Uzasadnienie
W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 21 grudnia 2017 r. (data nadania), I.D. (dalej: skarżąca) zakwestionowała zgodność art. 491 4 ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2016 r. poz. 2171, ze zm., obecnie: Dz. U. z 2019 r. poz. 498) z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.
Postanowieniem z 14 listopada 2018 r. Trybunał Konstytucyjny odmówił nadania skardze dalszego biegu. Stwierdził, że ze względu na sposób sformułowania uzasadnienia skargi nie było możliwe zrekonstruowanie konkretnego, konstytucyjnego prawa podmiotowego, które w sprawie miałoby zostać naruszone. Skarga nie spełniała zatem podstawowego wymogu wynikającego z art. 79 Konstytucji oraz art. 53 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072, ze zm.; dalej: u.o.t.p.TK).
Na powyższe postanowienie skarżąca – w ustawowym terminie – złożyła zażalenie, w którym wniosła o nadanie skardze konstytucyjnej dalszego biegu.
Zaskarżając postanowienie Trybunału Konstytucyjnego z 14 listopada 2018 r. skarżąca zarzuciła, naruszenie: art. 61 ust. 4 pkt 1 u.o.t.p.TK przez „uznanie, że skarga konstytucyjna nie spełnia wymogów określonych w ustawie i usunięcie braków nie jest możliwe”; art. 53 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK przez uznanie, że skarga nie zawierała wskazania, która konstytucyjna wolność lub prawo skarżącej i w jaki sposób zostało naruszone; art. 79 ust. 1 Konstytucji przez „uznanie, iż zasada równości nie jest źródłem praw podmiotowych w postępowaniu skargowym i nie może być wzorcem kontroli”.
Jej zdaniem, oparcie skargi tylko i wyłącznie na zarzucie naruszenia zasady równości nie może z góry wykluczać jej merytorycznego rozpoznania, a sama ocena zasadności kryterium zróżnicowania osób fizycznych wykracza poza zakres wstępnej kontroli skargi konstytucyjnej.
Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje
- 1. Zgodnie z art. 61 ust. 5 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072, ze zm.; dalej: u.o.t.p.TK), skarżącej przysługuje prawo wniesienia zażalenia na postanowienie Trybunału Konstytucyjnego o odmowie nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu. Trybunał, w składzie trzech sędziów, rozpatruje zażalenie na posiedzeniu niejawnym (art. 37 ust. 1 pkt 3 lit. c i art. 61 ust. 7 u.o.t.p.TK). Na tym etapie postępowania Trybunał bada przede wszystkim, czy w zaskarżonym postanowieniu prawidłowo ustalono istnienie przesłanek odmowy nadania skardze dalszego biegu.
- 2. Trybunał stwierdza, że zaskarżone postanowienie jest prawidłowe, a zarzuty sformułowane w zażaleniu nie podważają podstaw odmowy nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu.
- 3. W zażaleniu skarżąca twierdzi, że Trybunał niewłaściwie ocenił, iż skarga konstytucyjna nie zawierała wskazania, „która konstytucyjna wolność lub prawo skarżącej i w jaki sposób zostało naruszone” oraz, że usunięcie tego braku nie jest możliwe.
Dowodzi ponadto, że Trybunał niewłaściwie uznał, iż zasada równości nie jest źródłem praw podmiotowych i nie może być wzorcem kontroli. W jej opinii art. 32 ust. 1 Konstytucji może być samoistnym wzorcem kontroli konstytucyjnej, gdyż prawem obywatela jest, „(…) aby wszelkie różnice (…) wynikały jedynie z merytorycznych przesłanek oraz były uwarunkowane koniecznymi potrzebami (…), a tym samym możliwe jest potraktowanie zasady równości jako samoistnej podstawy skargi konstytucyjnej”.
