Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 23 kwietnia 2010 r. Sąd Okręgowy oddalił apelację uczestnika postępowania S. L. od postanowienia Sądu
Rejonowego z dnia 24 czerwca 2009 r., na mocy którego uczestnik, na wniosek P.
- S.A., pozbawiony został prawa prowadzenia działalności gospodarczej na własny rachunek oraz pełnienia funkcji członka rady nadzorczej, reprezentanta lub pełnomocnika w spółce handlowej, w przedsiębiorstwie państwowym, spółdzielni, fundacji lub stowarzyszeniu na okres 3 lat.
Sądy ustaliły między innymi, że spółka z.o.o. M-B, której prezesem zarządu był uczestnik, nie regulowała swoich zobowiązań, w tym także wobec wnioskodawcy. W sierpniu 2008 r. uczestnik złożył wniosek o ogłoszenie upadłości, który w październiku 2008 r. został zwrócony z uwagi na braki formalne.
Kolejny wniosek o ogłoszenie upadłości uczestnik złożył dopiero w lutym 2009 r., w czasie trwającego już postępowania w rozpoznawanej sprawie o pozbawienie go praw określonych w art. 373 ust. 1 p.u.n.
W ocenie Sądu Okręgowego uczestnik nie złożył wniosku o ogłoszenie upadłości w ustawowym terminie, gdyż wniosek zwrócony z powodu braków formalnych nie jest skutecznie złożonym wnioskiem, a już w chwili składania w sierpniu 2008 r., zwróconego następnie wniosku, istniał stan niewypłacalności spółki M-B, co stwierdził uczestnik w tym wniosku i przyznał w rozpoznawanej sprawie. W świetle tych okoliczności nie było konieczne, zdaniem Sądu
Okręgowego, ustalenie dokładnej daty powstania stanu niewypłacalności spółki, bowiem nie ulega wątpliwości, że kolejny wniosek o ogłoszenie upadłości z lutego 2009 r. złożony został z przekroczeniem ustawowego dwutygodniowego terminu.
Sąd Okręgowy uznał również za nieuzasadniony zarzut uczestnika nieudowodnienia jego winy w opóźnieniu złożenia wniosku. Stwierdził, że zasada domniemania niewinności nie znajduje zastosowania w postępowaniu toczącym się na podstawie art. 373 p.u.n., gdyż orzekany zakaz nie ma charakteru środka karnego w rozumieniu przepisów prawa karnego, a zatem Sąd nie miał obowiązku udowodnienia winy uczestnika. Uczestnik sam przyznał, że zaistniały przesłanki do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości, natomiast podnoszone przez niego 3 argumenty, iż dalsze podejmowanie działań miało na celu zaspokojenie roszczeń wierzycieli, nie zostało poparte żadnymi dowodami, a brak odpowiednich wniosków dowodowych uczestnika, nie pozwalał, zdaniem Sądu Okręgowego, na prowadzenie postępowania dowodowego w tym zakresie.
W skardze kasacyjnej opartej na obu podstawach uczestnik zarzucił naruszenie art. 373 ust. 1 pkt 1 w zw. z art. 11 p.u.n. przez uznanie, że do przyjęcia istnienie podstawy ogłoszenia upadłości w rozumieniu art. 373 § 1 pkt 1 p.u.n.
wystarczające jest ustalenie, że dłużnik nie reguluje swoich wymagalnych zobowiązań, naruszenie art. 373 ust.1 pkt 1 i ust. 2 p.u.n. przez jego zastosowanie, mimo nie dokonania żadnych ustaleń co do przesłanek przewidzianych w tych przepisach: winy uczestnika oraz skutków podejmowanych działań, naruszenie art. 227 k.p.c. w zw. z art. 6 k.c. przez nie przeprowadzenie postępowania dowodowego co do winy, daty powstania niewypłacalności oraz przesłanek orzeczenia zakazu przewidzianych w art. 373 ust. 2 p.u.n., a także naruszenie art. 42 ust. 3 i art. 45 Konstytucji przez wydanie orzeczenia pozbawiającego uczestnika jego podstawowych praw i wolności bez przeprowadzenia rzetelnego procesu.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje
Bezzasadny jest zarzut naruszenia wskazanych wyżej przepisów
Konstytucji. Przewidziana w art. 42 ust. 3 Konstytucji zasada domniemania niewinności dotyczy postępowania w sprawach karnych i z oczywistych względów nie ma zastosowania w postępowaniu cywilnym. Nie ulega też wątpliwości, że w rozpoznawanej sprawie zachowane zostało prawo każdego obywatela do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, bezstronny i niezawisły sąd oraz pozostałe wymagania i standardy przewidziane w art. 45 Konstytucji. Kwestia naruszenia przez sąd przy rozpoznawaniu sprawy wskazanych przez skarżącego przepisów prawa materialnego i procesowego nie może być rozpatrywana w kategoriach pozbawienia uczestnika konstytucyjnego prawa do sądu określonego w art. 45
Konstytucji, a jedynie w kategoriach podstaw materialnoprawnych i procesowych zaskarżenia szczególnym środkiem jakim jest skarga kasacyjna.
