Uzasadnienie
Wyrokiem Wojskowego Sądu Okręgowego w W. z dnia 17 maja 2007r.,
- uniewinniono: ppłk. rez. Janusza D. od popełnienia czynu z art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 12 k.k. oraz Krystyną K. od czynu opisanego w pkt. „K”, tj. od przestępstwa z art. 276 k.k.,
- umorzono postępowanie wobec mjr. rez. Witolda Z., a to na podstawie art. 17 § 1 pkt 3 k.p.k., o czyn z art. 231 § 1 k.k.,
- warunkowo umorzono postępowanie wobec: płk. Zbigniewa R., płk. To- masza R., mjr. rez. Andrzeja D. o czyny z art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 12 k.k., na okres próby roku, orzekając przy tym od każdego z nich, świadcze- nie pieniężne w kwocie 5 000 zł na rzecz Domu Dziecka w W.,
- uznano za winnych:
- ppłk. rez. Marka K. popełnienia czynu:
- z art. 296 § 3 k.k. w zw. z art. 296 § 1 i 2 k.k. w zw. z art. 12 k.k. i za to, skazano go na karę 3 lat pozbawienia wolności,
- z art. 231 § 1 k.k. i za to, skazano go na karę 6 miesięcy pozbawienia wolności. Jednocześnie w miejsce kar jednostkowych wymierzono mu karę łączną 3 lat pozbawienia wolności, a ponadto orzeczono solidarne (z Kry- styną K.) naprawienie szkody przez wpłatę na rzecz Sił Powietrznych kwoty 963 535,54 zł,
- Henryka W. popełnienia przestępstwa z art. 284 § 1 k.k. w zw. z art. 12 k.k. i za to, skazano go na karę roku pozbawienia wolności z warun- 3 kowym zawieszeniem jej wykonania na okres próby 2 lat, grzywnę w roz- miarze 246 stawek dziennych w wysokości po 10 zł każda, orzeczono ob- owiązek naprawienia szkody przez wpłatę na rzecz Piotra B. kwoty 1 244,80 zł,
- Krystynę K. popełnienia czynu z art. 296 § 3 k.k. w zw. z art. 296 § 1 i 2 k.k. w zw. z art. 12 k.k. i za to skazano ją na karę roku pozbawienia wolności oraz orzeczono solidarne (z ppłk.rez. Markiem K.) naprawienie szkody przez wpłatę na rzecz Sił Powietrznych kwoty 963 535,54 zł.
W składzie orzekającym w powyższej sprawie zasiadał delegowany do pełnienia obowiązków sędziowskich w Wojskowym Sądzie Okręgowym w W., sędzia Wojskowego Sądu Garnizonowego w S. – mjr Rafał K. Wydane temu sędziemu na podstawie art. 26 § 1 i 2 oraz art. 70 § 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. – Prawo o ustroju sądów wojskowych (Dz. U. Nr 117, poz. 753 ze zm.) w zw. z art. 46 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. Nr 98, poz. 1070 ze zm.), dwie ostatnie delegacje podpisywali: z upoważnienia Ministra Spra- wiedliwości – podsekretarz stanu, a z upoważnienia Ministra Obrony Naro- dowej – Dyrektor Departamentu Kadr i Szkolnictwa Wojskowego.
Od powyższego wyroku apelacje wnieśli:
- prokurator, na niekorzyść ppłk. rez. Marka K. i Krystyny K., co do kar im orzeczonych,
- obrońcy oskarżonych: ppłk. Marka K., Krystyny K. oraz Henryka W..
