Uzasadnienie
Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w Z. przyznał Hortensji R.-S., sędzi Sądu Wojewódzkiego w L., prawo do renty inwalidzkiej z ogólnego stanu zdrowia na podstawie przepisów ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), podejmując jej wypłatę od dnia 1 grudnia 1985 r. Po przedłożeniu zaświadczenia Urzędu do Spraw Kombatan- tów i Osób Represjonowanych z dnia 17 lipca 1992 r., stwierdzającego nabycie uprawnień wynikających z ustawy z dnia 24 stycznia1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (jednolity tekst: Dz.U. z 1997 r. Nr 142, poz. 950 ze zm.), zwanej dalej ustawą o kombatantach, oraz potwierdzającego przebywanie ubezpieczonej na deportacji w ZSRR od marca 1949 r. do grudnia 1955 r., przyznano jej od dnia 1 lipca 1992 r. do- datek kombatancki i ryczałt energetyczny.
Wnioskodawczyni uzyskała status sędziego w stanie spoczynku, w związku z czym, z dniem 1 stycznia 1998 r., wypłatę przysługującego jej uposażenia podjął Sąd Wojewódzki w Legnicy. W tej sytuacji decyzją z dnia 26 lutego 1988 r. Zakład Ubez- pieczeń Społecznych wstrzymał dalszą wypłatę wszelkich świadczeń z dniem 1 marca 1998 r. i zażądał zwrotu renty wypłaconej za luty 1998 r. wraz z dodatkiem kombatanckim i ryczałtem energetycznym, a decyzją z dnia 28 lipca 1988 r. odmówił wznowienia wypłaty świadczeń przysługujących z ustawy o kombatantach.
Na skutek odwołania uprawnionej Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu wyrokiem z dnia 11 lutego 1999 r. zmienił obydwie decy- zje organu rentowego w ten sposób, że - na podstawie art. 201 ustawy z dnia 24 stycznia1991 r. o kombatantach w związku z rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 4 marca 1997 r. w sprawie trybu postępowania przy przyznawaniu, wypłacaniu oraz finansowaniu niektórych świadczeń kombatantom i innym osobom uprawnionym (Dz.U. Nr 21, poz. 109). - przyznał Hortensji R.-S. prawo do spornych świadczeń od dnia 1 lutego 1998 r. 3
W apelacji od tego wyroku Oddział Zakładu Ubezpieczeń Społecznych podno- sił, że uposażenie sędziowskie jest rentą, a zatem dodatki do niej powinien wypłacać organ wypłacający świadczenie podstawowe.
Rozpoznając apelację organu rentowego Sąd Apelacyjny- Sąd Pracy i Ubez- pieczeń Społecznych we Wrocławiu stwierdził, że zastosowanie przez Sąd pierwszej instancji przepisu art. 201 ustawy z dnia 24 stycznia1991 r. o kombatantach wobec osoby nie mającej ukończonych 55 lat, nie było prawidłowe.
W dalszych rozważaniach uznał, że art. 711 § 6 ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych powoduje utratę prawa sędziego do renty z ubezpieczenia społecznego, a tym samym usuwa podstawę do wypłaty przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych świadczeń przysługujących z art. 15 ust. 1 i 20 ust. 2 ustawy o kombatantach. Przyjął jednak, że brak jest społecznie uzasadnionych przesłanek dla pozbawienia tej grupy kombatantów słusznie nabytych praw i skłaniał się do przyjęcia tezy, że uposażenie sędziego w stanie spoczynku jest świadczeniem rentowym sui generis, którego wypłata przez inny organ nie zwalnia Zakładu Ubez- pieczeń Społecznych z wypłaty dodatku kombatanckiego oraz ryczałtu energetycz- nego. Dostrzegłszy brak pozytywnych rozstrzygnięć w tej materii w ustawie - Prawo o ustroju sądów powszechnych (jednolity tekst: Dz.U. z 1994 r. Nr 7, poz. 137 ze zm.), Sąd Apelacyjny powziął poważne wątpliwości, wobec których postanowił na zasadzie art. 390 § 1 KPC przedstawić do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu zagadnienie, o treści przytoczonej w sentencji.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje
