Uzasadnienie
Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 31 grudnia 2008 r. oddalił zażalenie wnioskodawców H. N. i J. N. na postanowienie Sądu Rejonowego w A. z dnia 28 października 2008 r., którym Sąd odrzucił wniosek żalących się o ustanowienie na ich rzecz służebności osobistej polegającej na prawie przechodu przez będące własnością uczestnika postępowania Z. J. R. pomieszczenia w budynku położonym w A. przy ul. R. Zdaniem Sądu Rejonowego zgłoszone przez wnioskodawców żądanie było tożsame pod względem przedmiotowym i podmiotowym z wysuniętym przez nich żądaniem ustanowienia służebności gruntowej, o którym Sąd Okręgowy w S. rozstrzygnął prawomocnym postanowieniem z dnia 2 marca 2005 r. Sąd drugiej instancji zaakceptował wnioski Sądu Rejonowego.
W ocenie Sądu Okręgowego, mimo że instytucje służebności gruntowych i osobistych zostały unormowane przez ustawodawcę w odrębnych przepisach (art. 285 § 1 k.c. i art. 296 k.c.), to jednak żaden z tych przepisów nie stanowi samoistnej podstawy do obciążenia nieruchomości służebnością na mocy orzeczenia sądowego. Wobec tego nie można przyjąć, że z uwagi na odmienną podstawę prawną niedopuszczalne było odrzucenie wniosku o ustanowienie służebności osobistej, bowiem zarówno rozpoznane wcześniej roszczenie o ustanowienie służebności gruntowej, jak i roszczenie o ustanowienie służebności osobistej pozbawione były podstawy prawnej.
Sąd drugiej instancji zwrócił uwagę na fakt, że oba żądania oparte były na tej samej podstawie faktycznej, a ponadto wskazał, że oba przypadki były tożsame podmiotowo. Zdaniem Sądu, mimo że podmiotem inicjującym postępowanie w sprawie o ustanowienie służebności gruntowej była jedynie J. N., to skutki rozstrzygnięcia zapadłego w tamtej sprawie rozciągnęły się również na H. N. będącego współwłaścicielem nieruchomości, która miała zostać ustanowiona nieruchomością władnącą.
Na postanowienie Sądu Okręgowego wnioskodawcy wnieśli skargę kasacyjną. W skardze, opartej na obu podstawach kasacyjnych (art. 3983 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c.), zarzucali naruszenie art. 296 w zw. z art. 145 § 1 k.c. polegające na 3 uznaniu, że żądanie ustanowienia służebności osobistej stanowi żądanie tożsame z żądaniem ustanowienia służebności gruntowej, art. 366 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. polegające na uznaniu, że prawomocne postanowienie korzysta z powagi rzeczy osądzonej, gdy zachodzi jedynie tożsamość stron i podobieństwo podstawy faktycznej, mimo braku tożsamości dochodzonego roszczenia oraz naruszenie art. 199 § 1 pkt 2 w zw. z art. 366 oraz art. 13 § 2 k.p.c. polegające na uznaniu, że roszczenie między stronami w przedmiotowym postępowaniu zostało uprzednio osądzone prawomocnym postanowieniem. W konkluzji skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje
Skarga kasacyjna jest uzasadniona. Jak trafnie zarzucili skarżący, o powadze rzeczy osądzonej decyduje poza tożsamością stron także tożsamość przedmiotu rozstrzygnięcia oraz tożsamość podstawy sporu. Pod pojęciem podstawy sporu należy rozumieć podstawę faktyczną i prawną (por. orzeczenie
Sądu Najwyższego z dnia 22 kwietnia 1967 r., I CR 570/66, OSPiKA 1968, nr 7-8, poz. 158; z dnia 25 sierpnia 1998 r., I PKN 266/98, OSNP 1999, nr 17, poz. 554).
Trafnie też podnoszą, że powagą rzeczy osądzonej objęta jest sentencja orzeczenia. W wypadku orzeczenia oddalającego powództwo czy wniosek motywy rozstrzygnięcia pozwalają sprecyzować jedynie, jakie żądanie zostało oddalone.
Wbrew stanowisku Sądów orzekających w sprawie nie zachodzi powaga rzeczy osądzonej. Poprzednio oddalony został wniosek J. N. o ustanowienie służebności gruntowej, jaką jest służebność drogi koniecznej. Obecne żądanie dotyczy ustanowienia na rzecz J. N. i H. N. służebności osobistej polegającej na prawie przechodu. Nie można tu mówić o tożsamości prawnej roszczenia, nawet wtedy, gdy podstawa faktyczna jest zbliżona. Nie ma również tożsamości stron, chociaż niewątpliwie w przypadku ustanowienia służebności drogi koniecznej korzystałby z niej także skarżący H. N. i w tym tylko sensie orzeczenie wydane w poprzedniej sprawie mogło dotyczyć również jego. Instytucje służebności gruntowej i osobistej są różne, o czym świadczy nie tylko uregulowanie ich w odrębnych rozdziałach kodeksu cywilnego, ale przede wszystkim treść praw z nich 4 wynikających. Służebność drogi koniecznej charakteryzuje się przy tym na tyle istotną specyfiką, że podlega regulacji odrębnej od innych służebności gruntowych.
Brak zatem było podstaw do odrzucenia wniosku na podstawie art. 199 § 1 pkt 2 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.
Wobec powyższego orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 39815 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. jz