W ślad za apelacjami, w dniu 24 września 2007 r. do Izby Wojskowej
Sądu Najwyższego wpłynęło pismo z Naczelnej Prokuratury Wojskowej, w którym podniesiono, że delegację sędziego Wojskowego Sądu Garnizono- wego w S. mjr. Rafała K. do pełnienia obowiązków sędziowskich w Woj- skowym Sądzie Okręgowym w W., podpisał podsekretarz stanu w Minister- stwie Sprawiedliwości oraz Dyrektor Departamentu Kadr i Szkolnictwa
Wojskowego Ministerstwa Obrony Narodowej i w związku z tym, Prokurator 4
Naczelnej Prokuratury Wojskowej wniósł o odroczenie rozpoznania sprawy do czasu podjęcia przez Sąd Najwyższy uchwały w przedmiocie należyte- go umocowania sędziego delegowanego. Jednocześnie do pisma tego do- łączył kopie czterech delegacji sędziego mjr. Rafała K., a mianowicie:
- z dnia 24 października 2005 r., o delegacji sędziego w okresie od dnia 6 listopada 2005 r. do dnia 6 maja 2006 r., podpisanej z upoważnienia Mini- stra Sprawiedliwości przez podsekretarza stanu i przez Ministra Obrony
Narodowej,
- z dnia 20 kwietnia 2006 r., o delegacji sędziego w okresie od dnia 7 maja 2006 r. do dnia 31 grudnia 2006 r., podpisanej z upoważnienia Ministra
Sprawiedliwości przez sekretarza stanu i przez Ministra Obrony Narodowej,
- z dnia 29 listopada 2006 r., o delegacji sędziego w okresie od dnia 1 stycznia 2007 r. do dnia 30 czerwca 2007 r., podpisanej z upoważnienia
Ministra Sprawiedliwości przez podsekretarza stanu, w porozumieniu z upoważnionym przez Ministra Obrony Narodowej – Dyrektorem Departa- mentu Kadr i Szkolnictwa Wojskowego,
- z dnia 30 maja 2007 r. o delegacji sędziego w okresie od dnia 1 lipca 2007 r. do dnia 31 grudnia 2007 r., podpisanej z upoważnienia Ministra
Sprawiedliwości przez podsekretarza stanu, w porozumieniu z upoważnio- nym przez Ministra Obrony Narodowej – Dyrektorem Departamentu Kadr i
Szkolnictwa Wojskowego Ministerstwa Obrony Narodowej.
W uwzględnieniu wniosku prokuratora Sąd Najwyższy Izba Wojsko- wa, w toku rozprawy apelacyjnej w dniu 11 października 2007 r. postano- wił, rozpoznanie apelacji odroczyć i jednocześnie dopuścić dowód „w przedmiocie upoważnienia Dyrektora Departamentu Kadr Ministerstwa
Obrony Narodowej do podpisywania w imieniu Ministra Obrony Narodowej, pism o delegowaniu sędziego mjr. Rafała K. do pełnienia obowiązków sę- dziowskich w Wojskowym Sądzie Okręgowym w W.”.
Z pisma Departamentu Kadr i Szkolnictwa Wojskowego Ministerstwa
Obrony Narodowej z dnia 23 października 2007 r. wynika, że Dyrektor De- partamentu Kadr uzgadniając delegowanie sędziego mjr. Rafała K., działał na podstawie upoważnienia Ministra Obrony Narodowej z dnia 27 czerwca 2006 r., ogłoszonego w Dzienniku Urzędowym MON z 2006 r. Nr 12, poz.
- Upoważnienie to wydał Minister Obrony Narodowej na podstawie art. 268a ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania admini- stracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 107 ze zm.) w zw. z § 2 pkt 14 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 9 lipca 1996 r. w sprawie szczegó- łowego zakresu działania Ministra Obrony Narodowej (Dz. U. Nr 94, poz.
- i w ten właśnie sposób, upoważnił Dyrektora Departamentu Kadr i
Szkolnictwa Wojskowego do „podpisywania decyzji w przypadkach, o któ- rych mowa w art. 26 § 1 i 2 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. – Prawo o ustroju sądów wojskowych (Dz. U. Nr 117, poz. 753 z późn. zm.)”.
W dniu 14 listopada 2007 r. pełny skład Sądu Najwyższego podjął uchwałę, że: „Ustawowe uprawnienie Ministra Sprawiedliwości do delego- wania sędziego do pełnienia obowiązków sędziego w innym sądzie (art. 77 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych,
Dz. U. Nr 97, poz. 1070 ze zm.),może być w jego zastępstwie (art. 37 ust. 5 ustawy z dnia 8 sierpnia 1996 r. o Radzie Ministrów, tj. Dz. U. z 2003 r. Nr 24, poz. 199 ze zm.) albo z jego upoważnienia (art. 37 ust. 1 ustawy z dnia 8 sierpnia 1996 r. o Radzie Ministrów, tj. Dz. U. z 2003 r. Nr 24, poz. 199 ze zm.) wykonywane przez sekretarza lub podsekretarza stanu”.
W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy zważył, co następuje.
Sprawa oskarżonych, o których mowa w apelacjach, jak również współoskarżonych z nimi we wspólnym postępowaniu, a to: płk. Zbigniewa
R., płk. Tomasza R., mjr. rez. Andrzeja D., mjr. rez. Witolda Z. oraz płk. rez.
