Uzasadnienie
Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 30 czerwca 2011 r. uwzględnił powództwo o wykup gruntu w ten sposób, że zobowiązał pozwane przedsiębiorstwo energetyczne do złożenia oświadczenia woli, obejmującego nabycie bliżej opisanej działki, której współwłaścicielami są powodowie, za określone wynagrodzenie. W ten sposób uwzględnił żądanie powodów. Zdaniem Sądu przesłanki przewidziane w art. 231 § 2 k.c. zostały spełnione, albowiem pozwany na tej działce posadowił słupy na których zawiesił linię energetyczną.
Przy rozpoznaniu apelacji pozwanego Sąd Okręgowy powziął wątpliwość wyrażoną w zagadnieniu prawnym przedstawionym Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje
Z treści przedstawionego zagadnienia prawnego wynika w oczywisty sposób, że Sąd Okręgowy oczekuje konkretnego rozstrzygnięcia, odnoszącego się do stron procesu. W istocie bowiem pyta, czy art. 231 § 2 k.c. może stanowić podstawę prawną rozstrzygnięcia w sprawie.
Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem Sądu Najwyższego zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia nie może sprowadzać się do pytania o sposób rozstrzygnięcia sprawy. Musi mieć bowiem charakter abstrakcyjny i dotyczyć wykładni przepisów prawa (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 lipca 2009 r., III CZP 38/09, nie publ. i z dnia 9 kwietnia 2010 r., III CZP 17/2010, nie publ.). W postanowieniu z dnia 20 maja 2005 r., III CZP 14/05 (nie publ.) Sąd Najwyższy wskazał, że nie jest rolą Sądu Najwyższego zastępowanie sądu meriti w jego procesie decyzyjnym, obejmującym także ocenę prawną stanowiącą podstawę rozstrzygnięcia.
Przedstawione zagadnienie musi budzić rzeczywiście poważne wątpliwości (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 lipca 2009 r., III CZP 38/09, nie publ.). W postanowieniu z dnia 9 kwietnia 2010 r., III CZP 17/2010, (nie publ.), Sąd Najwyższy podkreślił, że w razie powstania zwykłych wątpliwości sąd 3 drugiej instancji obowiązany jest rozwiązywać je we własnym zakresie.
Podobnie wypowiedział się Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 29 października 2009 r., III CZP 74/09, (nie publ.) stwierdzając, że zadaniem Sądu Najwyższego nie jest zastępowanie sądów powszechnych w orzekaniu, poprzez dokonywanie zwykłej, przynależnej każdemu sądowi interpretacji przepisów, z wykorzystaniem wiedzy, jaką niosą same przepisy oraz ich rozumienie w dotychczasowym orzecznictwie i doktrynie prawa; w takich okolicznościach nie formułuje się zagadnień prawnych, o których mowa w art. 390 § 1 k.p.c.
W postanowieniu z dnia 12 października 2005 r., III CZP 68/05, (nie publ.) wskazał, że przedstawienie zagadnienia prawnego Sądowi Najwyższemu może nastąpić, jeżeli budzi ono poważne wątpliwości. Przymiotnik kwalifikujący oznacza, że w razie powstania wątpliwości pierwszego stopnia, tj. zwykłych, sąd odwoławczy obowiązany jest rozwiązywać we własnym zakresie.
Godzi się przypomnieć, że instytucja zagadnień prawnych – co podkreślił Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 30 marca 1999 r., III CZP 62/98 (OSNC 1999, nr 10, poz. 166) – prowadząca do związania sądów niższej instancji w danej sprawie poglądem Sądu Najwyższego, zawartym w podjętej uchwale, jest wyjątkiem od konstytucyjnej zasady podległości sędziów tylko Konstytucji i ustawom (art. 178 ust. 1 Konstytucji RP). Ze względu na tę wyjątkowość, powinna być zatem stosowana w sposób jak najbardziej ścisły, bez żadnych koncesji na rzecz argumentów o nastawieniu celowościowym i utylitarnym (por. postanowienie SN z dnia 29 października 2009 r., III CZP 78/09, nie publ.).
Niepodobna przyjąć, że wątpliwości w rozumieniu art. 390 § 1 k.p.c. budzi wykładnia art. 231 k.c., w szczególności, jeśli się zważy, iż niewiele jest przepisów kodeksowych, które jak art. 231 k.c. doczekały się równie bogatej judykatury Sądu Najwyższego i zainteresowania ze strony piśmiennictwa. Warto dodać, że dotychczasowym dorobkiem orzecznictwa jest rozstrzygnięcie, w sposób aprobowany przez doktrynę, wszelkich podstawowych wątpliwości powstających w praktyce sądowej przy wykładni tego przepisu.
Sąd Najwyższy zauważa, że sformułowanie zagadnienia prawnego błędnie sugeruje, że sąd może zmienić żądanie powodów. Skoro powodowie żądają 4 wykupu działki, to tym samym nie żądają wynagrodzenia za korzystanie z działki, o którym mowa w art. art. 3052 § 2 k.c. Niedopuszczalność zmiany przez sąd żądania stanowi jedną z podstawowych zasad postępowania cywilnego. Zgodnie z art. 321 § 1 k.p.c. sąd nie może wyrokować co do przedmiotu, który nie był objęty żądaniem, ani zasądzać ponad żądanie. A zatem sąd jest związany żądaniem pozwu (ne eat iudex ultra petitia partium). Poza tym, sprawa o wykup jest rozpoznawana w procesie, a o ustanowienie służebności przesyłu w trybie nieprocesowym (art. 626 k.p.c.).
Z przestawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji postanowienia.