Za nieskuteczny należy uznać zarzut naruszenia art. 373 ust. 1 pkt 1 w zw.
z art. 11 p.u.n. Wprawdzie nie ulega wątpliwości, że warunkiem zastosowania art. 373 ust. 1 p.u.n. jest wykazanie przez wnioskodawcę i ustalenie przez Sąd jednej z przesłanek tego przepisu, którą jest nie złożenie przez dłużnika wniosku o ogłoszenie upadłości w terminie dwóch tygodni od dnia powstania podstawy do ogłoszenia upadłości, a zatem konieczne jest ustalenie zaistnienia stanu niewypłacalności, w rozumieniu art. 11 ust. 1 p.u.n., t.j. stanu trwałego niewykonywania większości wymagalnych zobowiązań oraz chwili zaistnienia tego stanu, jednak przy ustalaniu tych okoliczności mają zastosowanie wszystkie zasady i przepisy prawa procesowego dotyczące postępowania dowodowego i ustaleń faktycznych, w tym art. 229, art. 230 i art. 231 k.p.c. Oznacza to, że w rozpoznawanej sprawie Sąd Okręgowy mógł ustalić zaistnienie stanu niewypłacalności spółki M-B w chwili złożenia pierwszego wniosku o ogłoszenie upadłości czyniąc te ustalenia w oparciu o twierdzenia dłużnika zawarte w tym wniosku oraz w oparciu o przyznanie przez niego tych okoliczności w odpowiedzi na wniosek złożonej w rozpoznawanej sprawie, a w konsekwencji miał podstawy by wyprowadzić z tak ustalonych faktów domniemanie faktyczne o istnieniu stanu niewypłacalności dłużnika już w sierpniu 2008 r. Nie ulega bowiem wątpliwości, że dane podane przez dłużnika we wniosku o ogłoszenie upadłości z sierpnia 2008 r. wskazywały na trwałe zaprzestanie wykonywania przez niego większości wymagalnych zobowiązań, co uczestnik stwierdził także w odpowiedzi na wniosek złożonej w rozpoznawanej sprawie, w której przyznał również, że w istocie nawet złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości w sierpniu 2008 r. było spóźnione, co wynikało z konieczności zebrania niezbędnych dokumentów księgowych. W tych okolicznościach Sąd Okręgowy miał podstawy by stwierdzić, że tym bardziej spóźnione było złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości w lutym 2009 r., już w czasie trwania postępowania w rozpoznawanej sprawie. Wniosek z sierpnia 2008 r., jako zwrócony, nie wywołał skutków prawnych (porównaj między innymi postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 12 kwietnia 2006 r. III CSK 47/06, niepubl.), trafnie zatem Sąd Okręgowy przyjął, że złożenie kolejnego wniosku w lutym 2009 r. nastąpiło po terminie, o którym mowa w art. 373 ust. 1 pkt 1 p.u.n.
Uzasadniony jest natomiast kasacyjny zarzut naruszenia art. 373 ust. 1 pkt1 oraz ust. 2 p.u.n. i art. 6 k.c. oraz art. 227 k.p.c.