Janusza D., rozpoznana została przez sąd nienależycie obsadzony, bo w jego składzie orzekał sędzia Wojskowego Sądu Garnizonowego w S. mjr 6
Rafał K., delegowany do orzekania w Wojskowym Sądzie Okręgowym w
W. z naruszeniem wymogów art. 26 § 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. –
Prawo o ustroju sądów wojskowych (Dz. U. Nr 117, poz. 753 ze zm.) – zwanej dalej w skrócie u.s.w. To właśnie uchybienie, należące do kategorii bezwzględnych przyczyn odwoławczych z art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. przesą- dza o konieczności uchylenia zaskarżonego orzeczenia i to nie tylko wobec osób, które wniosły apelacje, lecz z uwagi na treść art. 435 k.p.k., również w stosunku do współoskarżonych, którzy wprawdzie nie wnieśli środków odwoławczych, ale wobec których te same względy przemawiają za taką decyzją.
W przedmiocie delegacji sędziów wypowiadał się i to wielokrotnie
Sąd Najwyższy podkreślając, że sędzia orzekający bez ważnej delegacji, jest generalnie uprawniony do orzekania, ale nie jest uprawniony do orze- kania w sądzie, niebędącym jego stałą siedzibą (vide: uchwała Sądu Naj- wyższego z dnia 21 listopada 2001 r., I KZP 28/01, OSNKW 2002, z. 1-2, poz. 3; uchwała Sądu Najwyższego z dnia 17 listopada 2005 r., I KZP 43/05, OSNKW 2005, z. 12, poz. 115; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 lipca 2002 r., III KKN 489/99, OSPriPr. 2003, nr 1, poz. 18; postanowienie
Sądu Najwyższego z dnia 24 czerwca 2004r., III KO 40/03, LEX 110551).
W przypadku, gdy w następstwie wadliwej delegacji w składzie orze- kającym brał udział sędzia wojskowego sądu garnizonowego, niemający przez wadliwy akt delegowania uprawnień do orzekania w wojskowym są- dzie okręgowym, to mamy do czynienia z uchybieniem o bezwzględnym charakterze z art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. Uchybienie takie powstaje nie tylko wtedy, gdy sędzia nie ma w ogóle delegacji do orzekania w danym sądzie, lecz również wówczas, gdy jego delegacja nie spełnia ustawowych wymo- gów warunkującyh ważność i skuteczność aktu delegowania. Właśnie z tym ostatnim uchybieniem mamy do czynienia w rozpoznawanej sprawie.
Sędzia Wojskowego Sądu Garnizonowego w S. mjr Rafał K., wyrażał zgody na delegowanie go na okresy dłuższe niż 3 miesiące i w związku z tym, na podstawie art. 26 § 1 i 2 oraz art. 70 § 1 u.s.w. w zw. z art. 46 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.
U. Nr 98, poz. 1070 ze zm.) był on na takie okresy delegowany do pełnie- nia obowiązków sędziowskich w Wojskowym Sądzie Okręgowym w W., z prawem przewodniczenia w sprawach rozpoznawanych przez ten sąd w pierwszej instancji, w składzie jednego sędziego i dwóch ławników albo w składzie jednego sędziego.
Przepis art. 26 § 1 u.s.w. pozwala Ministrowi Sprawiedliwości w poro- zumieniu z Ministrem Obrony Narodowej na delegowanie sędziego. Taka stylistyczna redakcja tego przepisu wskazuje jednoznacznie, że współu- czestniczenie Ministra Sprawiedliwości i Ministra Obrony Narodowej ma polegać na osiągnięciu porozumienia w sprawie treści aktu i stąd zwrot „Minister Sprawiedliwości w porozumieniu z Ministrem Obrony Narodowej”.
Brak porozumienia między tymi podmiotami, tj. brak zgody między nimi powoduje, że delegacja sędziego nie dochodzi do skutku.
