Uzasadnienie
Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia w trybie art. 390 § 1 KPC zagadnienie prawne powstało na tle następującego stanu faktycznego sprawy.
Powód Mieczysław M. wystąpił z powództwem przeciwko Wojewódzkiemu Szpitalowi Specjalistycznemu [...] w L. o zasądzenie kwoty 1077 zł z ustawowymi odsetkami od 16 stycznia 1994 r. z tytułu premii regulaminowej w wysokości 10% wynagrodzenia zasadniczego za okres od stycznia 1994 r. do 11 października 1996 r. z wyłączeniem premii za grudzień 1994 r. i 1995 r. oraz wyrównania nagrody z zakładowego funduszu nagród za lata 1994, 1995 i 1996. W toku procesu powód rozszerzył powództwo, domagając się wyrównania nagrody z zakładowego funduszu nagród, tzw. 13-ki za lata 1994-1996.
Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Lublinie wyrokiem z dnia 23 grudnia 1997 r. [...] zasądził od pozwanego na rzecz powoda należność główną z tytułu premii w kwocie 1210,75 zł z ustawowymi odsetkami. Ponadto zasądził na rzecz powoda kwoty sta- nowiące wyrównanie 13-tki, obliczonej jako 8,5% zasądzonej premii za dany rok, a w części obejmującej roszczenie o wyrównanie nagrody z zakładowego funduszu na- gród ponad zasądzone kwoty 27,13 zł, 37 zł i 38,77 zł oddalił powództwo.
Z ustaleń Sądu Rejonowego wynika, że podstawę prawną roszczeń powoda z tytułu premii stanowi regulamin premiowania pracowników zatrudnionych w Woje- wódzkim Szpitalu z dnia 1 lipca 1991 r. Regulamin ten był opracowany na podstawie rozporządzenia Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 22 września 1989 r. w sprawie uposażenia pracowników zakładów społecznych służby zdrowia, zakładów pomocy społecznej i zakładów rehabilitacji zawodowej inwalidów (Dz. U. Nr 58, poz. 346 ze zm.). Przepis § 11 pkt 1 tego rozporządzenia określa, iż w ramach środków na wynagrodzenia osobowe w zakładzie tworzy się fundusz premiowy z przeznacze- niem na premie za wykonanie przez pracowników określonych zadań, a punkt 2 tego paragrafu stanowi, że wysokość funduszu premiowego, zadania oraz zasady pre- miowania ustala dyrektor (kierownik) zakładu z udziałem przedstawicieli związków 3 zawodowych działających w zakładzie.
Postanowienie § 8 wymienionego regulaminu premiowania stanowi, że fundusz premiowy tworzy się w ramach posiadanych środków na wynagrodzenia, w wysokości 20% wynagrodzeń zasadniczych. Regula- min ten określa zasady przyznawania, nie przyznawania i utraty prawa do premii. Z § 23 pkt 1 i 2 regulaminu wynika, że zmiany w regulaminie mogą być dokonywane w formie aneksu z udziałem przedstawicieli Komisji Zakładowej NSZZ „Solidarność”, która brała udział w ustaleniu regulaminu.
Z kolei przepis § 7 rozporządzenia Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 2 lipca 1992 r. w sprawie zasad wynagradzania pracowników publicznych zakładów opieki zdrowotnej (Dz. U. Nr 55, poz. 273) utrzymał regulację zawartą w § 11 uprzednio obowiązującego rozporządzenia z dnia 22 września 1989 r. Jednakże § 7 pkt 2 rozporządzenia z 2 lipca 1992 r. w inny sposób określa współdziałanie kie- rownika zakładu pracy ze związkami zawodowymi. Poprzednio obowiązujące sfor- mułowanie, że zasady premiowania kierownik zakładu pracy ustala, „z udziałem związków zawodowych” zostało zastąpione zwrotem „w uzgodnieniu ze związkami zawodowymi”.
Z ustaleń Sądu Rejonowego wynika, że w grudniu 1993 r. dyrektor pozwanego Szpitala sporządził aneks nr 7 do regulaminu premiowania, w którym „zawiesił regulamin premiowania”. Aneks nie był podpisany ani zaopiniowany przez Komisję Zakładową NSZZ „Solidarność”, pomimo iż pismo było jej doręczone. Aneks nr 7 został zwrócony dyrekcji bez opinii.
