Uzasadnienie
Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji przez zasądzenie od strony powodowej na rzecz pozwanej 2000 zł kosztów procesu za pierwszą instancję; poza tym oddalił apelację i obciążył powodów kwotą 1.000 zł tytułem kosztów procesu za instancję apelacyjną.
Nie podzielił Sąd drugiej instancji zarzutów i twierdzeń skarżących zmierzających do wykazania, że zostali pozbawieni możności obrony swych praw (art. 379 pkt 5 k.p.c.).
W kasacji złożonej przez powódkę H. Ż. skarżąca zarzuciła nieważność postępowania przed Sądem pierwszej i drugiej instancji (art. 379 pkt 5 k.p.c.) oraz naruszenie art. 6 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, pozbawiając stronę powodową prawa do rzetelnego procesu sądowego.
Wskazując na powyższe skarżąca wnosiła o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego go wyroku Sądu Rejonowego i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej lub drugiej instancji do ponownego jej rozpoznania wraz z rozstrzygnięciem o kosztach procesu za instancję kasacyjną.
Pozwany Skarb Państwa – Wojewoda X. wnosił o odmowę przyjęcia kasacji do rozpoznania ewentualnie o oddalenie kasacji powódek z zasądzeniem kosztów procesu za instancję kasacyjną.
Sąd Najwyższy – po uwzględnieniu uregulowania zawartego w art. 3 ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego… (Dz. U. Nr 13, poz. 98) – zważył, co następuje:
Obowiązujący, przed wejściem w życie powołanej ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. system apelacyjno-kasacyjny środków odwoławczych w procesie cywilnym, wyznaczał sądowi drugiej instancji w postępowaniu apelacyjnym zarówno funkcję kontrolną jak również zachowującego daleko idącą swobodę jurysdykcyjną i orzekającego in iure et in facto (por. m.in. uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 23 marca 1999 r., III CZP 58/98 – OSNC, nr 7-8, poz. 124).
W pierwszej kolejności skarżąca w kasacji zarzuciła uchybienia w wypełnieniu przez Sąd drugiej instancji funkcji kontrolnej, co uzasadnia – choćby w ograniczonym zakresie przedstawienie toku postępowania – poprzedzającego wydanie wyroku przez Sąd pierwszej instancji, co nastąpiło 18 lutego 2003 r.
Pełnomocnik powódek w piśmie z dnia 12 lutego 2003 r. wnosił „…o przesunięcie terminu rozprawy, wyznaczony na dzień 18 lutego 2003 r. na godz. 1300 zamiast na godz. 1030 z uwagi na niemożliwość dojazdu na wskazany wyżej termin”. W piśmie z dnia 17 lutego 2003 r. tenże pełnomocnik powtórnie podnosi ustalenie wyjątkowo niekorzystnej godziny rozpoczęcia rozprawy wskazując, że „…dojazd pociągiem na powyższy termin jest niemożliwy z Warszawy, jak też z Lublina, gdzie pełnomocnik zamieszkuje”. Wniosek ten nie został uwzględniony a Sąd wyższej instancji w wykonaniu swojej funkcji kontrolnej stwierdził „…Sam skarżący przyznaje, że możliwy 3 był wtedy dojazd jedynie pociągiem”. Źródło przeciwstawnego do wypowiedzi pełnomocnika powódek twierdzenia nie zostało ujawnione. Pominął także Sąd sprawujący funkcję kontrolną postanowienia § 70 regulaminu wewnętrznego urzędowania sądów powszechnych stwierdzającego, że przy wyznaczaniu każdej sprawy na posiedzenie należy uwzględnić warunki komunikacji, z których korzystają osoby zamieszkałe poza siedzibą sądu orzekającego (ust. 1).
Przy wyznaczaniu kolejności rozpoznawania spraw należy w miarę możności uwzględniać uzasadnione wnioski stron (ust. 3). Znając te wnioski Sąd drugiej instancji termin rozprawy w instancji apelacyjnej wyznaczył na dzień 5 maja 2004 r., godz. 930
. Pełnomocnik powódek w piśmie z dnia 4 maja 2004 r. (fax) wskazywał, że wezwanie na rozprawę – z powodu ograniczeń związanych z odbywającym się w Warszawie światowym szczytem gospodarczym – otrzymał 4 maja 2005 r. Wniosek pełnomocnika skarżących nie został uwzględniony. Treść art. 214 k.p.c. wskazuje na dwa przypadki, przy zaistnieniu których, w razie nieobecności strony na rozprawie – nakazuje sądowi jej odroczenie: pierwszy, to stwierdzenie nieprawidłowości w doręczeniu stronie wezwania i drugi, to nadzwyczajne wydarzenie lub inna znana sądowi przeszkoda, której nie można przezwyciężyć. Nie wymaga bliższej analizy treść powołanego przepisu art. 214 k.p.c. i definiowanie „innych przeszkód”, którym przeciwstawiono „nadzwyczajne wydarzenia” skoro Sąd drugiej instancji w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia w ogóle pominął prawidłowość zawiadomienia skarżących o terminie rozprawy i przyczyny ich nieobecności. Protokół rozprawy po odnotowaniu obecności zawiera adnotację „…od pozostałych stron nikt się nie stawił”.
Sprawowanie wymiaru sprawiedliwości przez każdy Sąd, którego przymioty określił ustawodawca konstytucyjny (art. 45) w rozumieniu przepisów konstytucyjnych i zaakceptowanych przez Państwo Polskie norm prawa międzynarodowego, stanowiących o „prawie do sprawiedliwego sądu” wymaga, w odniesieniu do strony, która jest adresatem powziętej decyzji sądowej uzasadnienia wydanego orzeczenia ze wskazaniem, że wzięte zostały pod uwagę i wyczerpane przedstawione przez nią argumenty. Podjęcie zaś określonej treści rozstrzygnięcia powinno być uzasadnione przytoczonymi i zrozumiałymi dla zainteresowanych względami prawnymi (faktycznymi).
Obowiązek ten wynikający – z obowiązującego porządku prawnego – jest wyrazem dążenia ustrojodawcy i prawodawcy do poszanowania godności obywatela i jego bezpieczeństwa prawnego w demokratycznym państwie prawnym. Brak rozstrzygnięcia wniosków kierowanych do Sądu, sprawdzenia i odniesienia się do przedstawianych 4 przeszkód uniemożliwiających uczestnictwo w czynnościach Sądu, zdawkowe nie rozpatrujące istotę rzeczy, czy niepełne – w omawianym zakresie – uzasadnienie nie spełnia elementarnych wymagań tak rozumianego porządku prawnego. Mnożenie zaś kolejnych instancji sądowych, wywoływanie dodatkowych dolegliwości i zwiększania społecznych kosztów wymiaru sprawiedliwości stanowią zaprzeczenie „sądu sprawiedliwego” oraz godzi w realizację zasady zaufania do państwa a także stanowionego prawa.
Z powyższego wynika, że kasacja oparta została na usprawiedliwionej oraz wykazanej podstawie i dlatego zaskarżone orzeczenie podlega uchyleniu z przekazaniem sprawy do ponownego jej rozpoznania (art. 39313 k.p.c. w poprzednio obowiązującym brzmieniu).