Postanowienie TK z 12 kwietnia 2000 r., P 14/99

Wydany

12 kwietnia 2000 r.

Sąd

Trybunał Konstytucyjny

Rozpoznanie

na posiedzeniu niejawnym 12 kwietnia 2000 r. pytania prawnego Sądu Rejonowego w Wałczu o udzielenie odpowiedzi:

Skład

Lech Garlicki
Stefan J. Jaworski
Wiesław Johann

Sprawa

w sprawie z uwagi na niedopuszczalność wydania orzeczenia. I w sprawie, decydująca jest data orzekania przez sąd. Nie ulega zaś żadnej wątpliwości, że 8 grudnia 1999 r., gdy Sąd Rejonowy wystąpił z pytaniem prawnym, nowy kodeks karny skarbowy był już prawem obowiązującym. w sprawie rozpoznawanej przez ten sąd. Przedmiotem pytania prawnego sądu nie może być przeto jakikolwiek akt normatywny, a zwłaszcza akt normatywny, który nie ma bezpośredniego znaczenia dla rozstrzygnięcia w rozpoznawanej przez sąd sprawie i z tej przyczyny nie będzie podstawą prawną rozstrzygnięcia. (A. Wasilewski, Przedstawianie pytań prawnych Trybunałowi Konstytucyjnemu przez sądy (art. 193 Konstytucji RP), PiP z. 8, s. 32). w sprawie należy do zakresu stosowania prawa, a nie oceny przepisów pod względem zgodności z konstytucją i ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi.

