Uzasadnienie
Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 31 sierpnia 2011 r., orzekł m.in.:
- I. w punkcie XIV zasądził od oskarżonej M. M. na rzecz […] Bank S.A. kwotę 12.957,93 zł z ustawowymi odsetkami począwszy od dnia 16 listopada 2011 r.;
- II. w punkcie XX na podstawie art. 46 § 1 k.k. zobowiązał oskarżone K. Z. i M. K. do naprawienia szkody przez wpłatę na rzecz:
- 1. […] Banku S.A. następujących kwot:
- a) 7.908,00 zł (siedem tysięcy dziewięćset osiem zł),
- b) 47.677,00 zł (czterdzieści siedem tysięcy sześćset siedemdziesiąt siedem zł),
- c) 79.946,00 zł (siedemdziesiąt dziewięć tysięcy dziewięćset czterdzieści sześć zł),
- d) 5.000,00 zł (pięć tysięcy zł),
- e) 16.907,00 zł (szesnaście tysięcy dziewięćset siedem zł);
- 2. […] Bank następujących kwot:
- a) 4.817,31 zł (cztery tysiące osiemset siedemnaście zł trzydzieści jeden gr),
- b) 8.543,60 zł (osiem tysięcy pięćset czterdzieści trzy zł sześćdziesiąt gr),
- c) 6.390,20 zł (sześć tysięcy trzysta dziewięćdziesiąt zł dwadzieścia gr);
- 3. Bank […] (dawniej […] Bank S.A.) następujących kwot:
- a) 22.666,11 zł (dwadzieścia dwa tysiące sześćset sześćdziesiąt sześć zł jedenaście gr),
- b) 3.147,32 zł (trzy tysiące sto czterdzieści siedem zł trzydzieści dwa gr),
- c) 3.210,32 zł (trzy tysiące dwieście dziesięć zł trzydzieści dwa gr),
- d) 3.112,70 zł (trzy tysiące sto dwanaście zł siedemdziesiąt gr),
- e) 3.132,09 zł (trzy tysiące sto trzydzieści dwa zł dziewięć gr),
- f) 3.261,77 zł (trzy tysiące dwieście sześćdziesiąt jeden zł siedemdziesiąt siedem gr),
- g) 3.018,51 zł (trzy tysiące osiemnaście zł pięćdziesiąt jeden gr);
- 4. […] Bank S.A. (dawniej […] Bank S.A.) następujących kwot:
- a) 10.867,50 zł (dziesięć tysięcy osiemset sześćdziesiąt siedem zł pięćdziesiąt gr),
- b) 1.452,31 zł (tysiąc czterysta pięćdziesiąt dwa zł trzydzieści jeden gr),
- c) 7.645,97 zł (siedem tysięcy sześćset czterdzieści pięć zł dziewięćdziesiąt siedem gr), 3
- d) 8.000, 00 zł (osiem tysięcy zł);
- 5. […] Bank S.A. następujących kwot:
- a) 13.683,33 zł (trzynaście tysięcy sześćset osiemdziesiąt trzy zł trzydzieści trzy gr),
- b) 28.505,41 zł (dwadzieścia osiem tysięcy pięćset pięć zł czterdzieści jeden gr),
- c) 4.862,42 zł (cztery tysiące osiemset sześćdziesiąt dwa zł czterdzieści dwa gr),
- d) 1.000,00 zł (tysiąc zł);