1. Z mocy ustawy z dnia 28 sierpnia 1997 r. (Dz.U. Nr 124, poz. 782), nowelizu- jącej ustawę z dnia 20 czerwca 1985 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych, po- cząwszy od dnia 1 stycznia 1998 r., nastąpiło wyłączenie sędziów z systemu pow- szechnego zaopatrzenia społecznego pracowników i ich rodzin. Zasadnicze przek- ształcenie systemu świadczeń udzielanych sędziom po przejściu w stan spoczynku z powodu osiągnięcia określonego wieku albo z powodu choroby lub utraty sił powią- zane zostało z przejęciem ich finansowania przez budżet państwa i wypłaty przez jednostki organizacyjne, w których sędzia otrzymywał ostatnio wynagrodzenie lub uposażenie (por. rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 16 października 1997 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu ustalania i wypłacania uposażeń oraz 4 uposażeń rodzinnych sędziom i prokuratorom w stanie spoczynku oraz członkom ich rodzin - Dz.U. Nr 130, poz. 869, wydane na podstawie art. 6 ust. 3 ustawy z dnia 28 sierpnia 1997 r.nowelizującej Prawo o ustroju sądów powszechnych). O podjęciu wy- płaty uposażeń osobom uprawnionym, pobierającym dotychczas świadczenia z ubezpieczenia społecznego, jednostki organizacyjne były obowiązane powiadomić w terminie do dnia 5 grudnia 1997 r. właściwe oddziały Zakładu Ubezpieczeń Społecz- nych lub inne organy emerytalne wypłacające dotychczas sędziom świadczenia ubezpieczeniowe. Jeżeli zaś po dniu 1 stycznia 1998 r. osoba uprawniona do upo- sażenia pobrała świadczenia z ubezpieczenia społecznego, właściwa jednostka or- ganizacyjna zobowiązana została w § 8 ust. 3 cytowanego rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości do dokonania refundacji kwot wypłaconych świadczeń Funduszowi Ubezpieczeń Społecznych lub innemu organowi emerytalnemu i jednoczesnego wy- płacenia osobie uprawnionej różnicy między należnym uposażeniem a kwotą pobra- nych świadczeń z ubezpieczenia społecznego.
W świetle powyższego należy stwierdzić, że kwestia zaprzestania wypłacania sędziom utraconych świadczeń z ubezpieczenia społecznego i podjęcia w ich miejs- ce wypłaty uposażeń przysługujących im w stanie spoczynku została uregulowana wyczerpująco. W przepisach regulujących omawiane zmiany systemowe nie znalazły się jednak regulacje dotyczące tych świadczeń, które dotychczas organy rentowe wypłacały przy świadczeniach z ubezpieczenia społecznego, ze środków będących w ich dyspozycji i finansowanych z budżetu państwa. Brak właśnie tej szczegółowej regulacji prawnej spowodował wydanie przez organ rentowy decyzji o wstrzymaniu od dnia 1 stycznia 1998 r. wypłaty wymienionych świadczeń Hortensji R.-S.
Mając to na uwadze, Sąd Najwyższy uznał, że udzielenie odpowiedzi na przedstawione przez Sąd Apelacyjny pytanie prawne wymaga - ze względu na spo- sób jego sformułowania - uwypuklenia podziału poruszonych w nim zagadnień na te, które dotyczą utraty prawa do świadczeń i odróżnienia ich od okoliczności powodu- jących zaprzestanie ich wypłaty. Stan sprawy wskazuje, że sporna jest tylko wypłata świadczeń przysługujących z ustawy o kombatantach sędziom w stanie spoczynku, a ściśle, ustalenie podmiotu zobowiązanego do jej dokonywania po dniu 1 stycznia 1998 r.
2. Ustawa z dnia 24 stycznia1991 r. o kombatantach nie jest ustawą usytuowaną w systemie prawa ubezpieczenia społecznego. Przewidziane w niej świadczenia po- zostają poza systemem ubezpieczeń społecznych i są świadczeniami państwa przyz- 5 nawanymi - jak stanowi preambuła wymienionej ustawy - w uznaniu szczególnych zasług dla Polski tym wszystkim obywatelom polskim, którzy walczyli o suwerenność i niepodległość Ojczyzny, nie szczędząc życia i zdrowia na polach walki zbrojnej w formacjach Wojska Polskiego, armii sojuszniczych, a także w podziemnych organiza- cjach niepodległościowych i w działalności cywilnej, z narażeniem na represje.