4. Trybunał, odnosząc się do zarzutów skarżącej, stwierdza, że zasada równości może być źródłem praw podmiotowych, tylko wtedy, gdy jest „współstosowana” z innym przepisem. Oparcie skargi konstytucyjnej tylko i wyłącznie na zarzucie naruszenia zasady równości spowodowało, że nie ma możliwości zrekonstruowania konkretnego, konstytucyjnego prawa podmiotowego. W tej sytuacji wzorzec kontroli stanowi jedynie zasadę systemu prawa, a nie wolność lub prawo o charakterze konstytucyjnym. Uzupełnienie tego braku jest natomiast niedopuszczalne, gdyż doprowadziłoby do rozszerzenia skargi konstytucyjnej o kolejny wzorzec kontroli.
Skarżąca w zażaleniu nie podnosi argumentu na związkowy charakter naruszenia zasady równości.
5. Trybunał Konstytucyjny w niniejszym składzie uważa za trafne i podtrzymuje stanowisko wyrażone w zaskarżonym postanowieniu, zgodnie z którym zasada równości nie jest samoistnym źródłem praw podmiotowych, których ochrony skarżąca mogłaby się domagać w trybie skargi konstytucyjnej, lecz wyznacza konstytucyjne standardy ich kształtowania.
5.1. Trybunał już wielokrotnie wypowiadał się o charakterze normy ustawy zasadniczej wynikającej z treści art. 32 ust. 1, w tym – najpełniej – w postanowieniu z 24 października 2001 r. (sygn. SK 10/01, OTK ZU nr 7/2001, poz. 225) wydanym w pełnym składzie. Stwierdził wówczas, m.in., że „(…) art. 32 Konstytucji wyraża przede wszystkim zasadę ogólną, i dlatego winien być w pierwszej kolejności odnoszony do konkretnych przepisów Konstytucji, nawet jeżeli konstytucyjna regulacja danego prawa jest niepełna i wymaga konkretyzacji ustawowej. W takim zakresie wyznacza on także konstytucyjne prawo do równego traktowania.
Mamy tu do czynienia z sytuacją »współstosowania« dwóch przepisów Konstytucji, a więc nie tylko z prawem do równego traktowania, ale ze skonkretyzowanym prawem do równej realizacji określonych wolności i praw konstytucyjnych. W skardze konstytucyjnej należy powołać oba przepisy Konstytucji, dopiero one wyznaczają bowiem konstytucyjny status jednostki, który przez regulację ustawową lub podustawową został naruszony. Natomiast gdy chodzi o uprawnienia określone w innych niż Konstytucja aktach normatywnych – jeśli treść konkretnego prawa ustala się wyłącznie na ich podstawie – art. 32 Konstytucji stanowi zasadę systemu prawa, a nie wolność lub prawo o charakterze konstytucyjnym”.
5.2. Trybunał podtrzymuje pogląd wyrażony w zaskarżonym postanowieniu z 14 listopada 2018 r., że nie wskazano żadnego prawa podmiotowego ani wolności o charakterze konstytucyjnym, w zakresie których doszło do naruszenia zasady równości. Konieczność określenia, które z konstytucyjnych praw lub wolności zostało naruszone i w jaki sposób, wynika bezpośrednio z art. 53 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK. Dopiero spełnienie tej przesłanki umożliwia weryfikację interesu prawnego skarżącego w domaganiu się od Trybunału Konstytucyjnego zbadania konstytucyjności określonej regulacji prawnej, której zastosowanie doprowadziło do naruszenia tych praw lub wolności.
6. W tym stanie rzeczy Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że wniesione zażalenie nie podważa podstaw odmowy nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu, dlatego – zgodnie z art. 61 ust. 8 u.o.t.p.TK – postanowił jak w sentencji.
Postanowienie
z dnia 14 listopada 2018 r.
Trybunał Konstytucyjny w składzie:
Piotr Tuleja, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej I.D. w sprawie zgodności:
art. 491 4 ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2016 r. poz. 2171, ze zm.) w zakresie w jakim przepis ten uniemożliwia ogłoszenie upadłości osoby fizycznej, która doprowadziła do swojej niewypłacalności lub istotnie zwiększyła jej stopień umyślnie lub wskutek rażącego niedbalstwa, a nadto w zakresie w jakim uniemożliwia ogłoszenie upadłości osoby fizycznej w sytuacji, gdy postępowanie jest uzasadnione względami słuszności lub względami humanitarnymi, z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej,
postanawia:
odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej.
