Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 6 stycznia 2003 r. Sąd Okręgowy w J. oddalił – zło- żony w trybie ustawy z 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego – wniosek Łucji P. i Józefa K., dzieci zmarłego w 2001 r. Bronisława K., o odszkodowanie i zadośćuczynienie, za represje stoso- wane wobec ich ojca przez władze radzieckie uznając, że represje te na- stąpiły wprawdzie przed dniem 31 grudnia 1956 r., jak wymaga tego wska- zana ustawa, ale dotyczyły działalności po wskazanej w niej dacie 5 lutego 1946 r., gdyż odnosiły się do zachowań Bronisława K. z wiosny 1947 r. oraz stycznia i maja 1948 r. Wnioskodawcy nie skarżyli tego wyroku i uprawomocnił się on w pierwszej instancji, a ich próba ze stycznia 2004 r. przywrócenia terminu do apelacji, okazała się prawnie nieskuteczna. Z ka- sacją od prawomocnego wyroku kończącego postępowanie wystąpił nato- miast jesienią 2004 r. Rzecznik Praw Obywatelskich, na korzyść wniosko- dawców.
W skardze tej zarzucił rażąca obrazę przepisów postępowania, a to art.4 i 366 § 1 k.p.k. polegającą na tym, że sąd meriti nie dążył do wyja- śnienia wszystkich istotnych okoliczności sprawy związanych z represjami, w tym zaś tego czy nie były one związane także z działalnością niepodle- głościową Bronisława K. sprzed 5 lutego 1946 r. i nie przesłuchał pod tym kątem świadków, wskazując w uzasadnieniu kasacji także na pogląd wyra- żony w orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 listopada 2003 r., że przy interpretacji art. 8 ust. 2a i 2b ustawy z 1991 r. należy mieć na względzie, iż wiele osób, po formalnym ustaleniu granicy polsko- 3 radzieckiej, kontynuowało jedynie działalność narodowo-wyzwoleńczą roz- poczętą już w czasie wojny, a władze radzieckie w przypadku stosowania represji nie były zainteresowane ujawnianiem patriotycznej przeszłości osób poddawanych osądowi.
W związku z powyższym skarżący wnosił o przeprowadzenie dowodu z akt sprawy Sądu Okręgowego w J. dla upraw- dopodobnienia zarzutów, i o uchylenie zaskarżonego wyroku z przekaza- niem sprawy do ponownego rozpoznania. Prokurator Prokuratury Krajowej na rozprawie kasacyjnej przychylił się do tej skargi.
Rozpoznając tę kasację Sąd Najwyższy zważył, co następuje
Skarga ta jest zasadna. Sąd Okręgowy ustaliwszy, że Bronisław K. działał w Armii Krajowej od 1943 r., a także, że po demobilizacji ze służby w odrodzonym Wojsku Polskim, którą odbywał od listopada 1944 r. do ma- ja 1945 r., kontynuował działalność w AK, uznał jednocześnie, że skoro skazanie go przez władze radzieckie w 1949 r. odnosiło się jedynie do te- go, iż wiosną 1947 r. udostępnił swój dom członkom AK oraz, że w styczniu i maju 1948 r. podwoził członków AK w celu dokonania – jak to określono w orzeczeniu Wojennego Trybunału Wojsk MSW z dnia 29 czerwca 1949 r. – aktu terrorystycznego i kradzieży, to został on skazany jedynie za działania po dniu 5 lutego 1946 r., przeto w świetle art.8 ust. 2b ustawy z 1991 r. nie ma podstaw do zasądzenia stosownego odszkodowania i zadośćuczynie- nia. Zarówno rozumowanie to, jak i poczynione ustalenia, dotknięte są jed- nak dowolnością i brakiem obiektywizmu.
Sąd pominął bowiem zupełnie to czy i w jaki sposób skazanie za działania z 1947 r. i 1948 r. wiązało się jednak z działalnością niepodległościową prowadzoną przez Bronisława K. przed dniem 5 lutego 1946 r., a więc czy skazanie w 1949 r. nie było jed- nak represjonowaniem go za działalność przed tą datą na rzecz niepodle- głego bytu Państwa Polskiego.
Jak zauważył Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 18 listopada 2003 r. (P 6/03, OTK-A 2003, nr 9, poz.94) „aprioryczne odrzucenie rosz- 4 czeń odszkodowawczych osób, które po wskazanej dacie prowadziły dzia- łalność na dawnym terytorium Polski i były represjonowane przez władze radzieckie bez ustalenia, o jaką działalność chodziło, naruszałoby zasadę równego traktowania grup reprejsonowanych” Trybunał trafnie przy tym podniósł, że wiele osób prowadzących działalność narodowo-wyzwoleńczą już w czasie wojny, kontynuowało ją także po jej zakończeniu i po formal- nym ustaleniu granicy polsko-radzieckiej, a jednocześnie, iż władze ra- dzieckie dążyły wówczas „raczej do tego, by wymierzanie kary związane było z czynami uznawanymi przez władzę komunistyczną za przestępstwa kryminalne”, stąd też nie były one zainteresowane ujawnieniem patriotycz- nej przeszłości osób sądzonych po dniu 5 lutego 1946 r. Zauważyć należy, że z treści art.8 ust.2b ustawy z 1991 r. wynika jedynie, iż przez działalność niepodległościową, na tej części terytorium Polski, które z dniem 5 lutego 1946 r. oficjalnie weszło w skład ówczesnego ZSRR, należy – dla celów owej ustawy – rozumieć działania do tej właśnie daty, same zaś represje mogły dotknąć represjonowanego i później – do 31 grudnia 1956 r. (art.8 ust. 2a ustawy).