W komentarzu do § 74 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 czerwca 2002 r. w sprawie „Zasad techniki prawodawczej” (Dz. U. Nr 100, poz. 908), w: J. Warylewski red., T. Bąkowski, P. Bielski, K. Ka- szubowski, J. Stelina, G. Wierczyński: Zasady techniki prawodawczej, Ko- mentarz, Warszawa 2000 – w tezie 7 zwrócono uwagę, że „dokonanie cze- goś w porozumieniu z kimś innym oznacza wyrażenie zgody na coś, bądź zrobienie czegoś za zgodą tej drugiej osoby”. Takie rozumienie powoduje, że pozycje podmiotów uczestniczących w delegowaniu sędziego, a to Mini- stra Sprawiedliwości jako organu upoważnionego do wydania delegacji sę- dziemu oraz Ministra Obrony Narodowej, jako organu upoważnionego do współuczestnictwa w procesie delegowania, są równorzędne.
Zasada równorzędności przesądza, że uprawnienia Ministra Obrony
Narodowej, w ramach współuczestnictwa w procesie delegowania sędzie- go, na podstawie art. 26 § 1 u.s.w. muszą być podobne, jak Ministra Spra- wiedliwości.
Przywołane w uchwale pełnego składu Sądu Najwyższego z dnia 14 listopada 2007 r. przepisy – art. 37 ust. 5 i art. 37 ust. 1 ustawy z dnia 8 sierpnia 1996 r. o Radzie Ministrów, a odnoszące się do Ministra Sprawie- dliwości, są kompatybilne z przepisem art. 3 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 14 grudnia 1995 r. o urzędzie Ministra Obrony Narodowej (Dz. U. z 1996 r. Nr 10, poz. 56), wskazującym: że „Minister Obrony Narodowej kieruje działal- nością Ministerstwa i Sił Zbrojnych bezpośrednio oraz przy pomocy Szefa
Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, sekretarza (...) lub podsekretarzy stanu” oraz, że: „W razie nieobecności Ministra Obrony Narodowej jego obowiązki pełni sekretarz stanu lub wyznaczony podsekretarz stanu w ra- mach pełnomocnictwa udzielonego przez Ministra”.
Uprawnienia szefa Sztabu Generalnego Wojska Polskiego w odnie- sieniu do sędziów, zostały precyzyjnie ustawowo określone i dotyczą jedy- nie wydawania rozkazów personalnych o powołaniu do zawodowej służby wojskowej kandydatów na stanowiska sędziów, asesorów i aplikantów, a to na podstawie art. 22a § 4 i 5 oraz art. 49 § 4 u.s.w. Są to więc jedyne czynności, jakie Szef Sztabu Generalnego Wojska Polskiego ma prawo podejmować wobec kandydatów na sędziów. To też przesądza, że Minister
Obrony Narodowej nie może w drodze upoważnień zmienić tych jego uprawnień, np. przez udzielenie pełnomocnictwa Szefowi Sztabu General- nego WP do podpisywania w jego imieniu delegacji sędziów, w ramach po- rozumienia, o którym mowa w art. 26 § 1 u.s.w.
Takich ograniczeń Minister Obrony Narodowej nie ma, gdy chodzi o sekretarzy i podsekretarzy stanu i w związku z tym można stwierdzić, że uprawnienie Ministra Obrony Narodowej do delegowania sędziego do peł- 9 nienia obowiązków w innym sądzie (art. 26 § 1 i 2 ustawy z dnia 21 sierp- nia 1997 r. – Prawo o ustroju sądów wojskowych, Dz. U. Nr 117, poz. 753 ze zm.), może być w zastępstwie (art. 3 ust. 3 ustawy z dnia 14 grudnia 1995 r. o urzędzie Ministra Obrony Narodowej, tj. Dz.U. z 1996 r. Nr 10, poz. 56 ze zm.) albo z jego upoważnienia (art. 3 ust. 1 powołanej ustawy) wykonywane przez sekretarza stanu lub podsekretarza stanu. Powyższe pozostaje w pełnej zgodzie z treścią uchwały pełnego składu Sądu Naj- wyższego z dnia 14 listopada 2007 r. W kontekście powyższego – Dyrektor
Departamentu Kadr i Szkolnictwa Wojskowego Ministerstwa Obrony Naro- dowej nie ma uprawnień do uczestnictwa w delegowaniu sędziów, bowiem nie jest on sekretarzem ani podsekretarzem stanu. Stąd też Minister Obro- ny Narodowej nie miał prawa upoważniać go do podpisywania w trybie art. 26 u.s.w delegacji sędziów.
