Uzasadnienie
Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości wynikło przy rozpoznawaniu przez Sąd Apelacyjny apelacji strony pozwanej od wyroku sądu pierwszej instancji uwzględniającego powództwo o zwolnienie spod egzekucji. Sąd Apelacyjny powziął wątpliwość, czy przewidziana w art. 47914 § 2 k.p.c. prekluzja w zgłoszeniu twierdzeń i zarzutów ma zastosowanie w przypadku, gdy pozwany w sprawie gospodarczej złożył odpowiedź na pozew po upływie terminu przewidzianego w art. 47914 § 1 k.p.c. Wyraził zapatrywanie, że prawidłowa jest rygorystyczna wykładnia art. 47914 k.p.c., za czym przemawia m.in. analiza tego przepisu w ujęciu historycznym.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje
Artykuł 47914 § 1 k.p.c. – w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 24 maja 1989 r. o rozpoznawaniu przez sądy spraw gospodarczych (Dz.U. Nr 33, poz. 175 ze zm.) – stanowił, że pozwany był obowiązany do wniesienia odpowiedzi na pozew w terminie dwutygodniowym od otrzymania pozwu, przy czym w sprawach o zawarcie, zmianę i rozwiązanie umowy oraz ustalenie jej treści termin ten wynosił tydzień. W obu przypadkach przewodniczący mógł przedłużyć te terminy w sprawach zawiłych lub w innych uzasadnionych okolicznościach. Artykuł 47914 § 2 k.p.c. nakazywał natomiast pozwanemu powołanie w odpowiedzi na pozew wszystkich zarzutów i dowodów, a w ramach sankcji za niewywiązanie się z tej powinności przewidywał odpowiednie zastosowanie ówczesnego art. 47914 § 3 k.p.c. dotyczącego pozwu, co oznaczało możliwość obciążenia pozwanego kosztami procesu w całości lub w części niezależnie od wyniku sprawy.
Z kolei sama powinność złożenia odpowiedzi na pozew w terminie określonym w art. 47914 § 1 k.p.c. była sankcjonowana w ten sposób, że zgodnie z art. 47918 § 2 k.p.c. sąd mógł wydać wyrok zaoczny na posiedzeniu niejawnym, gdy pozwany nie złożył odpowiedzi na pozew.
Zmianę art. 47914 § 1 k.p.c. wprowadziła ustawa z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie kodeksu postępowania cywilnego, rozporządzeń Prezydenta Rzeczypospolitej – prawo upadłościowe i prawo o postępowaniu układowym, kodeksu postępowania administracyjnego, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 43, poz. 189 ze zm.).
W jej wyniku powinność złożenia odpowiedzi na pozew została ograniczona do spraw, w których sąd nie wydał nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym lub upominawczym, ustanowiony został jednolity dwutygodniowy termin na wywiązanie się z tej powinności, a ponadto przewodniczący utracił prawo przedłużenia tego terminu. W następstwie zmiany dokonanej ustawą z dnia 24 maja 2004 r. o zmianie ustawy – kodeks postępowania cywilnego, ustawy o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz ustawy o komornikach sądowych i egzekucji (Dz.U. Nr 48, poz. 554 ze zm.) art. 47914 § 2 k.p.c. uzyskał obecne brzmienie.
Przedstawiony rozwój regulacji prawnej w zakresie postępowania odrębnego w sprawach gospodarczych w odniesieniu do art. 47914 k.p.c. pozwala stwierdzić, że nastąpiła zmiana charakteru terminu do wniesienia odpowiedzi na pozew i przewodniczący utracił prawo do jego przedłużania, oraz że ustawodawca – obok sankcji „kosztowej” (art. 47912 § 4 k.p.c.) wprowadził sankcję w postaci prekluzji materiału procesowego nieprzedstawionego w odpowiedzi na pozew (art. 47914 § 2 k.p.c.).
Sąd Najwyższy wielokrotnie wypowiadał się na temat skutków prekluzji procesowej przewidzianej w art. 47914 § 2 k.p.c. Na uwagę zasługuje uchwała z dnia 17 lutego 2004 r., III CZP 115/03 (OSNC 2005, nr 5, poz. 77), w której stwierdzono, że w postępowaniu odrębnym w sprawach gospodarczych pozwany traci prawo powoływania twierdzeń, zarzutów oraz dowodów na ich poparcie, niepowołanych w odpowiedzi na pozew, bez względu na ich znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, chyba że wykaże, iż ich powołanie w odpowiedzi na pozew nie było możliwe albo że potrzeba powołania wynikła później. W uchwale z dnia 4 czerwca 2004 r., III CZP 28/04 (OSNC 2005, nr 4, poz. 63) Sąd Najwyższy przyjął, że w postępowaniu w sprawach gospodarczych powództwo wzajemne może być wytoczone w terminie określonym w art. 204 § 1 k.p.c., nie można go jednak skutecznie oprzeć na twierdzeniach, zarzutach i dowodach, które uległy prekluzji na podstawie art. 47914 § 2 k.p.c. Z kolei w wyroku z dnia 16 lipca 2004 r., I CK 41/04 (OSNC 2005, nr 7-8, poz. 136) wskazał, że art. 47914 k.p.c. jest przepisem szczególnym w stosunku do art. 202 k.p.c. W dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego nie była jednak rozpatrywana kwestia, czy prekluzję przewidzianą w art. 47914 § 2 k.p.c. objęte są także twierdzenia i zarzuty pozwanego podniesione w odpowiedzi na pozew złożonej z przekroczeniem terminu dwutygodniowego określonego art. 47914 § 1 k.p.c.
