Postanowienie TK z 16 września 2026 r., P 21/19

Sentencja

Postanowienie z dnia 16 września 2026 r. sygn. akt P 21/19 przewodniczący:

Stanisław Piotrowicz sprawozdawca:

Jarosław Wyrembak

Komparycja

Tenor postanawia

Uzasadnienie

I - część historyczna

II - część na rozprawie/posiedzeniu

III - uzasadnienie prawne

Metryka orzeczenia

Rodzaj orzeczenia

Postanowienie - umorzenie

Data 16 września 2026

Miejsce publikacji

OTK ZU A/2026, poz. 99

Skład

Sędzia Funkcja

Stanisław Piotrowicz przewodniczący

Justyn Piskorski

Bartłomiej Sochański

Rafał Wojciechowski

Jarosław Wyrembak sprawozdawca 99/A/2026

Postanowienie

z dnia 16 września 2026 r.

Trybunał Konstytucyjny w składzie:

Stanisław Piotrowicz - przewodniczący

Justyn Piskorski

Bartłomiej Sochański

Rafał Wojciechowski

Jarosław Wyrembak - sprawozdawca, po rozpoznaniu, na posiedzeniu niejawnym w dniu 16 września 2026 r., pytania prawnego Sądu Rejonowego dla Krakowa-Podgórza w Krakowie:

„czy art. 945 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. 2019 r., poz. 1145 z późniejszymi zmianami) w zakresie, w jakim wyłącza możliwość powołania się w postępowaniu w przedmiocie zmiany postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku na nieważność testamentu po upływie 10 lat od otwarcia spadku, gdy testament został otwarty i ogłoszony po upływie tego 10-letniego okresu, jest zgodny z art. 64 ust. 1 i 2 w związku z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej”, postanawia:

umorzyć postępowanie.

Orzeczenie zapadło jednogłośnie.

Uzasadnienie

I 1

1. W postanowieniu z 22 października 2019 r., sygn. akt I Ns 2136/11/P, Sąd Rejonowy dla Krakowa-Podgórza w Krakowie I Wydział

Cywilny (dalej: sąd pytający) przedstawił Trybunałowi Konstytucyjnemu pytanie prawne, czy art. 945 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (aktualnie: Dz. U. z 2026 r. poz. 795; dalej: k.c.) w zakresie, w jakim wyłącza możliwość powołania się – w postępowaniu w przedmiocie zmiany postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku – na nieważność testamentu po upływie dziesięciu lat od otwarcia spadku, gdy testament został otwarty i ogłoszony po upływie tego okresu, jest zgodny z art. 64 ust. 1 i 2 w związku z art. 2 Konstytucji.

2 1.1. Sąd pytający wystąpił do Trybunału na tle postępowania wszczętego wnioskiem z 2011 r. o zmianę postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku z 2008 r. W uzasadnieniu ww. wniosku wnioskodawca podniósł, że został powołany do dziedziczenia spadku otwartego w 2000 r., na podstawie testamentu sporządzonego w formie aktu notarialnego w 1999 r. Wnioskodawca podniósł jednocześnie, że nie brał udziału w postępowaniu zakończonym w 2008 r., w którym sąd postanowił stwierdzić nabycie spadku przez małżonkę zmarłego spadkodawcy na zasadach ustawowych. Wobec podniesienia przez spadkobierczynię ustawową zarzutu nieważności ww. testamentu, wyjawionego w 2011 r., sąd pytający doszedł do przekonania, że udzielenie przez Trybunał odpowiedzi na zadane pytanie prawne jest niezbędne do rozstrzygnięcia sprawy.