Sentencja

1. Sąd Rejonowy w Wałczu II Wydział Karny postanowieniem z 8 grudnia 1999 r., sygn. akt II K 494/99, na podstawie art. 3 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz.U. Nr 102, poz. 643), wystąpił do Trybunału Konstytucyjnego z następującym pytaniem prawnym: czy art. 1 ustawy z dnia 10 września 1999 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks karny skarbowy (Dz.U. Nr 83, poz. 931) jest zgodny z art. 2 i art. 42 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, art. 7 ust. 1 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.) oraz art. 15 ust. 1 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych (Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167), z powodu naruszenia zasady lex retro non agit. Pytanie to zostało zadane w związku z toczącym się przed Sądem Rejonowym w Wałczu postępowaniem karno-skarbowym. W akcie oskarżenia zarzucono oskarżonemu, iż 7 maja 1999 r. na przejściu granicznym w Świecku posiadał papierosy w ilościach wskazujących na przeznaczenie do działalności handlowej, tj. o popełnienie czynu z art. 22 ust. 3 ustawy z dnia 2 grudnia 1993 r. o oznaczaniu wyrobów znakami skarbowymi akcyzy (Dz.U. Nr 127, poz. 584 ze zm.). Przepis ten został uchylony na podstawie art. 3 § 1 w zw. z art. 17 ustawy z dnia 10 września 1999 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks karny skarbowy (Dz.U. Nr 83, poz. 931), z dniem 17 października 1999 r. Jednocześnie art. 1 ustawy z dnia 10 września 1999 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks karny skarbowy (Dz.U. Nr 83, poz. 931) przewiduje, że nowy kodeks karny skarbowy wchodzi w życie z dniem 17 października 1999 r. Art. 65 tego kodeksu przewiduje karalność czynu określonego wcześniej w uchylonym art. 22 ust. 3 ustawy o oznaczaniu wyrobów znakami skarbowymi akcyzy. W uzasadnieniu pytania prawnego Sąd Rejonowy w Wałczu podniósł, że obydwie ustawy tj. ustawa z 10 września 1999 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks karny skarbowy oraz ustawa z 10 września 1999 r. – Kodeks karny skarbowy zostały opublikowane w Dzienniku Ustaw Nr 83 z 15 października 1999 r. Dziennik ten dotarł do Sądu Rejonowego w Wałczu dopiero 28 października 1999 r., co zrodziło wątpliwość czy faktycznie został wydrukowany 15 października 1999 r., czy też w okresie późniejszym. Zdaniem Sądu Rejonowego fakt opublikowania powołanych ustaw po 17 października 1999 r. uzasadniałby twierdzenie, że art. 1 ustawy z 10 września 1999 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks karny skarbowy, narusza fundamentalną zasadę lex retro non agit. Zasada ta została wyrażona w odniesieniu do prawa karnego w art. 42 ust. 1 Konstytucji RP oraz w art. 7 ust. 1 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz.U. Nr 61, poz. 284 ze zm.) oraz art. 15 ust. 1 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych (Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167). W konkluzji uzasadnienia Sąd Rejonowy w Wałczu podkreślił, że odpowiedź na postawione pytanie prawne jest istotna dla toczącego się postępowania, gdyż “w przypadku uznania, że wskazany przepis narusza konstytucję i ratyfikowane umowy międzynarodowe, w związku z ustaleniem, że Dziennik Ustaw Nr 83 został opublikowany po 17 października 1999 r., nastąpiłaby depenalizacja czynu zarzucanego oskarżonemu”.
2. Prokurator Generalny w pisemnym stanowisku z 29 lutego 2000 r. wyraził pogląd, iż postępowanie w przedmiotowej sprawie ulega umorzeniu na podstawie art. 39 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz.U. Nr 102, poz. 643) wskutek braku przesłanek do badania konstytucyjności przepisu art. 1 ustawy z dnia 10 września 1999 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks karny skarbowy (Dz.U. Nr 83, poz. 931) oraz jego zgodności z art. 7 ust. 1 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284) i z art. 15 ust. 1 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych (Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167), gdyż od odpowiedzi na to pytanie nie zależy rozstrzygnięcie sprawy toczącej się przed Sądem Rejonowym w Wałczu. W uzasadnieniu stanowiska Prokurator Generalny stwierdził, iż zarzut niekonstytucyjności art. 1 przepisów wprowadzających kodeks karny skarbowy, Sąd Rejonowy w Wałczu wywodzi z założenia, że Dziennik Ustaw został opublikowany nie 15 października 1999 r., ale w okresie późniejszym. Powyższe założenie nie zostało wsparte żadnymi dowodami. To, że Dziennik Ustaw Nr 83 dotarł do Sądu Rejonowego w Wałczu z opóźnieniem nie dowodzi, że faktycznie został opublikowany po 17 października 1999 r. Z treści art. 4 ustawy z dnia 30 grudnia 1950 r. o wydawaniu Dziennika Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej i Dziennika Urzędowego Rzeczypospolitej Polskiej “Monitor Polski” (Dz.U. Nr 58, poz. 524 ze zm.) wynika, że ustawodawca ma prawo ustalenia daty wejścia w życie aktu prawnego bez zachowania 14 dni vacatio legis. Niedopuszczalne jest jedynie – stwierdza Prokurator Generalny, naruszenie zasady określonej w art. 88 ust. 1 Konstytucji RP. Zdaniem Prokuratora Generalnego niedopuszczalne jest abstrakcyjne stawianie pytania o datę wejścia w życie aktu prawnego, gdyż odpowiedź na nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy w dniu orzekania. Sąd miał rozpoznawać sprawę po 17 października 1999 r., a więc po wejściu w życie kodeksu karnego skarbowego. W myśl art. 2 § 2 kodeksu karnego skarbowego – “jeżeli w czasie orzekania obowiązuje ustawa inna niż w czasie popełnienia przestępstwa skarbowego lub wykroczenia skarbowego, stosuje się ustawę nową, jednakże należy stosować ustawę obowiązującą uprzednio, jeżeli jest względniejsza dla sprawcy”. Decyduje o tym sąd orzekający w konkretnej sprawie. Dlatego też rozstrzygnięcie sprawy przez Sąd Rejonowy w Wałczu nie jest uzależnione od odpowiedzi na pytanie postawione Trybunałowi Konstytucyjnemu (art. 193 Konstytucji RP i art. 32 ust. 3 ustawy z 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym). W konkluzji Prokurator Generalny zwrócił uwagę, że sformułowane w pytaniu prawnym granice zaskarżenia nie pozwalają na podjęcie rozważań co do konstytucyjności braku stosownego vacatio legis przed wejściem w życie kodeksu karnego skarbowego. II Trybunał Konstytucyjny zważył co następuje:

1. Pytanie prawne Sądu Rejonowego w Wałczu sprowadza się do wątpliwości, czy art. 1 ustawy z 10 września 1999 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks karny skarbowy narusza zasadę lex retro non agit., przez to, że ustala datę wejścia w życie kodeksu karnego skarbowego na dzień 17 października 1999 r., podczas gdy Sąd wyraża przypuszczenie, że przepisy ustawy zostały faktycznie opublikowane dopiero po 17 września 1999 r. W tym miejscu należy podkreślić, że Trybunał Konstytucyjny jako “sąd prawa” bada hierarchiczną zgodność norm, podczas gdy Sąd Rejonowy kwestionuje w istocie datę publikacji Dziennika Ustaw. Kwestionowany przepis przewiduje, że: “Kodeks karny skarbowy wchodzi w życie z dniem 17 października 1999 r.” W ocenie Sądu Rejonowego ustalenie, iż faktycznie Dziennik Ustaw Nr 83 został opublikowany po 17 października 1999 r., a nie 15 października – jak wskazuje data Dziennika Ustaw, uzasadniałoby zarzut naruszenia przez ustawodawcę zasady niedziałania prawa wstecz. Zdaniem Sądu Rejonowego stwierdzenie niekonstytucyjności art. 1 przepisów wprowadzających kodeks karny skarbowy skutkowałoby “depenalizacją czynu zarzucanego oskarżonemu”. Wniosek taki Sąd Rejonowy wyprowadza z faktu, iż z dniem 17 października 1999 r. doszło do uchylenia (na podstawie art. 3 § 1 ustawy z 10 września 1999 r. przepisów wprowadzających kodeks karny skarbowy) art. 22 ust. 3 ustawy z dnia 2 grudnia 1993 r. o oznaczaniu wyrobów znakami skarbowymi akcyzy (Dz.U. Nr 127, poz. 584 ze zm.). Gdyby jednocześnie nie wszedł w życie nowy kodeks karny skarbowy, przewidujący w art. 65 karalność czynu, objętego dotychczas hipotezą art. 22 ust. 3 ustawy z 2 grudnia 1993 r. o oznaczaniu wyrobów znakami skarbowymi akcyzy, czyn popełniony przez oskarżonego nie stanowiłby w chwili orzekania przestępstwa. Stąd “istotne znaczenie” ma dla sądu ustalenie kiedy faktycznie został wydrukowany Dziennik Ustaw Nr 83.
2. Trybunał Konstytucyjny wielokrotnie podkreślał, że zasada lex retro non agit wyprowadzona z zasady państwa prawnego ma generalne znaczenie i stanowi dyrektywę dla ustawodawcy by nie nadawał normom prawnym mocy wstecznej. Jak wiadomo ustawa obowiązuje od czasu wejścia jej w życie. Warunkiem wejścia w życie ustawy jest jej ogłoszenie (art. 88 ust. 1 konstytucji). Zasady i tryb ogłaszania aktów normatywnych określa ustawa, obecnie jest to ustawa z dnia 30 grudnia 1950 r. o wydawaniu Dziennika Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej i Dziennika Urzędowego Rzeczypospolitej Polskiej “Monitor Polski” (Dz.U. Nr 58, poz. 524 ze zm.), a ta przewiduje, że dzień wydania Dziennika Ustaw jest dniem prawnego ogłoszenia aktów, zamieszczonych w danym numerze (art. 3 ust. 2 ustawy). Trybunał Konstytucyjny nie zaprzecza, że faktyczną przesłanką ogłoszenia ustawy jest terminowe wydrukowanie Dziennika Ustaw i rozesłanie jego urzędowych egzemplarzy. Jak wskazano w wyroku z 20 grudnia 1999 r. (sygn. K. 4/99, OTK ZU Nr 7/99, poz. 165, s. 896): “dopóki wydrukowany nakład Dziennika Ustaw nie zostanie skierowany do rozpowszechniania, nie można uznać, że wymaganie ustanowione (w art. 88 ust. 1 Konstytucji) zostało