Zgodnie z § 11 pkt 1 rozporządzenia z dnia 22 września 1989 r., jak również § 7 pkt 1 rozporządzenia z dnia 2 lipca 1992 r. fundusz premiowy tworzony w ramach środków na wynagrodzenia osobowe jest obligatoryjny. W ocenie Sądu I instancji nie jest możliwe „zawieszenie” regulaminu, a jedynie istnieje możliwość regulowania wysokości premii w uzgodnieniu ze związkami zawodowymi.
Przy rozpatrywaniu apelacji strony pozwanej od wymienionego wyroku Sądu Rejonowego powstało wymienione na wstępie zagadnienie prawne budzące po- ważne wątpliwości, które Sąd Wojewódzki przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia.
Zdaniem Sądu Wojewódzkiego sformułowanie „w uzgodnieniu z przedstawi- cielami związków zawodowych” może oznaczać tak - jak przyjął Sąd I instancji - ko- nieczność uzyskania wyraźnej opinii związków zawodowych, a brak odpowiedzi 4 związków zawodowych na propozycję zmian regulaminu premiowania może ozna- czać brak uzgodnienia. Jednakże możliwe jest przyjęcie odmiennego poglądu, że „uzgodnienie” nie oznacza konieczności uzyskania wyraźnej zgody. Ustawodawca bowiem w różnych aktach prawnych posługuje się sformułowaniem „uzyskania zgody”, a w omawianym wypadku poprzestał na „uzgodnieniu”, co jest niewątpliwie określeniem nie tak kategorycznym, jak „uzyskanie zgody”, czy też „za zgodą”.
W związku z tym - zdaniem Sądu Wojewódzkiego - można również uznać, że takie sformułowanie nie oznacza konieczności uzyskania wyraźnej zgody przedstawicieli związków zawodowych na wstrzymanie wypłaty premii. Wydaje się, że przy aktualnej treści § 7 pkt 2 cytowanego rozporządzenia z dnia 2 lipca 1992 r. byłoby można mil- cząco akceptować decyzje podejmowane przez kierownika zakładu pracy.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje
Przedmiot dochodzonego roszczenia należy zaliczyć do sprawy o świadczenia pieniężne, w których kasacja nie przysługuje ze względu na niższą niż pięć tysięcy złotych wartość przedmiotu sporu, jak również przedmiotu zaskarżenia, określonego w apelacji (art. 393 pkt 1 KPC). W tej sytuacji Sąd Wojewódzki mógł skorzystać z wynikającej z art. 390 § 1 KPC możliwości przedstawienia do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu zagadnienia prawnego budzącego poważne wątpliwości. W rozpatrywanej przez Sąd Wojewódzki sprawie istotną kwestią jest wyjaśnienie znaczenia sformułowania „w uzgodnieniu z przedstawicielami związków zawodo- wych”, zawartego w § 7 ust. 2 wymienionego rozporządzenia z dnia 2 lipca 1992 r.
Powyższa dyspozycja prawna zawarta w § 7 ust. 2 cyt. rozporządzenia nie może być rozpatrywana w oderwaniu od regulacji ustrojowych zasad działania związków zawodowych. Dlatego należy zwrócić uwagę na treść przepisu art. 27 ust. 3 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych (Dz. U. Nr 55, poz. 234 ze zm.), z którego między innymi wynika, że „zakładowy system (zasady) wynagradza- nia i związane z nim regulaminy nagród i premiowania są ustalane i zmieniane w uzgodnieniu z zakładową organizacją związkową; dotyczy to również zasad podziału środków na wynagrodzenia dla pracowników zatrudnionych w państwowej jednostce budżetowej”. Przepis § 7 ust. 2 omawianego rozporządzenia reguluje ustalenie za- sad premiowania zgodnie z art. 27 ust. 3 cyt. ustawy i odnosi się do takich samych 5 jak dochodzone w niniejszej sprawie roszczeń z tytułu premii regulaminowej i na- grody z zakładowego funduszu nagród.