W zakresie uprawnień realizowanych przez organy rentowe ustawa o komba- tantach przewiduje tylko uprawnienia emerytalne w postaci prawa do emerytury w niższym od przewidzianego w powszechnym ustawodawstwie wieku, rentę dla kom- batantów będących inwalidami wojennymi oraz tych, których niezdolność do pracy pozostaje w związku z pobytem spowodowanym działalnością kombatancką, w nie- woli, w obozach dla internowanych, w hitlerowskich więzieniach, obozach koncentra- cyjnych i ośrodkach zagłady oraz w innych miejscach odosobnienia, a także w wię- zieniach i aresztach polskich oraz dla osób, które podlegały represjom wojennym i okresu powojennego (rozdział 3). Omawiana ustawa przewiduje też świadczenie pie- niężne w postaci dodatku kombatanckiego, przysługującego na podstawie art. 15 ust. 1 ustawy obok emerytury lub renty, a także ryczałt energetyczny określony w art. 20 ust. 2 pkt 2 i ust. 3.
Prawo do świadczeń z tej ustawy przysługuje każdej osobie, która uzyska de- cyzję potwierdzającą działalność wymienioną w art. 1 ust. 2 i w art. 2 albo fakty, o których mowa w art. 4, i posiada albo posiadała w okresie działalności kombatanckiej bądź podlegania represjom obywatelstwo polskie. Różnego rodzaju świadczenia przedmiotowo w ustawie określone stanowią prawa podmiotowe osób objętych jej przepisem art. 21 ust. 1; pozbawione tych praw mogą być tylko osoby określone w art. 21 ust. 2 ustawy. Inne sytuacje, w których organy państwa mogłyby odmówić przyznania świadczeń kombatanckich osobom spełniającym warunki wymagane dla każdego z tych świadczeń z osobna, dotychczas nie zostały prawem przewidziane.
- 3. Świadczenia, o których mowa w art. 15 ust. 1 oraz w art. 20 ust. 2 pkt 2 i ust. 3 ustawy o kombatantach, nie są świadczeniami przysługującymi od organu rentowe- go, a tylko ich wypłata została - z mocy przepisu szczególnego - powierzona właści- wości Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, przy czym zasady dokonywania tej wy- płaty w ustawie z dnia 24 stycznia1991 r. nie zostały określone. Organy rentowe obowiązane były zatem stosować w tym zakresie odpowiednio przepisy o zaopatrze- niu emerytalnym pracowników i ich rodzin (por. art. 17 ust. 1 ustawy o kombatan- tach). W grę wchodzą tu przepisy rozdziału 3 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zao- 6 patrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), wśród których przepis art. 102 ust. 1 dozwala organowi rentowemu na wstrzymanie wypłaty świadczeń, jeżeli:
- 1) powstaną okoliczności uzasadniające zawieszenie prawa do świadczeń lub ustanie tego prawa,
- 2) osoba pobierająca świadczenia mimo pouczenia lub żądania organu rento- wego nie przedłoży dowodów stwierdzających dalsze istnienie prawa do świadczeń,
- 3) osoba uprawniona do świadczeń nie poddała się badaniu lekarskiemu bez uzasadnionych przyczyn, mimo wezwania organu rentowego,
- 4) okaże się, że prawo do świadczeń nie istniało,
- 5) świadczenia nie mogą być doręczone z przyczyn niezależnych od organu rentowego.
Żadna z tych okoliczności w dniu 1 stycznia 1998 r. nie zaistniała w odniesie- niu do Hortensji R.-S. W szczególności nie doszło do ustania prawa sędziów do pie- niężnych świadczeń kombatanckich. Wprawdzie przepis art. 711 § 6 Prawa o ustroju sądów powszechnych postanowił o utracie przez sędziego przechodzącego w stan spoczynku (także sędziów, którzy uzyskali prawo do emerytury lub renty przed dniem wejścia w życie ustawy nowelizującej z dnia 28 sierpnia 1997 r.) prawa do emerytury lub renty z ubezpieczenia społecznego, to zakresem swym obejmował tylko świad- czenia z tego ubezpieczenia. Wynika z tego, że nie obejmował wymienionych w przedstawionym zagadnieniu prawnym świadczeń pieniężnych w postaci dodatku kombatanckiego przysługującego na podstawie art. 15 ust. 1 ustawy obok emerytury lub renty, a także ryczałtu energetycznego określonego w art. 20 ust. 2 pkt 2 i ust. 3 ustawy, których wypłatę powierzono właściwym organom rentowym z mocy art. 24 ustawy o kombatantach, chociaż nie są świadczeniami z ubezpieczenia.