Nie wyklucza to zatem uprawnień odszkodowanych osób, które prowadziły tę działalność i po dniu 5 lutego 1946 r. z tym, że wtedy tylko wówczas, gdy represje owe wiązały się jednak także z działalnością z okresu wynikającego z art. 8 ust. 2b, a nie jedynie z działaniami patriotycz- nymi podejmowanymi po tym okresie. Z dokumentacji niniejszej sprawy wynika, że żaden ze świadków, w tym i ci, którzy działali wówczas w ra- mach polskich organizacji niepodległościowych, nie byli przesłuchani na okoliczność czy i w jakim stopniu represje stosowane formalnie za zacho- wania mające miejsce po wskazanej wyżej dacie, były wobec Bronisława K. także reakcją represyjną za jego działalność patriotyczną sprzed dnia 5 lutego 1946 r. Przeprowadzony przez Sąd Najwyższy dowód z akt sprawy Sądu Okręgowego w J. wskazuje zaś, że jest to i dziś możliwe, jako że przesłuchiwany tam świadek Stanisław Ż., wypowiadający się w tej materii, 5 był słuchany i w tej sprawie, ale niestety bez przesłuchania go odnośnie do tych właśnie kwestii. Rozważenie zaś powyższego jest niezbędne dla obiektywnego, bezstronnego orzekania w sprawach tego typu.
Reasumując powyższe rozważania należy stwierdzić, że na gruncie spraw o odszkodowanie, prowadzonych w oparciu o art. 8 ust. 1 oraz ust. 2a i 2b ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepod- ległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 34, poz.149 ze zm.), powoływa- nie się wnioskodawcy na represje ze strony władz radzieckich za przypisa- ne mu czyny popełnione po dniu 5 lutym 1946 r. na dotychczasowym tery- torium Polski, które po tej dacie znalazło się w obszarze ówczesnego ZSRR, nie eliminuje możliwości zasądzenia odszkodowania (zadośćuczy- nienia) osobom wskazanym w art. 8 ust. 1 i ust. 2a tej ustawy, pod warun- kiem jednak, iż zostanie wykazane stosownymi dowodami, że represje te wiązały się także z działalnością na rzecz niepodległego bytu Państwa Pol- skiego prowadzoną wcześniej.
Nie można tu natomiast apriorycznie zakła- dać, że każde represjonowane przez władze radzieckie działanie, które miało miejsce na dawnym terytorium Polski po ustaleniu granicy polsko- radzieckiej w 1946 r., było zawsze związane z wcześniej już prowadzoną działalnością patriotyczną. Nie da się przecież wykluczyć, iż było to zacho- wanie przypadkowe i sporadyczne osoby, która dotąd nie aktywizowała się w sferze działalności niepodległościowej lub nie miało z nią nic wspólnego ani też, że z uwagi na fakt wskazania przez organy radzieckie, jako powo- du reakcji karnej (represji) zachowań karalnych według przepisów obowią- zujących w ZSRR, a popełnionych już pod dacie przewidzianej w art. 8 ust. 2b ustawy z 1991 r., brak jest związku owej represji z działaniami sprzed tej daty, a tym samym i podstaw do przyznania odszkodowania (zadośćuczy- nienia). Istnienie takiego powiązania winno być wykazane przez wniosko- dawcę, a sąd przy przeprowadzaniu dowodów powinien dążyć do uzyska- 6 nia informacji także odnośnie co do tych okoliczności.
Oddalenie wniosku może zatem nastąpić tylko wtedy, gdy mimo wykazania samego faktu re- presjonowania za zachowania po dniu 5 lutym 1946 r. nie ustalono, mimo podejmowanych prób, by represje te wiązały się z wcześniejszą działalno- ścią niepodległościową represjonowanego i były reakcją także za tę dzia- łalność.
W świetle powyższego staje się oczywiste, że zaskarżony wyrok ostać się nie może. Dlatego Sąd Najwyższy uchylił to orzeczenie i przeka- zał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu J. Przy jej rozpatrywaniu sąd ten powinien mieć na uwadze wyrażone wyżej zapatry- wanie prawne oraz wskazany wyrok Trybunału Konstytucyjnego, a prowa- dząc postępowanie dowodowe powinien dążyć do dokonania ustaleń od- nośnie tego czy – i ewentualnie, w jakim stopniu – skazanie Bronisława K. przez władze radzieckie w 1949 r. za czyny z 1947 r. i 1948 r, było związa- ne z ustaloną już, jego wcześniejszą działalnością w AK. W tym zakresie sąd ten winien przesłuchać ponownie świadków, w tym zwłaszcza S. Ż. i W. P., a następnie rozstrzygnąć stosownie do poczynionych ustaleń. Mając to wszystko na względzie orzeczono jak w wyroku.