Jednakże wymieniony przepis rozporządze- nia tylko zwięźle wskazuje sposób działania podmiotów współdziałających stanowiąc, że „wysokość funduszu premiowego, zadania oraz zasady premiowania ustala kierownik zakładu w uzgodnieniu z przedstawicielami związków zawodowych”. Prze- pis ten nie określa bliżej trybu postępowania kierownika zakładu z przedstawicielami związków zawodowych działających w zakładzie. Dlatego w sprawach wymagających uzgodnienia stanowisk z organizacjami związków zawodowych należy sięgnąć do art. 30 ust. 3 i 4 ustawy o związkach zawodowych, który szerzej precyzuje ten tryb postępowania. Przepis ten odróżnia tryb postępowania w indywidualnych sprawach ze stosunku pracy i w sprawach dotyczących zbiorowych praw i interesów pracowni- ków. Odmienny jest tryb współdziałania pracodawcy z zakładową organizacją związ- kową w indywidualnych sprawach ze stosunku pracy, w których w zakresie unormo- wanym w przepisach prawa pracy pracodawca jest zobowiązany do przeprowadze- nia konsultacji ze związkami zawodowymi lub uzyskania zgody właściwej organizacji związkowej.
W sprawach ustalania zasad premiowania ten tryb postępowania nie ogranicza się tylko do zasięgnięcia opinii lub uzyskania zgody na propozycje kie- rownika zakładu pracy, lecz obejmuje również rozmowy i rokowania z przedstawi- cielami wszystkich związków, działających w zakładzie, które powinien zainicjować kierownik zakładu opieki zdrowotnej w celu zapewnienia czynnego udziału tych związków w procedurze współdziałania, polegającej na uzgodnieniu z nimi treści obligatoryjnego aktu, określającego zasady premiowania w zakładzie. Pojęcie „wyra- żenie zgody” na określoną czynność prawną nie jest tożsame z pojęciem działania „w uzgodnieniu”, pomimo, iż obie te instytucje prawne należą do grupy form współ- działania oznaczonych podmiotów, które dla osiągnięcia skutków prawnych wyma- gają zgodnych stanowisk, ale nie zawierają tej samej treści. Wyrażenie zgody orga- nizacji związkowej jest oświadczeniem woli organu współdziałającego, nie mającym samodzielnego znaczenia dla wywołania skutku prawnego, lecz stanowi element współdziałania związkowego poprzedzający podjęcie określonej czynności prawnej z zakresu prawa pracy przez kierownika zakładu pracy. „W uzgodnieniu” mieści się tryb wspólnego działania oznaczonych przez prawo podmiotów, podejmujących współdziałanie w opracowaniu projektu decyzji kierownika, a nie tylko wyrażenia zgody na propozycję kierownika.
Taka regulacja służy poszerzeniu społecznego wpływu i kontrolnego oddziaływania przedstawicieli związków zawodowych na 6 ukształtowanie określonych uprawnień pracowników i obowiązków zakładu opieki zdrowotnej w zakresie zasad premiowania. Prowadzi to do większego wyważenia i wszechstronnego rozpatrzenia postulatów partnerów uczestniczących w postępowa- niu uzgadniającym oraz umacnia ich pozycję we wspólnych rokowaniach. Podmioty te podejmujące współdziałanie korzystają z organizatorskiej swobody do określenia sposobu swego działania w ramach prawa. W regulacji zawartej w § 7 ust. 2 wymie- nionego rozporządzenia należy jednak wyróżnić podmiot decydujący (kierownika zakładu) i podmiot współdziałający (organizacje związkowe). Oba podmioty mają różną pozycję prawną, to jest decydującą i współdziałającą. Na kierowniku zakładu ciąży prawny obowiązek zorganizowania współdziałania, które powinien zainicjować i przygotować oraz przedłożyć organizacjom związkowym potrzebne obliczenia i materiały, niezbędne do podjęcia rozmów i rokowań w celu wypracowania wspólnego stanowiska z przedstawicielami związków w ramach obowiązującego prawa i zgodnego z wolą stron ukształtowania uzgodnionego tekstu aktu, zawierającego za- sady premiowania, zaaprobowanego przez wszystkich partnerów uzgodnień i nie wzbudzającego ich sprzeciwów i zastrzeżeń.