3 1.2. W uzasadnieniu pytania prawnego sąd pytający wyraził pogląd, że zakwestionowana regulacja jest sprzeczna z Konstytucją w zakresie, w jakim nie przyznaje uprawnionym skutecznego prawa do zakwestionowania ważności testamentu sporządzonego w warunkach wyłączających świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli, w ten sposób, że po upływie dziesięciu lat od otwarcia spadku nie jest możliwe podniesienie zarzutu nieważności testamentu w żadnym wypadku, a więc także wtedy, gdy testament ten został otwarty i ogłoszony po upływie ww. terminu. W opinii sądu, kwestionowany przepis jest niezgodny z Konstytucją również z uwagi na to, że prawo własności przysługujące osobie fizycznej nie wygasa z chwilą śmierci uprawnionego, natomiast istotą konstytucyjnej gwarancji prawa dziedziczenia jest zakaz przejmowania przez państwo własności zmarłych osób fizycznych oraz zapewnienie porządku dziedziczenia zgodnie z wolą testatora. Sąd pytający podniósł wreszcie, że zasada pierwszeństwa dziedziczenia testamentowego nie może uzasadniać uprzywilejowania spadkobiercy testamentowego przez pozbawienie spadkobierców ustawowych środków prawnych służących zakwestionowaniu tego pierwszeństwa. Sąd pytający zauważył przy tym, że z art. 2 Konstytucji wynika zakaz tworzenia przez ustawodawcę takich konstrukcji normatywnych, które są niewykonalne, stanowią złudzenie prawa albo pozór ochrony interesów majątkowych związanych funkcjonalnie z treścią ustanowionego prawa podmiotowego.

2. W piśmie z 20 grudnia 2019 r. Rzecznik Praw Obywatelskich (dalej: Rzecznik) zgłosił udział w postępowaniu i wniósł o stwierdzenie, że art. 945 § 2 k.c. „w zakresie, w jakim wyłącza możliwość powołania się w postępowaniu w przedmiocie zmiany postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku na nieważność testamentu, po upływie 10 lat od otwarcia spadku, w sytuacji gdy sam testament został otwarty i ogłoszony po upływie tego 10-letniego okresu, jest niezgodny z art. 64 ust. 1 i 2 w zw. z art. 2 Konstytucji

RP przez to, że pozbawia przysługujące spadkobiercom ustawowym prawo dziedziczenia ochrony prawnej, w następstwie uniemożliwienia im potwierdzenia uprawnień spadkowych”. W piśmie z 7 marca 2020 r. Rzecznik uzasadnił stanowisko podnosząc, że wprowadzenie terminu zawitego ograniczającego możliwość kwestionowania ważności testamentu ma uzasadnienie praktyczne, lecz jest jednocześnie równoznaczne z pozbawieniem spadkobierców ustawowych ochrony prawnej w zakresie przysługującego im prawa w wypadku ujawnienia testamentu po upływie tego terminu. Jak zauważył Rzecznik, określenie terminu, o którym mowa w art. 945 § 2 k.c., nie uwzględnia kwestii momentu ujawnienia testamentu, a tym samym dopuszcza „spóźnione” przedstawienie testamentu. W opinii Rzecznika, kwestionowany przepis stoi z jednej strony w sprzeczności z postulatem mobilizacji uprawnionych do dochodzenia przysługujących im roszczeń bez zbędnej zwłoki, a z drugiej stwarza okazję do destabilizacji stanu prawnego w stosunkach spadkowych nawet po upływie znacznie długiego czasu.