- 6. […] Bank S.A. następujących kwot:
- a) 1.100,00 zł (tysiąc sto zł),
- b) 15.868,25 zł (piętnaście tysięcy osiemset sześćdziesiąt osiem zł dwadzieścia pięć gr),
- c) 12.921,92 zł (dwanaście tysięcy dziewięćset dwadzieścia jeden zł dziewięćdziesiąt dwa gr);
- 7. […] Bank S.A. następujących kwot:
- a) 1.000,00 zł (tysiąc zł),
- b) 15.462,66 zł (piętnaście tysięcy czterysta sześćdziesiąt dwa zł sześćdziesiąt sześć gr),
- c) 18.409,17 zł (osiemnaście tysięcy czterysta dziewięć zł siedemnaście gr);
- 8. […] Bank S.A. kwoty 6.374,30 zł (sześć tysięcy trzysta siedemdziesiąt cztery zł trzydzieści gr);
- III. w punkcie XXI na podstawie art. 46 § 1 k.k. zobowiązał oskarżoną K. Z. do naprawienia szkody poprzez wpłatę na rzecz:
- 1. […] Bank S.A. następujących kwot:
- a) 4.979,00 zł (cztery tysiące dziewięćset siedemdziesiąt dziewięć zł),
- b) 5.000,00 zł (pięć tysięcy zł),
- c) 3.000,00 zł (trzy tysiące zł),
- d) 9.771,00 zł (dziewięć tysięcy siedemset siedemdziesiąt jeden zł),
- e) 3.000,00 zł (trzy tysiące zł),
- f) 83.393,00 zł (osiemdziesiąt trzy tysiące trzysta dziewięćset trzy zł),
- g) 98.096,00 zł (dziewięćdziesiąt osiem tysięcy dziewięćdziesiąt sześć zł), 4
- h) 5.000,00 zł (pięć tysięcy zł);
- 2. […] Bank następujących kwot:
- a) 6.024,02 (sześć tysięcy dwadzieścia cztery zł dwa gr),
- b) 1.262,26 zł (tysiąc dwieście sześćdziesiąt dwa zł dwadzieścia sześć gr),
- c) 2.367,84 zł (dwa tysiące trzysta sześćdziesiąt siedem zł osiemdziesiąt cztery gr),
- d) 4.422, 82 zł (cztery tysiące czterysta dwadzieścia dwa zł osiemdziesiąt dwa gr),
- e) 5.473,00 zł (pięć tysięcy czterysta siedemdziesiąt trzy zł),
- f) 5.255,10 zł (pięć tysięcy dwieście pięćdziesiąt pięć zł dziesięć gr);
- 3. Bank […] (dawniej […] Bank S.A.) następujących kwot:
- a) 4.292,28 zł (cztery tysiące dwieście dziewięćdziesiąt dwa zł dwadzieścia osiem gr),
- b) 17.777,76 zł (siedemnaście tysięcy siedemset siedemdziesiąt siedem zł siedemdziesiąt sześć gr),
- c) 19.275,76 zł (dziewiętnaście tysięcy dwieście siedemdziesiąt pięć zł siedemdziesiąt sześć gr),
- d) 10.000,00 zł (dziesięć tysięcy zł),
- e) 15.231,58 zł (piętnaście tysięcy dwieście trzydzieści jeden zł pięćdziesiąt osiem gr),
- f) 64.103,17 zł (sześćdziesiąt cztery tysiące sto trzy zł siedemnaście gr);
- 4. […] Bank S.A. następujących kwot:
- a) 5.000,00 zł (pięć tysięcy zł).