4. Dla ustalenia właściwej odpowiedzi na przedstawione pytanie Sądu Apelacyj- nego konieczne jest jeszcze rozróżnienie - jednakowo w nim potraktowanych - świadczenia pieniężnego oraz ryczałtu i przypomnienie, że tylko dodatek komba- tancki przysługuje kombatantom i osobom uprawnionym, pod warunkiem, iż zarazem kombatanci, jak i osoby uprawnione są emerytami, rencistami bądź inwalidami, na- tomiast ryczałt energetyczny wypłacany jest niezależnie od świadczeń z ubezpiecze- nia społecznego i przysługuje kombatantom oraz innym osobom uprawnionym, tylko pod warunkiem, że są oni (kombatanci i inne osoby uprawnione) inwalidami (por. wy- rok Sądu Najwyższego z dnia 14 listopada 1997 r., II UKN 330/97, OSNAPiUS 1998 7 nr 17, poz. 516 oraz uchwałę Trybunału Konstytucyjnego z dnia 6 listopada 1991 r. - Dz.U. Nr 105, poz. 456).
Z rozróżnienia tego płynie wniosek, że powierzenie przez ustawodawcę orga- nom rentowym wypłaty kombatanckich świadczeń pieniężnych oraz ryczałtu energe- tycznego było nie tylko następstwem powiązania tych świadczeń z uprawnieniami emerytalno-rentowymi, ale przede wszystkim wynikało z faktu, że są to organy wy- specjalizowane, właściwe do dokonywania takich wypłat. Wniosek ten znajduje pot- wierdzenie także w art.201 ustawy o kombatantach, w myśl którego oddziały Zakładu
Ubezpieczeń Społecznych właściwe ze względu na miejsce zamieszkania komba- tantów i innych osób uprawnionych, które nie posiadają prawa do żadnych świad- czeń rentowych lub emerytalnych ani nie osiągają dochodów z tytułu pracy, pozarol- niczej działalności gospodarczej podlegającej ubezpieczeniu społecznemu lub z ty- tułu rolniczej działalności gospodarczej podlegającej obowiązkowemu ubezpieczeniu rolników, zobowiązane zostały do wypłacania świadczenia w wysokości odpowiada- jącej kwocie dodatku kombatanckiego określonego w art. 15 ust. 1 ustawy oraz ry- czałtu energetycznego, określonego w art. 20 ust. 2 pkt 3 ustawy.
5. Ostatecznie, akcentując tezę, że sędzia w stanie spoczynku, pobierający od dnia 1 stycznia 1998 r., w miejsce renty inwalidzkiej z ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 z 1982 r.), uposażenie według art. 71 § 2 ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych (jednolity tekst: Dz.U. z 1994 r. Nr 7, poz. 137 ze zm.), zachowuje prawo do dodatku kombatanckiego oraz ryczałtu energetycznego, przys- ługujących na podstawie art. 15 ust. 1 i art. 20 ust. 2 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (jednolity tekst: Dz.U. z 1997 r. Nr 142, poz. 950 ze zm.), Sąd Najwyższy stwierdził, że wypłaty tych świadczeń powinien nadal dokonywać Zakład Ubezpieczeń Społecznych.
Za tym stwierdzeniem przemawia również brak przepisu o przejęciu przez jed- nostki organizacyjne sądów wypłaty świadczeń kombatanckich, które przed dniem 1 stycznia 1998 r. wypłacały sędziom organy rentowe. Obowiązek wypłaty tych świad- czeń nie stanowi zresztą szczególnego obciążenia organu rentowego, skoro zgodnie z art. 24 ustawy o kombatantach w brzmieniu obowiązującym od dnia 31 lipca 1997 r., ustalonym przez art. 1 pkt 16 ustawy zmieniającej z dnia 25 kwietnia 1997 r. (Dz.U. Nr 68, poz. 436), świadczenia pieniężne przewidziane dla kombatantów i in- 8 nych uprawnionych oraz pozostałych po nich członków rodzin, a także ryczałt ener- getyczny określony w art. 20 ust. 2 pkt 3 i ust. 3, są wypłacane przez właściwe orga- ny rentowe ze środków będących w dyspozycji tych organów i finansowane z bu- dżetu państwa. Świadczenia te oraz ryczałt - wraz z odsetkami za opóźnienie w ustaleniu do nich prawa lub ich wypłaty - a także koszty obsługi, podlegają refundacji na rzecz Funduszu Ubezpieczeń Społecznych z dotacji budżetu państwa.
Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak w sentencji.