Postanowienie SN z 6 listopada 1997 r., III KKO 7/97

Wydany

6 listopada 1997 r.

Rozpoznanie

w dniu 6 listopada 1997 r. na posiedzeniu jawnym

Sprawa

sprawy z wniosku Józefa Marka O. i Marii G. o rozstrzygnięcie sporu kompetencyjnego pomiędzy Sądem Wojewódzkim w S. i Urzędem Wojewódzkim w S. o ustalenie prawa własności. p o s t a n o w i ł: uznać, że właściwym do rozpoznania sprawy Józefa Marka O. i Marii G. o ustalenie nieistnienia przesłanek przejęcia nieruchomości "osada młynarska J." o pow. 22,60 ha położonej w gminie O. na rzecz Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. b dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (jed- nolity tekst: Dz. U. RP z 1945 r. Nr 3, poz. 13 ze zm.) jest Sąd Wojewódzki w S.

Skład

Przewodniczący SSN: Andrzej Wasilewski, Sędziowie SN: Jerzy

Sentencja

r.

III KKO 7/97

Spadkobierca osoby wymienionej w art. 2 ust. 1 lit. b dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (jednolity tekst: Dz.U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13 ze zm.) ma interes prawny w ustaleniu przez sąd nieistnie- nia przejścia z mocy prawa na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości stanowią- cej własność tej osoby.

Kwaśniewski, Andrzej Wróbel (sprawozdawca), przedstawiciel Ministerstwa Spra- wiedliwości Ewa Chałubińska, przedstawiciel Ministerstwa Rolnictwa i Gospodarki

Żywnościowej Barbara Podedworna-Mosiewicz.

Kolegium Kompetencyjne przy Sądzie Najwyższym,

Uzasadnienie

Powód Józef O. domagał się stwierdzenia, że nie było podstaw prawnych do nieodpłatnego przejęcia na rzecz Skarbu Państwa w całości nieruchomości rolnej „osada młynarska J.” o pow. 22,60 ha, położonej w gminie O. Sąd Rejonowy w W.

• 2 - postanowieniem z dnia 18 sierpnia 1992 r. [...] uznał się niewłaściwym w sprawie „o zwrot nieruchomości” i sprawę przekazał według właściwości Sądowi Wojewódz- kiemu - Wydział Cywilny w S. Sąd Wojewódzki w S. postanowieniem z dnia 30 listo- pada 1992 r. [...] odrzucił pozew powoda „ o ustalenie nieważności decyzji adminis- tracyjnej.” W uzasadnieniu postanowienia Sąd stwierdził, że z oświadczeń powoda wynika, że żądanie pozwu zmierza do ustalenia, czy decyzja administracyjna b.

Centralnego Zarządu Państwowego Urzędu Repatriacyjnego w Ł., dotycząca - jak twierdzi powód - konfiskaty gospodarstwa rolnego, posiada nadal moc prawną. Tego rodzaju żądanie nie jest w ocenie Sądu sprawą cywilną, gdyż dotyczy organów ad- ministracji i tylko przez te organy może być uwzględnione. Ponadto powód wyraźnie oświadczył, że nie chodzi mu o rewindykację nieruchomości, „ do czego w/w decyzja miałaby charakter prejudycjalny.”

Naczelny Sąd Administracyjny w W. postanowieniem z dnia 21 marca 1997 r. [...] odrzucił skargę Marii G. i Józefa Marka O. na decyzję Ministra Rolnictwa i Gos- podarki Żywnościowej z dnia 12 lutego 1996 r. [...] w przedmiocie zwrotu nierucho- mości i przyznania odszkodowania. Sąd ustalił, że Starostwo Powiatowe w W. w dniu 25 marca 1949 r. złożyło do Sądu Grodzkiego w W. wniosek o wpis w księdze wieczystej Skarbu Państwa jako właściciela nieruchomości o powierzchni 22,65 ha, położonej we wsi J., powiat W. Starostwo stwierdziło, że nieruchomość ta była własnością Józefa H. - Niemca, przeszła na własność Państwa z mocy art. 2 ust. 1 lit b dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Część nieru- chomości w postaci lasu (3,47 ha) znajduje się we władaniu Skarbu Państwa, po- została część została przekazana rolnikom, którzy otrzymali akty nadania w trybie reformy rolnej lub innych ustaw uwłaszczeniowych i zostali wpisani jako właściciele w księgach wieczystych. W sprawie nie została wydana żadna decyzja administracyjna ani w przedmiocie przejęcia przez Państwo wyżej wymienionej nieruchomości, ani w przedmiocie żądań zwrotu nieruchomości lub ustalenia odszkodowania. Toczyła się tylko korespondencja między Markiem O. a Ministerstwem Rolnictwa i Gospodarki

Żywnościowej, które reprezentuje stanowisko, że nieruchomość przeszła na włas- ność Skarbu Państwa z mocy prawa i nie jest możliwe ustosunkowanie się do rosz- czeń skarżących w trybie administracyjnym. Wzruszenie aktualnych i uprzednich wpisów w księgach wieczystych mogłoby nastąpić w trybie stosownego postępowa-

• 3 - nia cywilnego.