Jest niewątpliwe, że punktem wyjścia przy rozważaniu tego zagadnienia musi być ocena charakteru terminu do wniesienia odpowiedzi na pozew określonego w art. 47914 § 1 k.p.c. W tym przedmiocie na uwagę zasługuje pogląd Sądu Najwyższego zawarty w uzasadnieniu wyroku z dnia 16 lipca 2004 r., I CK 41/04, w którym przyjęto, że w razie złożenia po upływie terminu przewidzianego w art. 47914 § 1 pisma procesowego zawierającego zarzuty merytoryczne, należy zasadniczo uznać tę czynność za procesowo bezskuteczną (sprekludowaną). W takim przypadku powstaje sytuacja zbieżna, a nawet tożsama z sytuacją, w której pozwany w ogóle nie składa odpowiedzi na pozew (por. postanowienie z dnia 19 stycznia 2005 r., I CK 676/04, "Izba Cywilna" 2005, nr 11, s. 55).
W literaturze dominuje pogląd, że termin do wniesienia odpowiedzi na pozew określony w art. 47914 § 1 k.p.c. jest terminem ustawowym, który nie może być skrócony lub przedłużony, ale może być przywrócony. Jest to pogląd, który skład orzekający w niniejszej sprawie podziela. W konsekwencji, jego przekroczenie powoduje skutek określony w art. 167 k.p.c., a zatem należy przyjąć, że złożenie odpowiedzi na pozew po upływie terminu przewidzianego w art. 47914 § 1 k.p.c. powoduje, że odpowiedź na pozew należy traktować jako procesowo bezskuteczną.
Jest to sytuacja analogiczna do tej, w której pozwany w ogóle nie złożył odpowiedzi na pozew. Termin określony w art. 47914 § 1 k.p.c. jako termin ustawowy nie może być skrócony ani przedłużony, natomiast może być przywrócony na zasadach określonych w art. 168 k.p.c.
Stwierdzenie, że niezachowanie terminu ustalonego do złożenia odpowiedzi na pozew wskazanego w art. 47914 § 1 k.p.c. pociąga za sobą następstwa wynikające z art. 167 k.p.c. i że w konsekwencji złożenie odpowiedzi na pozew po upływie tego terminu ma takie same skutki, jak niezłożenie w ogóle tej odpowiedzi, ma decydujące znaczenie dla rozstrzygnięcia przedstawionego zagadnienia prawnego. Zgodnie z art. 47914 § 2, w odpowiedzi na pozew pozwany jest zobowiązany podać wszystkie twierdzenia, zarzuty oraz dowody na ich poparcie pod rygorem utraty prawa powoływania ich w toku postępowania, chyba że wykaże, iż ich powołanie w odpowiedzi na pozew nie było możliwe albo że potrzeba powołania wynikła później. Przewidziana w tym przepisie prekluzja oznacza, że jeśli pozwany nie przedstawił twierdzeń, zarzutów lub dowodów w odpowiedzi na pozew, nie może ich powoływać w późniejszym postępowaniu, chyba że zachodzi jeden z wyjątków wskazanych w art. 47914 § 2 zdanie pierwsze in fine k.p.c. Spóźnione twierdzenia sąd pomija, zaś zarzuty i dowody oddala.
Jeżeli prekluzja przewidziana w art. 47914 § 2 k.p.c. ma miejsce, gdy pozwany nie powołał określonych twierdzeń, zarzutów lub dowodów w odpowiedzi na pozew, to tym bardziej następuje ona w sytuacji, w której pozwany w ogóle nie złożył odpowiedzi na pozew bądź – co jest równoznaczne z jej niezłożeniem – złożył tę odpowiedź po upływie terminu określonego w art. 47914 § 1 k.p.c.
Rekapitulując, w wypadku niezłożenia odpowiedzi na pozew albo złożenia jej po upływie terminu z art. 47914 § 1 k.p.c. sprekludowaniu ulegają wszystkie twierdzenia, zarzuty oraz dowody, chyba że pozwany wykaże iż – gdyby złożył odpowiedź na pozew w terminie – ich powołanie nie było możliwe albo że potrzeba ich powołania powstała po upływie terminu do złożenia odpowiedzi na pozew.
Z tych względów podjęto uchwałę, jak wyżej.