- b) 6.037,50 zł (sześć tysięcy trzydzieści siedem zł pięćdziesiąt gr),
- c) 1.006,90 zł (tysiąc sześć zł dziewięćdziesiąt gr),
- d) 7.548,40 zł (siedem tysięcy pięćset czterdzieści osiem zł czterdzieści gr);
- 5. […] Bank S.A. następujących kwot:
- a) 55.297,49 zł (pięćdziesiąt pięć tysięcy dwieście dziewięćdziesiąt siedem zł czterdzieści dziewięć gr),
- b) 40.584,42 zł (czterdzieści tysięcy pięćset osiemdziesiąt cztery zł czterdzieści dwa gr),
- c) 34.068,79 zł (trzydzieści cztery tysiące sześćdziesiąt osiem zł 5 siedemdziesiąt dziewięć gr),
- d) 114.871,80 zł (sto czternaście tysięcy osiemset siedemdziesiąt jeden zł osiemdziesiąt gr),
- 6. […] Bank S.A. kwoty 50.410,95 zł (pięćdziesiąt tysięcy czterysta dziesięć zł dziewięćdziesiąt pięć gr),
- 7. […] Bank S.A. kwoty 2.705,88 zł (dwa tysiące siedemset pięć zł osiemdziesiąt osiem gr);
- 8. […] Bank S.A. następujących kwoty:
- a) 22.400,00 zł (dwadzieścia dwa tysiące czterysta zł),
- b) 11.789,47 zł (jedenaście tysięcy siedemset osiemdziesiąt dziewięć zł czterdzieści siedem gr),
- c) 4.715,79 zł (cztery tysiące siedemset piętnaście zł siedemdziesiąt dziewięć gr);
- 9. […] Bank S.A. następujących kwot:
- a) 13.224,00 zł (trzynaście tysięcy dwieście dwadzieścia cztery zł),
- b) 16.084,63 zł (szesnaście tysięcy osiemdziesiąt cztery zł sześćdziesiąt trzy gr),
- c) 4.200,00 zł (cztery tysiące dwieście zł);
- 10. […] Bank S.A. kwoty 17.000,00 zł (siedemnaście tysięcy zł);
- 10. Spółdzielcza Kasa Oszczędnościowo Kredytowa […] kwoty 15.000,00 zł (piętnaście tysięcy zł).
Powyższy wyrok nie został zaskarżony przez żadną ze stron i uprawomocnił się w pierwszej instancji.
Kasację od tego wyroku na korzyść oskarżonych M. M., K. Z. i M. K. wniósł Prokurator Generalny, zaskarżając go w części dotyczącej rozstrzygnięć zawartych w punktach XIV, XX i XXI części dyspozytywnej w zakresie środka karnego.
Skarżący zarzucił rażące i mające istotny wpływ na treść wyroku naruszenie przepisów prawa karnego procesowego - art. 366 § 1 k.p.k. oraz art. 410 k.p.k.
polegające na zaniechaniu wyjaśnienia wszystkich istotnych okoliczności związanych z realizacją umów kredytowych będących przedmiotem postępowania oraz nieuwzględnieniu całokształtu dowodów ujawnionych w toku rozprawy głównej, w wyniku czego doszło do naruszenia klauzuli antykumulacyjnej określonej w art. 6 415 § 5 k.p.k. oraz rażącego naruszenia przepisu prawa karnego materialnego - art. 46 § 1 k.k., skutkującego wadliwym orzeczeniem środka karnego w postaci obowiązku naprawienia szkody. W konkluzji skarżący wniósł o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy w tym zakresie do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w T. Sąd Najwyższy zważył, co następuje.
Kasacja jest zasadna w zakresie dotyczącym rozstrzygnięć zawartych w punktach XX i XXI zaskarżonego wyroku. Natomiast nie jest zasadna w części dotyczącej punktu XIV. Rozstrzygnięcie w tej części nie zostało bowiem wydane w oparciu o art. 46 § 1 k.k., jak wnioskuje skarżący. Rodzaj tego rozstrzygnięcia - z uwagi na niewskazanie podstawy prawnej - należy ocenić biorąc pod uwagę użyte w nim sformułowania. Zwrot „zasądza” jednoznacznie wskazuje na cywilnoprawny charakter rozstrzygnięcia, a nie na orzeczenie o środku karnym z art. 46 § 1 k.k. W wypadku orzekania tego środka, Sąd Rejonowy używał zwrotu „zobowiązuje”.