W toku rokowań nie jest wykluczona możliwość powstania rozbieżności stanowisk między kierownikiem zakładu, a związ- kami zawodowymi, a nawet konflikt między stronami wspólnego działania ze względu na rozbieżność interesów, mogący prowadzić do impasu w postępowaniu uzgadnia- jącym. W takiej sytuacji powinien nastąpić dialog i korygowanie partykularnych inte- resów z interesem społecznym w zgodności z prawem, aby doprowadzić do rozwią- zań kompromisowych, uznanych za optymalne przez partnerów negocjacji.
Jeżeli w wyniku przeprowadzonego procesu uzgadniającego nastąpi ustalenie tekstu uzgodnionego, to znaczy zaaprobowanego przez wszystkich partnerów uzgodnień bez zastrzeżeń, to na kierowniku zakładu spoczywa obowiązek zamiesz- czenia w decyzji rozstrzygnięć przyjętych w toku współdziałania i zamieszczenia wzmianki o wspólnym uzgodnieniu tekstu decyzji.
Jednakże brak merytorycznej i bezspornie wyrażonej zgody wszystkich part- nerów uzgodnień, wskazanych w § 7 ust. 2 rozporządzenia, oznacza brak warunków do legalnego ustanowienia zasad premiowania oraz wydania w tym przedmiocie decyzji przez kierownika zakładu i tym samym brak podstaw do obliczenia, ustalenia i wypłaty pracownikom premii.
W świetle powyższych wywodów należy uznać, że wykonanie przez kierow- nika zakładu opieki zdrowotnej kompetencji z § 7 ust. 2 omawianego rozporządzenia jest uzależnione od przeprowadzenia rokowań z przedstawicielami związków zawo- dowych, w wyniku których będzie zaaprobowana treść wypracowanego wspólnie rozstrzygnięcia, dotyczącego wysokości funduszu premiowania, zadań oraz zasad premiowania w ramach środków na wynagrodzenia osobowe w zakładzie pracy. Kie- rownik zakładu nie może wydać decyzji o zasadach premiowania z pominięciem za- sad współdziałania uzgadniającego ze związkami zawodowymi, ani zamieszczać w decyzji postanowień sprzecznych z ustaleniami wypracowanymi w postępowaniu uzgadniającym. Za wydanie decyzji niezgodnej z prawem i z naruszeniem postępo- wania uzgadniającego kierownik zakładu może ponieść odpowiedzialność służbową i spowodować spór zbiorowy. Działające w zakładzie związki zawodowe mają uprawnienie do domagania się od kierownika zakładu wykonania obowiązku ustale- nia zasad premiowania w postępowaniu uzgadniającym i odwrotnie, nie mogą uchy- lić się od podjęcia współdziałania z kierownikiem zakładu w uzgodnieniach zasad premiowania i wyrażenia swojego stanowiska w sprawie.
Przedstawiciele związków zawodowych nie mogą zachowywać się milcząco i odmówić podjęcia rokowań. Mil- czenie przedstawicieli związków zawodowych i brak wyraźnego przedstawienia sta- nowiska w sprawie nie może być uznane za domniemaną lub dorozumianą aprobatę propozycji kierownika zakładu. W sprawach związanych z ustalaniem regulaminów nagród i premiowania zgodnie z art. 30 ust. 6 ustawy o związkach zawodowych, nie może być stosowany tryb postępowania, przewidziany w art. 30 ust. 4 tej ustawy, który przewiduje, że w razie gdy organizacje związkowe nie przedstawią wspólnie uzgodnionego stanowiska w terminie 30 dni, decyzje podejmuje pracodawca po rozpatrzeniu odrębnych stanowisk organizacji związkowych. Powyższa wyraźna re- gulacja ustawowa przemawia za analogicznym potraktowaniem milczenia związków zawodowych lub odmowy podjęcia rokowań w ramach uzgodnienia zasad premio- wania podmiotów tego postępowania, wskazanych w § 7 ust. 2 cyt. rozporządzenia.
W konkluzji powyższych wywodów Sąd Najwyższy doszedł do przekonania, że należy rozstrzygnąć przedstawione mu w trybie art.390 § 1 KPC zagadnienie prawne jak w sentencji.