3. W piśmie z 31 maja 2021 r. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej (dalej: Sejm) udzielił wyjaśnień w sprawie pytania prawnego, wnosząc o stwierdzenie, że art. 945 § 2 k.c. „w zakresie, w jakim (…) wyłącza możliwość powołania się w postępowaniu w przedmiocie zmiany postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku na nieważność testamentu po upływie 10 lat od otwarcia spadku, gdy testament został otwarty i ogłoszony po upływie tego dziesięcioletniego okresu, jest niezgodny z art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji w związku z art. 2 Konstytucji”. Sejm stanął na stanowisku, że o ile można dopuścić spełnienie przesłanek wydania wyroku w sprawie zadanego pytania prawnego, o tyle argumentacja sądu pytającego wykazuje brak uzasadnienia sprzeczności kwestionowanej normy z powołanymi wzorcami konstytucyjnymi. Sejm podniósł, że sąd pytający nie dokonał pełnej analizy orzecznictwa oraz metod wykładni przepisów prawa cywilnego, aby ustalić, czy w orzecznictwie sądowym doszło do utrwalenia powtarzalnej i powszechnej interpretacji zaskarżonego przepisu nadającej mu znaczenie sprzeczne z Konstytucją. Ponadto zdaniem Sejmu, odmiennie niż ocenia to sąd pytający, nie można uznać, że jest ustalony bezwzględnie pogląd, iż zastosowanie konstrukcji nadużycia prawa materialnego, o której mowa w art. 5 k.c., oraz konstrukcji nadużycia prawa procesowego jest niedopuszczalne w odniesieniu do dziesięcioletniego terminu wynikającego z zaskarżonego przepisu. Sejm podniósł wreszcie, że z uzasadnienia pytania prawnego nie wynika, by sąd pytający rozważał dopuszczalność zastosowania innych niż klauzule generalne mechanizmów ochrony interesów osób, na których szkodę sporządzono testament obciążony wadą oświadczenia woli testatora.
4. W piśmie z 2 czerwca 2021 r. Prokurator Generalny (dalej: Prokurator) zajął stanowisko, że postępowanie podlega umorzeniu na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem

Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393) z uwagi na niedopuszczalność wydania wyroku wobec niespełnienia przesłanki funkcjonalnej pytania prawnego. Prokurator podniósł, że pytanie postawione Trybunałowi w trybie art. 193 Konstytucji powinno być poprzedzone prawidłową subsumpcją stanu faktycznego i stanu prawnego leżącą w zakresie właściwości i kompetencji sądu pytającego. Prokurator zauważył, że jedynie poprawne ustalenie stanu faktycznego oraz unormowań znajdujących zastosowanie w rozpoznawanej sprawie umożliwia wyjaśnienie ewentualnych wątpliwości dotyczących zgodności z Konstytucją w trybie pytania prawnego.

5. W piśmie z 30 czerwca 2026 r. Rzecznik poinformował, że wycofuje udział w sprawie wraz ze stanowiskiem z 2020 r.

II 8

Na rozprawę wyznaczoną na 12 sierpnia 2026 r. przed Trybunałem Konstytucyjnym nie stawił się przedstawiciel Sejmu, przedstawiciel

Prokuratora Generalnego ani także przedstawiciel Sądu Rejonowego dla Krakowa-Podgórza w Krakowie występującego z pytaniem prawnym. W związku z powyższym Trybunał odwołał termin rozprawy i przekazał sprawę do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym.

III 9

Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje

1. Zgodnie z art. 193 Konstytucji, każdy sąd może przedstawić Trybunałowi Konstytucyjnemu pytanie prawne co do zgodności aktu normatywnego z Konstytucją, ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi lub ustawą, jeżeli od odpowiedzi na pytanie prawne zależy rozstrzygnięcie sprawy toczącej się przed sądem. Zgodnie zaś z art. 197 Konstytucji, organizację Trybunału Konstytucyjnego oraz tryb postępowania przed Trybunałem określa ustawa. I tak, w myśl art. 33 ust. 3 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK), Trybunał orzeka w sprawach zgodności z Konstytucją, ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi lub ustawą aktu normatywnego kwestionowanego w pytaniu prawnym, o którym mowa w art. 193 Konstytucji. Zgodnie zaś z art. 56 ust. 1 u.o.t.p.TK, wszczęcie postępowania przed

Trybunałem następuje na podstawie pytania prawnego, które zgodnie z art. 46 w związku z art. 52 ust. 1 i 2 u.o.t.p.TK jest pismem procesowym mającym formę postanowienia sądu i zawiera: 1) wskazanie sądu, przed którym toczy się postępowanie w sprawie oraz oznaczenie sprawy; 2) wskazanie organu, który wydał kwestionowany akt normatywny; 3) określenie kwestionowanego aktu normatywnego lub jego części; 4) sformułowanie zarzutu niezgodności z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub ustawą kwestionowanego aktu normatywnego oraz jego uzasadnienie, z powołaniem argumentów lub dowodów na jego poparcie; 5) wyjaśnienie, w jakim zakresie odpowiedź na pytanie może mieć wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, w związku z którą pytanie zostało przedstawione.