Ponadto niepowołanie podstawy prawnej rozstrzygnięcia zawartego w punkcie XIV prowadzi do wniosku, że chodziło tu o przepisy procesowe, których w wypadku wąskiego odczytania treści art. 413 § 1 pkt 6 k.p.k. nie powołuje się w sentencji wyroku. Z tych względów należy przyjąć, że powyższe rozstrzygnięcie zostało wydane na podstawie art. 415 § 4 k.p.k. Wobec tego orzekając o odszkodowaniu z urzędu, Sąd Rejonowy prawidłowo zasądził kwotę pieniężną wraz z ustawowymi odsetkami.
Natomiast zasadna jest kasacja w zakresie rozstrzygnięć zawartych w punktach XX i XXI wyroku. Trafnie w kasacji podniesiono, że warunkiem orzeczenia środka karnego z art. 46 § 1 k.k. jest istnienie szkody w momencie orzekania.
Ponadto z art. 415 § 5 zd. drugie k.p.k. wynika jednoznacznie, że obowiązku naprawienia szkody nie orzeka się, jeżeli roszczenie wynikające z popełnienia przestępstwa jest przedmiotem innego postępowania albo o roszczeniu tym prawomocnie orzeczono. W orzecznictwie Sądu Najwyższego ustabilizowany jest pogląd, że zakaz ten odnosi się do każdego określonego w ustawie wypadku orzekania karnoprawnego obowiązku naprawienia szkody i to niezależnie od tego, czy roszczenie zasądzone w postępowaniu cywilnym zostało skutecznie wyegzekwowane (por. wyrok z 7 maja 2013 r., sygn. II KK 268/12, LEX Nr 7 1313135).
Rozstrzygnięcie zawarte w punkcie XX części dyspozytywnej wyroku w zakresie zobowiązania K. Z. i M. K. do naprawienia szkody nie zostało oparte na prawidłowych ustaleniach faktycznych co do istnienia oraz wysokości szkody. Z akt sprawy wynikają następujące okoliczności:
- 1. w podpunkcie 1 orzeczono obowiązek naprawienia szkody na rzecz […] Banku S.A.:
- a. w podpunkcie a kwoty 7.908,00 zł w sytuacji, gdy kredyt został spłacony (k. 809, 1322),
- b. w podpunkcie b kwoty 47.677 zł w sytuacji, gdy kredyt został spłacony (k. 809, 1322),
- c. w podpunkcie c-e wskazano wyższe kwoty niż w istocie pozostało do spłat wymagalnego kapitału (k. 4676-4677);
- 2. w podpunkcie 2 orzeczono obowiązek naprawienia szkody na rzecz […] Bank S.A.:
- a. w podpunkcie a kwoty 4.817,31 zł w sytuacji, gdy kredyt został spłacony (k. 954),
- b. w podpunkcie b-c wskazano wyższe kwoty niż w istocie pozostało do spłaty wymagalnego kapitału (k.386, 4719);
- 3. w podpunkcie 3 orzeczono obowiązek naprawienia szkody na rzecz Banku […] S.A.:
- a. w podpunkcie a kwoty 22.666,11 zł w sytuacji, gdy kredyt został spłacony (k. 3832),
- b. w podpunkcie b-g wskazano wyższe kwoty niż w istocie pozostało do spłaty wymagalnego kapitału (k. 386, 4552);
- 4. w podpunkcie 4 orzeczono obowiązek naprawienia szkody na rzecz […] Bank S.A.:
- a. w podpunkcie b kwoty 1.452,31 zł w sytuacji, gdy kredyt został spłacony (k. 4713),
- b. w podpunkcie a, c-d wskazano wyższe kwoty niż w istocie pozostało do spłaty wymagalnego kapitału (k. 5039);
- 5. w podpunkcie 5 orzeczono obowiązek naprawienia szkody na rzecz […] Bank S.A:
- a. w podpunkcie a kwoty 13.683,33 zł w sytuacji, gdy kredyt został spłacony (k. 916,1811),
- b. w podpunkcie b-d wskazano wyższe kwoty niż w istocie pozostało do spłaty wymagalnego kapitału (k. 5268);
- 6. w podpunkcie 6 orzeczono obowiązek naprawienia szkody na rzecz […]banku S.A:
- a. w podpunkcie c kwoty 12.921,92 zł w sytuacji, gdy kredyt został spłacony (k. 1058),
- b. w podpunkcie a-b wskazano wyższe kwoty niż w istocie pozostało do spłaty wymagalnego kapitału (k. 518, 4680);
- 7. w podpunkcie 7 orzeczono obowiązek naprawienia szkody na rzecz […] Bank S.A. i w podpunkcie a i c wskazano wyższe kwoty niż w istocie pozostało do spłaty wymagalnego kapitału (k. 521,4462);
- 8. w podpunkcie 8 orzeczono obowiązek naprawienia szkody na rzecz […] Bank S.A. wskazując wyższą kwotę niż w istocie pozostało do spłaty wymagalnego kapitału (k. 4685).