spełnione”. Trzeba również zwrócić uwagę, że Trybunał Konstytucyjny w swym dotychczasowym orzecznictwie wielokrotnie podkreślał konieczność oddzielenia dnia ogłoszenia aktu normatywnego od dnia jego wejścia w życie odpowiednio długim okresem czasu, w celu umożliwienia adresatom zapoznania się z treścią nowych unormowań. Jednakże ocena, czy w konkretnym przypadku długość vacatio legis jest odpowiednia zależy od całokształtu okoliczności, w szczególności zaś od przedmiotu i treści unormowań przewidzianych w nowych przepisach, w tym i od tego, jak dalece różnią się one od unormowań dotychczasowych. Powyższe zagadnienie nie ma jednak znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy, będącej podstawą pytania prawnego. Dla ustalenia bowiem, jaki przepis ma być zastosowany
3. Wobec powyższych ustaleń należy stwierdzić, że pytanie prawne Sądu Rejonowego w Wałczu nie spełnia przesłanki funkcjonalnej pytania prawnego, która wynika z treści art. 193 Konstytucji RP oraz z art. 3 ustawy z 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym. Zgodnie z tą przesłanką przedstawienie przez sąd pytania prawnego w kwestii zgodności aktu normatywnego (przepisu prawnego) z konstytucją, z ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi i ustawami jest dopuszczalne i konieczne zarazem wyłącznie w sytuacji, gdy sąd powziął przekonanie, iż niezgodność ta dotyczy właśnie tego aktu normatywnego (przepisu prawnego), który ma być podstawą rozstrzygnięcia Wdrożenie kontroli konstytucyjności aktu normatywnego w trybie pytania prawnego uzależnione jest zatem od relewantności kwestii prawnej. Z reguły brak będzie podstaw do przyjęcia wystąpienia tej przesłanki wtedy, gdy rozstrzygnięcie sprawy jest możliwe bez uruchamiania instytucji pytań prawnych. Skoro w momencie wystąpienia przez Sąd Rejonowy z pytaniem prawnym obowiązywanie nowej ustawy nie budziło wątpliwości, to jedynym problemem, jaki musi rozwiązać Sąd jest ustalenie, przepisy której ustawy: dawnej, czy nowej, są korzystniejsze dla oskarżonego i w związku z tym znajdą zastosowanie w konkretnej sprawie. Ocena prawidłowości wchodzenia w życie kodeksu karnego skarbowego nie ma znaczenia dla dokonywania tego ustalenia i tym samym nie może stanowić przedmiotu pytania prawnego do Trybunału Konstytucyjnego. Jak słusznie zauważa Prokurator Generalny, ustalenie, która ustawa znajduje zastosowanie do orzekania Z tych względów Trybunał Konstytucyjny orzekł jak w sentencji.

r.

Sygn. P. 14/99

Jerzy Stępień – przewodniczący

Jerzy Ciemniewski – sprawozdawca

czy art. 1 ustawy z dnia 10 września 1999 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks karny skarbowy (Dz.U. Nr 83, poz. 931) jest zgodny z art. 2 i art. 42 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 1997 r. Nr 78, poz. 483), art. 7 ust. 1 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.) i art. 15 ust. 1 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych (Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167) p o s t a n a w i a: na podstawie art. 39 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz.U. Nr 102, poz. 643) umorzyć postępowanie