Reasumując, dopuszczalność merytorycznego rozpoznania pytania prawnego przez Trybunał Konstytucyjny uzależniona jest zatem od łącznego spełnienia przesłanek formalnych określonych w ww. przepisach, tj. 1) przesłanki podmiotowej, która wymaga, aby podmiotem inicjującym kontrolę konstytucyjną w trybie pytania prawnego był wyłącznie sąd; 2) przesłanki przedmiotowej, która ogranicza kontrolę jedynie do oceny hierarchicznej zgodności aktów normatywnych z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub ustawą; 3) przesłanki funkcjonalnej, która nakazuje, aby od odpowiedzi na pytanie prawne zależało rozstrzygnięcie sprawy toczącej się przed sądem.

2. Analiza pytania prawnego Sądu Rejonowego dla Krakowa-Podgórza w Krakowie I Wydział Cywilny (dalej: sąd pytający) z 22 października 2019 r., sygn. akt I Ns 2136/11/P, wykazała, że pierwsza i druga z ww. przesłanek zostały dochowane. Trybunał ustalił jednak, że sąd pytający nie wykazał przesłanki funkcjonalnej pytania prawnego, warunkującej dopuszczalność dokonania oceny zgodności kwestionowanego w nim przepisu z Konstytucją. Sąd pytający trafnie zidentyfikował niejednolitość stanowisk doktrynalnych oraz poglądów orzeczniczych w zakresie dopuszczalności zastosowania klauzul generalnych prawa cywilnego w rozstrzygnięciach sądowych dotyczących objętej pytaniem materii. Trybunał uznał jednak, że sąd pytający nie wykazał w wystarczający sposób, że w warunkach rozpoznawanej przez sąd sprawy nie ma możliwości dokonania prokonstytucyjnej wykładni art. 945 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2026 r. poz. 795; dalej: k.c.), jak również że nie ma możliwości zastosowania instytucji nadużycia prawa wskazanej w art. 5 k.c. Prokurator Generalny zasadnie podniósł w toku postępowania przed Trybunałem, że „[w] orzecznictwie Sądu Najwyższego i sądów powszechnych można zaobserwować bardziej elastyczne, niż w doktrynie, podejście do możliwości nieuwzględnienia upływu terminu zawitego z powołaniem się na art. 5 k.c. W orzecznictwie Sądu Najwyższego aprobuje się bowiem nieuwzględnianie upływu terminu zawitego w oparciu o konstrukcję art. 5 k.c.” (s. 14, stanowisko Prokuratora Generalnego).

W świetle powyższych ustaleń Trybunał stwierdził, że rozstrzygnięcie sprawy zawisłej przed sądem pytającym nie zależy wyłącznie od wyroku w przedmiocie zgodności przepisu kwestionowanego w pytaniu prawnym z Konstytucją.

3. W wyroku z 17 października 2000 r., sygn. SK 5/99 (OTK ZU nr 7/2000, poz. 254), Trybunał Konstytucyjny zasadnie wywiódł, że w art. 5 k.c. „mamy do czynienia z klauzulą generalną, która niejako «współistnieje» z całym systemem prawa cywilnego i z tego punktu widzenia musi być brana pod uwagę przez sądy przy rozstrzyganiu każdej sprawy. (…) Ze względu na przedmiot art. 5 kc, którym jest nadużycie prawa podmiotowego, zaskarżona norma wykazuje się z natury rzeczy większym stopniem ogólności, niż inne instytucje prawne, w tym inne klauzule generalne, stwarzając tym samym pole dla wykładni sądowej. W grę wchodzą bowiem różnorodne stany faktyczne we wszystkich działach prawa cywilnego, które nie mogą być jednolicie traktowane z punktu widzenia art. 5 kc”.

Z uwagi na powyższe, Trybunał umorzył postępowanie na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK z powodu niedopuszczalności wydania wyroku.