Natomiast w punkcie XXI części dyspozytywnej wyroku Sąd Rejonowy w T. orzekł obowiązek naprawienia szkody na podstawie art. 46 § 1 k.k. od K. Z. W tym zakresie również zobowiązanie do naprawienia szkody nie zostało oparte na prawidłowych ustaleniach faktycznych co do istnienia oraz wysokości szkody. Z akt sprawy wynikają następujące okoliczności:
- 1. w podpunkcie 1 orzeczono obowiązek naprawienia szkody na rzecz […] Banku S.A.:
- a. w podpunkcie a kwoty 4.979 zł w sytuacji, gdy kredyt został spłacony (k. 1662),
- b. w podpunkcie c kwoty 3000 zł w sytuacji, gdy kredyt został spłacony (k. 1662, 3255),
- c. w podpunkcie d kwoty 9771 zł w sytuacji, gdy kredyt został spłacony (k. 1662),
- d. w podpunkcie f kwoty 83.393 zł w sytuacji, gdy kredyt został spłacony (k. 1662),
- e. w podpunktach b, e, h wskazano wyższe kwoty niż w istocie pozostało do spłaty wymagalnego kapitału, zaś kwota z podpunktu g była przedmiotem postępowania cywilnego (k. 1661-1662, k. 4677-4678);
- 2. w podpunkcie 2 orzeczono obowiązek naprawienia szkody na rzecz […] Bank S.A.:
- a. w podpunkcie b kwoty 1.262,26 zł w sytuacji, gdy kredyt został spłacony (k. 1064),
- b. w podpunkcie c kwoty 2.367,84 zł w sytuacji, gdy kredyt został spłacony (k. 1064),
- c. w podpunktach a, d-f wskazano wyższe kwoty niż w istocie pozostało do spłaty wymagalnego kapitału (k. 1064);
- 3. w podpunkcie 3 orzeczono obowiązek naprawienia szkody na rzecz Banku […] S.A.:
- a. w podpunkcie b kwoty 17.777,76 zł w sytuacji, gdy kredyt został spłacony (k. 3740),
- b. w podpunkcie c kwoty 19.275,76 zł w sytuacji, gdy kredyt został spłacony (k. 2340, 3832),
- c. w podpunkcie d kwoty 1.000 zł w sytuacji, gdy kredyt został spłacony (k. 2340, 3831),
- d. w podpunkcie e kwoty 15.231,58 zł w sytuacji, gdy kredyt został spłacony (k.1083, 2342);
- 4. w podpunkcie 5 orzeczono obowiązek naprawienia szkody na rzecz […] Bank S.A.:
- a. w podpunkcie b kwoty 40.584,42 zł w sytuacji, gdy kredyt został spłacony (k. 3230),
- b. w podpunkcie c kwoty 34.068,79 zł w sytuacji, gdy kredyt został spłacony (k.3231),
- 5. w podpunkcie 6 orzeczono obowiązek naprawienia szkody na rzecz […] Banku S.A. wskazując inną kwotę niż pozostało do spłaty kapitału (k. 1369, 3824);
- 6. w podpunkcie 7 orzeczono obowiązek naprawienia szkody na rzecz […] Bank S.A. wskazując inną kwotę niż pozostało do spłaty kapitału (k. 1896);
- 7. w podpunkcie 8 orzeczono obowiązek naprawienia szkody na rzecz […] Bank S.A.:
- a. w podpunkcie a kwoty 22.400 zł w sytuacji, gdy kredyt został spłacony (k. 2817), 10
- b. w podpunkcie b kwoty 11.789,47 zł w sytuacji, gdy kredyt został spłacony (k. 2817),