Upoważnienie Ministra Obrony Narodowej z dnia 27 czerwca 2006 r., ogłoszone w Dzienniku Urzędowym MON z 2006 r. Nr 12, poz. 163, fak- tycznie wydane zostało bez podstawy prawnej, bo nie stanowi jej § 2 pkt 14 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 3 lipca 1996 r. w sprawie szczegó- łowego zakresu działania Ministra Obrony Narodowej mówiący o tym, że:
„Minister Obrony Narodowej realizuje ponadto zadania w zakresie wyda- wania decyzji i innych dokumentów wynikających z zakresu działania Mini- stra Obrony Narodowej”, czy też w art. 268a k.p.a., że: „organ administracji publicznej, może w formie pisemnej upoważnić pracowników kierowanej jednostki organizacyjnej do załatwiania spraw w jego imieniu w ustalonym zakresie, a w szczególności do wydawania decyzji administracyjnych, po- stanowień i zaświadczeń”.
Do delegowania sędziego na podstawie art. 26 § 1 u.s.w. wymagana jest, w ramach porozumienia z Ministrem Sprawiedliwości, jedynie „zgoda”
Ministra Obrony Narodowej na delegowanie, a nie decyzja administracyjna, postanowienie, zaświadczenie lub jakieś inne dokumenty.
Treść art. 26 § 1 u.s.w. przesądza, że to uprawnienie Ministra Obrony
Narodowej nie może być przekazywane innemu organowi, może jednak być ono wykonywane przez biorących bezpośredni udział w wykonaniu za- dań Ministra, sekretarzy i podsekretarzy stanu.
Skoro jednak delegacje mjr. Rafała K. podpisywał, z upoważnienia
Ministra Obrony Narodowej, Dyrektor Departamentu Kadr i Szkolnictwa
Wojskowego Ministerstwa Obrony Narodowej, to akty te przez podpisy nie- należycie upoważnionej osoby, nie spełniały ustawowych wymogów wa- runkujących ważność i skuteczność aktów delegowania, i to właśnie do- prowadziło do zaistnienia uchybień z art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. Powyższe przesądziło o kierunku rozstrzygnięcia.
Jednocześnie w rozpoznawanej sprawie zaistniała sytuacja, że za- skarżonym wyrokiem uniewinnieni zostali: ppłk rez. Janusz D., od popeł- nienia czynu z art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 12 k.k. oraz Krystyna K. od czy- nu opisanego w pkt. ”K” aktu oskarżenia, tj. z art. 276 k.k., lecz w tym za- kresie orzeczenie uprawomocniło się w pierwszej instancji. Wprawdzie pro- kurator wniósł środek odwoławczy na niekorzyść Krystyny K., lecz tylko w zakresie orzeczonej wobec niej kary za czyn przypisany, tj. z art. 296 § 3 k.k. w zw. z art. 296 § 1 i 2 k.k. w zw. z art. 12 k.k., a uniewinnienia z art. 276 k.k. nie skarżył.
W tym miejscu przypomnieć należy, że przepis art. 435 k.p.k. przewi- duje możliwość uchylenia lub zmiany orzeczenia wyłącznie na korzyść współoskarżonych, choćby nie wnieśli oni środka odwoławczego (...). Stąd też w rozpoznawanej sprawie, sięgnięcie po art. 435 k.p.k. z uwagi na ujawnienie, bezwzględnej przyczyny odwoławczej z art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k., działającej nie tylko wobec skarżących, ale i innych współoskarżo- nych, w ich prawomocnie zakończonej uniewinnieniem sprawie, byłoby działaniem wbrew wymogom tego przepisu, jako że uchylenie lub zmiana wyroku na ich korzyść nie następowałaby, a wręcz przeciwnie, byłoby to 11 działanie na ich niekorzyść. Dlatego też skład orzekający w niniejszej sprawie wyraża pogląd, że zastosowanie art. 435 k.p.k. wobec współoskar- żonych, którzy nie wnieśli środków odwoławczych a zostali uniewinnieni, w sytuacji zaistnienia przyczyny z art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. jest niedopuszczal- ne, bo nie byłoby to działanie na ich korzyść.
Jednocześnie skład ten nie podziela poglądu wyrażonego w posta- nowieniu Izby Wojskowej Sądu Najwyższego z dnia 9 sierpnia 2007 r., WZ 25/07 (niepubl.), że Minister Obrony Narodowej miał prawo upoważnić Dy- rektora Departamentu Kadr i Szkolnictwa Wojskowego w Ministerstwie
Obrony Narodowej do podpisywania w trybie art. 26 § 1 i 2 u.s.w. pism w sprawie delegacji sędziów, a to z powodów wyżej podanych.