji pojęcia „wykonanie umowy darowizny”, które stosowane jest zamiennie z pojęciem „spełnienie świadczenia”, będącego przedmiotem umowy darowizny.
Przez „spełnienie świadczenia” należy rozumieć zarówno przypadki, w których zawarto umowę o skutkach tylko zobowiązujących i jednocześnie lub później spełniono świadczenie, jak też przypadki, w których zawarto umowę wywołująca podwójne skutki, tak że rozporządzenie nastąpiło z mocy samej umowy (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 grudnia 1980 r., I CR 487/80, OSNCP 1981, nr 7, poz. 137).
Stosownie do art. 155 § 1 k.c., zawarta pod tytułem odpłatnym lub darmym umowa o przeniesienie prawa przenosi to prawo, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej albo strony inaczej postanowiły. Przepisy prawa obowiązujące w stanie prawnym rozpoznawanej sprawy nie przewidywały wyjątku od tak ustalonej reguły w odniesieniu do zbycia odpłatnie lub nieodpłatnie własnościowego prawa do lokalu na rzecz osoby, która w chwili zbycia jest członkiem danej spółdzielni. Jeżeli natomiast zbycie miało nastąpić na rzecz osoby niebędącej członkiem spółdzielni skuteczność zbycia zależała – zgodnie z art. 223 § 2 zdanie drugie Pr.spółdz. – od przyjęcia nabywcy w poczet członków spółdzielni. Przepis ten nie uzależniał od przyjęcia nabywcy w poczet członków spółdzielni ani dokonania czynności zbycia ani jej ważności, lecz ograniczał się jedynie do skuteczności zbycia. Charakter prawny zastrzeżenia, o którym mowa w tym przepisie nie pozwalał uznać, że mamy do czynienia z bezskutecznością zawieszoną czynności, która, jak przyjmuje się powszechnie, występuje jedynie wówczas, gdy dla ważności i pełnej skuteczności czynności prawnej potrzebna jest zgoda osoby trzeciej na dokonanie tej czynności.
Należy przy tym mieć na względzie, że zgodnie z art. 224 zdanie pierwsze Pr.spółdz., spółdzielnia nie mogła odmówić przyjęcia w poczet członków nabywcy prawa, jeżeli odpowiadał on wymaganiom statutu. Nabywcy odpowiadającemu tym wymaganiom przysługiwało roszczenie o przyjęcie do spółdzielni, co oznaczało, że doszło do nabycia prawa do lokalu, które przeszło na nabywcę z mocy umowy.
Odmiennej oceny samej umowy i nabycia prawa nie uzasadnia brak po stronie spółdzielni obowiązku przyjęcia nabywcy w poczet członków wtedy, gdy nie odpowiadał on tym wymaganiom. W takim przypadku odmowa przyjęcia powinna być usprawiedliwiona odpowiednimi okolicznościami, a nabywca mógł wystąpić do sądu o nakazanie przyjęcia go poczet członków (art. 227 § 1 zdanie trzecie Pr.spółdz.). Powyższe uzasadnia uznanie tej czynności, na gruncie prawa spółdzielczego, za czynność prawną o zawieszonej skuteczności.
Umowa darowizny jest czynnością jednostronnie zobowiązującą, nakładającą obowiązek wykonania darowizny jedynie na darczyńcę. Wyjątek stanowi obciążenie obdarowanego poleceniem. Obowiązek współdziałania obdarowanego w wykonaniu zobowiązania (art. 354 § 2 k.c.) nie oznacza wykonania lub współwykonania darowizny w rozumieniu art. 896 k.c. Artykuł 888 § 1 k.c. nie określa bliżej treści świadczenia darczyńcy, ograniczając się do ogólnego wskazania, że darczyńca zobowiązuje się do świadczenia kosztem swojego majątku, z art. 889 in principio k.c. wynika zaś, że jest to czynność przysparzająca. Na czym polega świadczenie darczyńcy rozstrzyga więc dana umowa. Darowizna zostaje rzeczywiście wykonana wtedy, gdy obdarowany uzyskuje materialny rezultat w postaci przysporzenia na jego rzecz, kosztem majątku darczyńcy. W umowie darowizny, której rezultatem ma być nabycie przez obdarowanego spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu, darczyńca zobowiązuje się do spełnienia czynności niezbędnych do rezygnacji z członkostwa ze wskazaniem obdarowanego jako swego następcy (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 kwietnia 1986 r., II CR 36/86, OSNC 1987, nr 5-6, poz. 83).
Spełnienie tych czynności stanowi zarazem spełnienie świadczenia będącego przedmiotem umowy darowizny, bez względu na to, czy następnie dojdzie do członkostwa obdarowanego w spółdzielni. Powstanie w wyniku tego roszczenia obdarowanego do spółdzielni o przyjęcie w poczet członków potwierdza, że nastąpiło to kosztem majątku darczyńcy i stanowi przysporzenie na rzecz obdarowanego.
Powyższe prowadzi do konkluzji sformułowanej w postaci podjętej uchwały (art. 390 § 1 k.p.c.), przy czym rozstrzygnięte nią zagadnienie prawne utraciło doniosłość prawną pod rządami ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych (jedn. tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1116 oraz z 2004 r., Nr 19, poz.177), której art. 172 ust. 2, uzależniający skuteczność nabycia spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu od przyjęcia nabywcy w poczet członków spółdzielni, uznany został za niezgodny z art. 64 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji i utracił moc z dniem 15 kwietnia 2004 r. (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 30 marca 2004 r., K 32/03, Dz.U. Nr 63, poz. 591).