Uzasadnienie
W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 21 grudnia 2017 r. (data nadania), pełnomocnik I.D. (dalej:
skarżąca) zakwestionował zgodność z Konstytucją art. 491 4 ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2016 r. poz. 2171, ze zm.; dalej: prawo upadłościowe).
Skarżąca zarzuciła w skardze, że zakwestionowany przepis jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji.
Skarga konstytucyjna została sformułowana na podstawie następującej sprawy.
Skarżąca wystąpiła z wnioskiem o ogłoszenie upadłości osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej. Postanowieniem z 11 kwietnia 2017 r. Sąd Rejonowy w S. Wydział XII Gospodarczy (sygn. akt […]), oddalił wniosek. Na skutek zażalenia skarżącej na postanowienie Sądu Rejonowego, Sąd Okręgowy w S. VIII Wydział Gospodarczy, 18 września 2017 r. wydał postanowienie oddalające zażalenie (sygn. akt […]).
Sąd Okręgowy oddalił zażalenie wskazując, że sąd pierwszej instancji trafnie uznał, iż w niniejszej sprawie wystąpiła przesłanka z art. 491 4 ust. 1 prawa upadłościowego, bowiem dłużniczka doprowadziła do swojej niewypłacalności, jak i zwiększyła jej stopień co najmniej wskutek rażącego niedbalstwa. Jednocześnie Sąd Okręgowy wskazał, że przesłanka negatywna z art. 491 4 prawa upadłościowego wyklucza możliwość rozpoznania wniosku w oparciu o kryterium względów słuszności lub względów humanitarnych.
Skarżąca, uzasadniając zasadność skargi wskazała na fundamentalną zmianę przepisów w stosunku do wcześniej obowiązującej regulacji, której nadrzędnym celem była windykacja należności. Podkreśliła, że „od 31 grudnia 2014 r. przepisy nakazują prowadzić postępowanie wobec osób fizycznych nieprowadzących działalności gospodarczej tak, aby umożliwić umorzenie zobowiązań upadłego niewykonanych w postępowaniu upadłościowym (funkcja oddłużeniowa), a jeśli jest to możliwe - zaspokoić roszczenia wierzycieli w jak najwyższym stopniu (funkcja windykacyjna)”. Skarżąca wskazała, że mimo uzasadnienia jakie przyświecało ustawodawcy przy wprowadzeniu nowych przepisów dotyczących upadłości konsumenckiej nie został zrealizowany cel, czyli możliwość oddłużenia osoby fizycznej tak, aby ograniczyć wykluczenie społeczne.
W ocenie skarżącej brak możliwości ogłoszenia upadłości konsumenckiej w zakresie w jakim art. 491 4 ust. 1 prawa upadłościowego uniemożliwia ogłoszenie upadłości osoby fizycznej, która doprowadziła do swojej niewypłacalności lub istotnie zwiększyła jej stopień umyślnie lub wskutek rażącego niedbalstwa, a nadto w zakresie w jakim uniemożliwia ogłoszenie upadłości osoby fizycznej w sytuacji, gdy postępowanie jest uzasadnione względami słuszności lub względami humanitarnymi, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji.
Naruszenia art. 32 ust. 1 Konstytucji skarżąca upatruje „w niejednoznacznym i nieprecyzyjnym brzmieniu przepisu, niezgodnie z założeniami ustawodawcy, które spowodowało nierówne traktowanie dłużników będącymi osobami fizycznymi, tj. brak możliwości ogłoszenia upadłości osoby fizycznej, która doprowadziła do swojej niewypłacalności, jak i zwiększyła jej stopień co najmniej wskutek rażącego niedbalstwa, a wobec której przeprowadzenie postępowania jest uzasadnione względami słuszności lub względami humanitarnymi”. W związku z odmiennym potraktowaniem osób fizycznych przez ustawodawcę, skorzystanie z klauzul generalnych przez skarżącą nie jest możliwe.