- c. w podpunkcie c kwoty 11.789,47 zł w sytuacji, gdy kredyt został spłacony (k. 2817),
- 8. w podpunkcie 9 orzeczono obowiązek naprawienia szkody na rzecz […] Bank S.A.:
- a. w podpunkcie b kwoty 16.084,632 zł w sytuacji, gdy kredyt został spłacony (k. 2336),
- 9. w podpunkcie 10 orzeczono obowiązek naprawienia szkody na rzecz […] Bank S.A. w sytuacji wypowiedzenia umowy przez bank i wszczęcia postępowania egzekucyjnego (k. 5006),
- 10. w podpunkcie 11 orzeczono obowiązek naprawienia szkody na rzecz SKOK w sytuacji, gdy szkoda nie została wyrządzona, albowiem zarzut dotyczy popełnienia przestępstwa w formie usiłowania (zarzut XXXIV aktu oskarżenia).
Wobec wskazanych uchybień należy stwierdzić, że do naruszenia art. 46 § 1 k.k. doszło w wyniku niewyjaśnienia istotnych dla tego rodzaju rozstrzygnięcia okoliczności, co stanowi rażące naruszenie art. 366 § 1 k.p.k. Sąd Rejonowy nie wziął także pod uwagę materiału dowodowego związanego z prowadzonymi postępowaniami cywilnymi oraz faktu całkowitej lub częściowej spłaty zadłużenia.
W ten sposób doszło do rażącej obrazy art. 410 k.p.k. Ponadto w wypadku nałożenia obowiązku naprawienia szkody w zakresie czynu popełnionego w formie usiłowania, brak było podstawy z art. 46 § 1 k.k. do takiego orzekania.
Stwierdzone uchybienia skutkowały wydaniem rozstrzygnięć z naruszeniem przepisów procesowych - klauzuli antykumulacyjnej z art. 415 § 5 zd. drugie k.p.k.
albo naruszeniem przepisów prawa karnego materialnego - art. 46 § 1 k.k., co miało istotny wpływ na treść wyroku. Dlatego też został on uchylony, a sprawa przekazana w zaskarżonej części do ponownego rozpoznania. W ponownym postępowaniu Sąd Rejonowy powinien – biorąc pod uwagę wskazane uchybienia – poczynić ustalenia faktyczne co do istnienia szkody w czasie orzekania, a także mieć na względzie treść art. 415 § 5 zd. drugie k.p.k. W wypadku nałożenia obowiązku naprawienia szkody w stosunku do dwóch oskarżonych (pkt XX uchylonego wyroku) należy uwzględnić, że popełnienie przestępstwa w formie 11 współsprawstwa zobowiązuje do określenia zakresu obowiązku jej naprawienia. W orzecznictwie Sądu Najwyższego wskazuje się, że powinno to nastąpić w postaci solidarnego zobowiązania współsprawców do naprawienia wyrządzonej przestępstwem szkody.
Nie można też wykluczyć sytuacji, w których bardziej uzasadnione będzie orzeczenie środka karnego przewidzianego w art. 46 § 1 k.k., np. w częściach równych lub pro rata parte (por uchwałę SN z 13 grudnia 2000 r. I KZP 40/00, OSNKW 2001, nr 1-2, poz. 2).
Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy orzekł, jak powyżej.