Sąd Okręgowy dokonał bowiem błędnej wykładni art. 373 ust.1 pkt 1 p.u.n.
stwierdzając, że nie miał obowiązku ustalania winy uczestnika postępowania w nieterminowym złożeniu wniosku o ogłoszenie upadłości. Jednoznaczne brzmienie przepisu wskazuje, że jedną z przesłanek jego zastosowania jest ustalenie, iż nie złożenie przez zobowiązanego wniosku o ogłoszenie upadłości w ustawowym terminie nastąpiło z jego winy. Przepis ten niewątpliwie nie przewiduje domniemania winy zobowiązanego, a zatem, w myśl ogólnej zasady przewidzianej w art. 6 k.c. w zw. z art. 373 ust. 1 pkt 1 p.u.n., wnioskodawca, który żąda wydania orzeczenia przewidzianego w art. 373 ust. 1 pkt 1 p.u.n., powinien udowodnić winę zobowiązanego w złożeniu wniosku o ogłoszenie upadłości po terminie przewidzianym w tym przepisie.
Jak wielokrotnie wskazywał Sąd Najwyższy, wina i jej stopień są przesłankami decydującymi nie tylko o zakresie i czasokresie pozbawienia praw, o czym stanowi ust. 2 art. 373 p.u.n., lecz przede wszystkim mają wpływ na decyzję
Sądu o uwzględnieniu bądź oddaleniu wniosku, bowiem orzeczenie zakazu przewidzianego w art. 373 ust.n1 p.u.n. ma charakter fakultatywny (porównaj między innymi postanowienia z dnia 13 stycznia 2010 r. II CSK 364/09, z dnia 11 grudnia 2008 r. IV CSK 379/08, niepubl., z dnia 22 sierpnia 2007 r. II CSK 45/07,
OSP 2009/3/34, z dnia 21 marca 2007 r. I CSK 460/06, z dnia 14 lutego 2006 r.
II CSK 14/05 i z dnia 15 grudnia 2005 r. II CSK 15/05, niepubl.).
Słusznie w literaturze i orzecznictwie podkreśla się, że orzeczenie, o którym mowa w omawianym przepisie jest wprawdzie sankcją cywilną o charakterze prewencyjnym, jednak w istocie jest zbliżone do sankcji karnej przewidzianej w art. 41 k.k., gdyż, w odróżnieniu od rozwiązań typowych dla prawa cywilnego, stanowi dolegliwość o charakterze głównie osobistym (porównaj między innymi wskazane wyżej postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 22 sierpnia 2007r. III CSK 45/07).
Konieczne jest zatem udowodnienie przez wnioskodawcę winy dłużnika, na poziomie przynajmniej niedbalstwa, w spóźnionym złożeniu wniosku o ogłoszenie upadłości, dłużnik natomiast może wykazywać okoliczności ekskulpacyjne.
Trafnie także skarżący zarzuca naruszenie art. 373 ust. 2 p.u.n. przez pominięcie również kolejnej przesłanki koniecznej do orzeczenia zakazu, o którym mowa w art. 373 ust. 1 pkt 1 p.u.n. Przesłanką tą są skutki zawinionego działania lub zaniechania dłużnika mające wpływ na realizację celu postępowania upadłościowego, w szczególności obniżenie wartości ekonomicznej przedsiębiorstwa upadłego i rozmiar pokrzywdzenia wierzycieli. Jak stwierdził Sąd
Najwyższy we wskazanych wyżej orzeczeniach z dnia 11 grudnia 2008 r. IV CSK 379/08, z dnia 14 lutego 2006 r. II CSK 14/05 oraz w postanowieniu z dnia 5 marca 2009 r. III CSK 297/08 (niepubl.), zasadnicze znaczenie ma w tym wypadku nie sam fakt doprowadzenia do upadłości, lecz związek przyczynowy pomiędzy uchybieniami wymienionymi w art. 373 ust. 1 pkt 1-4 p.u.n., a obniżeniem wartości ekonomicznej przedsiębiorstwa upadłego i rozmiarem pokrzywdzenia wierzycieli.
Ta przesłanka pozostała całkowicie poza ustaleniami i oceną Sądu Okręgowego, choć jako przesłanka prawa materialnego powinna być wzięta pod uwagę i rozważona z urzędu, a jako objęta zarzutem apelacyjnym, powinna być rozważona na podstawie art. 378 § 1 k.p.c.
Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 k.p.c. uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego (art. 108 § 1 w zw. z art. 13 § 2, art. 391 § 1 i art. 39821 k.p.c.).
jz