W świetle wskazanego wzorca kontroli konstytucyjnej, skarżąca podnosi, że wszystkie osoby charakteryzujące się daną cechą istotną powinny być potraktowane równo, a więc według jednakowej miary, bez zróżnicowań, zarówno dyskryminujących, jak i faworyzujących. Pogwałcenie zasady równości wobec prawa, eliminuje pewną kategorię dłużników z możliwości skorzystania z instytucji upadłości konsumenckiej i czyni wobec nich omawianą instytucję za bezskuteczną.
Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje.
Zgodnie z art. 79 ust. 1 Konstytucji przedmiotem skargi konstytucyjnej jest ustawa lub inny akt normatywny, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekły ostatecznie o wolnościach lub prawach albo o obowiązkach skarżącego określonych w Konstytucji. Na etapie wstępnej kontroli Trybunał Konstytucyjny bada, czy skarga spełnia przesłanki, o których mowa w przywołanym przepisie Konstytucji oraz wymagania wskazane w art. 44, art. 53 i art. 77 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072; dalej: u.o.t.p. TK), a także, czy nie zachodzą okoliczności przewidziane w art. 61 ust. 4 pkt 3 u.o.t.p. TK.
Trybunał podkreśla, że skarga powinna zawierać wskazanie, która konstytucyjna wolność lub prawo skarżącej i w jaki sposób – jej zdaniem –zastało naruszone (art. 53 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p. TK). Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego rozpatrywana skarga konstytucyjna nie spełnia tego warunku.
Zarówno z petitum skargi, jak i z jej uzasadnienia wynika, że skarżąca uczyniła wzorcem kontroli art. 32 ust. 1 Konstytucji, który co do zasady – nie jest źródłem praw podmiotowych w postępowaniu skargowym. Trybunał przypomina, że w myśl art. 79 ust. 1 Konstytucji wzorcami kontroli w sprawie wszczętej na skutek złożenia skargi konstytucyjnej mogą być tylko przepisy wyrażające wolności lub prawa skarżącego (zob. postanowienia: z 23 stycznia 2002 r., sygn. Ts 105/00, OTK ZU nr 1/B/2002, poz. 60; 16 lutego 2009 r., sygn. Ts 202/06, OTK ZU nr 1/B/2009, poz. 23 i 9 października 2013 r., sygn. Ts 150/13, OTK ZU nr 6/B/2013, poz. 616).
Zgodnie z poglądem utrwalonym w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego wyrażone w art. 32 Konstytucji prawo do równego traktowania, tj. „zasada równości”, do której nawiązuje skarżąca, ma charakter prawa „drugiego stopnia” (metaprawa). Oznacza to, że „przysługuje ono w związku z konkretnymi normami prawnymi lub innymi działaniami organów władzy publicznej, a nie w oderwaniu od nich – niejako samoistnie. Jeżeli te normy lub działania nie mają odniesienia do konkretnych, określonych w Konstytucji wolności lub praw, prawo do równego traktowania nie ma w pełni charakteru prawa konstytucyjnego, a to sprawia, że nie może ono być chronione za pomocą skargi konstytucyjnej” (zob. postanowienie pełnego składu TK z 24 października 2001 r., sygn. SK 10/01, OTK ZU nr 7/2001, poz. 225).
Niewłaściwe jest zatem uczynienie z art. 32 ust. 1 Konstytucji samodzielnego wzorca kontroli. Wynikająca z niego zasada równości nie jest samoistnym źródłem praw podmiotowych, której ochrony skarżąca mogłaby się domagać w skardze konstytucyjnej.
Ze względu na sposób, w jaki skarżąca sformułowała uzasadnienie skargi, nie jest możliwe zrekonstruowanie konkretnego, konstytucyjnego prawa podmiotowego, które w sprawie miałoby zostać naruszone. Samo odwołanie się do czystego brzmienia zasady, bez wskazania, jakie konstytucyjne wolności lub prawa i w jaki sposób zostały naruszone, nie może spowodować nadania biegu skardze.
Biorąc powyższe pod uwagę, na podstawie art. 61 ust. 4 pkt 1 u.o.t.p. TK, Trybunał postanowił odmówić nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu.
POUCZENIE 17
Na podstawie art. 61 ust. 5 u.o.t.p. TK skarżącej przysługuje prawo do wniesienia zażalenia na powyższe postanowienie w terminie 7 dni od daty jego doręczenia.