W ocenie Sądu własność spornej nieruchomości przeszła z mocy prawa na rzecz Skarbu Państwa ze względu na to, że należała do obywatela Rzeszy Niemiec- kiej (art. 2 ust. 1 lit b dekretu z dnia 6 września 1944 r.). Wniosek Starostwa w W. o wpis prawa własności Skarbu Państwa w księdze wieczystej nie jest decyzją admi- nistracyjną, gdyż miał on na celu tylko dokonanie wpisu w księdze wieczystej. Ze względu na to, że złożenie w zbiorze dokumentów i późniejsze wpisy w księgach wieczystych były w istocie tylko rejestracją stanu powstałego z mocy prawa, obalenie tego stanu nie może nastąpić w drodze decyzji administracyjnej, a jedynie w drodze procesu cywilnego i orzeczenia o ustaleniu nieistnienia przejścia nieruchomości z mocy prawa na rzecz Skarbu Państwa. Niezależnie zatem od formalnej niedopusz- czalności skargi z braku przedmiotu zaskarżenia (brak decyzji organu administracyj- nego i brak podstaw do uznania bezczynności organu), Sąd stoi na stanowisku, że roszczenia skarżących mogą być dochodzone w drodze administracyjnej, ale dopiero po uzyskaniu pozytywnego orzeczenia sądu powszechnego. Skoro jednak sąd powszechny uznaje niedopuszczalność drogi sądowej w zakresie zgłaszanych rosz- czeń o ustalenie, skarżącym pozostaje wniesienie wniosku do Kolegium Kompeten- cyjnego przy Sądzie Najwyższym o rozstrzygnięcie sporu negatywnego między or- ganami administracji a sądem powszechnym.

Kolegium Kompetencyjne przy Sądzie Najwyższym zważyło, co następuje:

W sprawie niniejszej wymaga rozważenia, czy istnieje spór o właściwość mię- dzy organami administracji a sądami w rozumieniu art. 192 § 1 pkt 2 KPA. Jedną z przesłanek powstania takiego sporu jest tożsamość roszczenia (sprawy), którego dochodzi strona w postępowaniu sądowym i postępowaniu administracyjnym. Powód w postępowaniu sądowym domagał się „stwierdzenia braku podstaw prawnych przy nieodpłatnym dokonaniu przejęcia w całości nieruchomości rolnej na rzecz Skarbu

Państwa” na podstawie art. 2 ust. 1 lit. b dekretu z dnia 6 września 1944 r. o prze- prowadzeniu reformy rolnej (jednolity tekst: Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13), zaś w pismach kierowanych do organów administracji państwowej żądał zwrotu bądź przyznania odszkodowania za tę nieruchomość. Mimo tej rozbieżności w treści żą-

• 4 - dań powoda (wnioskodawcy), Kolegium Kompetencyjne przy Sądzie Najwyższym stwierdza, że rozpoznanie wniosku o rozstrzygnięcie sporu o właściwość między Są- dem Wojewódzkim w S. i Wojewodą S. jest dopuszczalne. Należy bowiem podzielić pogląd zawarty w uzasadnieniu postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 marca 1997 r. [...], że roszczenia skarżącego o zwrot nieruchomości i przyznanie odszkodowania mogą być dochodzone w drodze administracyjnej, ale dopiero po uzyskaniu pozytywnego orzeczenia sądu powszechnego.

Nie jest trafny pogląd Sądu Wojewódzkiego, jakoby żądanie pozwu zmierzało do „ustalenia nieważności decyzji administracyjnej” b. Centralnego Zarządu Pańs- twowego Urzędu Repatriacyjnego w Ł. Z treści żądań pozwu wynika, że powód do- magał się od Sądu ustalenia, że nieruchomość rolna „osada młynarska J.” o pow.

22,60 ha, położona w gminie O., została przejęta z naruszeniem przepisów dekretu o reformie rolnej. Sąd nie dostrzegł, że zgodnie z przepisem art. 2 ust. 1 in fine dekretu nieruchomości ziemskie wymienione w punktach b,c,d i e przeszły bezzwłocznie, bez żadnego wynagrodzenia w całości na własność Skarbu Państwa. W rozpoznawanej sprawie nieruchomość powyższa przeszła na własność Skarbu z mocy prawa i bez odszkodowania ze względu na to, że należała do obywatela Rzeszy Niemieckiej, na podstawie art. 2 ust. 1 lit. b dekretu z dnia 6 września 1994 r., nie było zatem konieczne ani dopuszczalne rozstrzyganie tej kwestii w formie decyzji administracyj- nej. Za decyzję administracyjną nie może być uznany protokół z dnia 16 listopada 1954 r. o przejęciu gospodarstwa, który ma znaczenie jedynie jako urzędowe poświadczenie faktu, że majątek został objęty zarządem państwowym (postanowie- nie Sądu Najwyższego z dnia 23 sierpnia 1995 r., III CRN 34/95, OSNC 1995 z. 12 poz. 184), ani też wniosek Starostwa Powiatowego w W. o wpis prawa własności

Skarbu Państwa w księdze wieczystej, co trafnie podkreślił Naczelny Sąd Admi- nistracyjny w uzasadnieniu powołanego wyżej postanowienia.

Należy podzielić pogląd Naczelnego Sądu Administracyjnego, że obalenie stanu powstałego z mocy prawa nie może nastąpić w drodze decyzji administracyj- nej, lecz w drodze ewentualnego procesu cywilnego i orzeczenia o ustalenie nieist- nienia przejścia nieruchomości z mocy prawa na rzecz Skarbu Państwa. W związku z tym należy przyjąć, że spadkobierca osoby wymienionej w art. 2 ust. 1 lit. b dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej ma interes prawny w ustaleniu przez sąd nieist-

• 5 - nienia przejścia nieruchomości stanowiącej własność tej osoby z mocy prawa na rzecz Skarbu Państwa.

Biorąc powyższe pod rozwagę Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.

========================================