Uzasadnienie
1. W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 5 sierpnia 2020 r. (data nadania) syndyk masy upadłości […] Sp. z o.o. w upadłości z siedzibą w P. (dalej: skarżący), reprezentowany przez pełnomocnika z wyboru, wystąpił o stwierdzenie, że art. 134 ust. 1a zdanie drugie ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2020 r. poz. 1228, ze zm.;
dalej: prawo upadłościowe), „rozumiany jako nieprzyznający syndykowi prawa do wniesienia zażalenia na postanowienie sędziego-komisarza, wydane na podstawie art. 134 ust. 1a zd[anie] [pierwsze], w sytuacji, gdy postanowienie to zostało wydane w wyniku rozpoznania wniosku syndyka”, jest niezgodny z art. 78 zdanie pierwsze Konstytucji.
2. Zdaniem skarżącego zakwestionowany w skardze konstytucyjnej przepis, przez to, że nie przyznaje syndykowi prawa do wniesienia zażalenia na postanowienie sędziego-komisarza, wydanego na skutek rozpoznania wniosku syndyka, narusza jego prawo do zaskarżenia orzeczenia wydanego w pierwszej instancji (art. 78 zdanie pierwsze Konstytucji). Skarżący dowodzi, że syndyk, „mimo statusu organu postępowania, jest swoistym depozytariuszem interesu wierzycieli upadłego”. W związku z tym, jak podkreślił, „skarga konstytucyjna została wniesiona przez syndyka występującego jako depozytariusz interesu wierzycieli, którzy to wierzyciele w toku postępowania upadłościowego tracą uprawnienia do samodzielnego dochodzenia roszczeń z tytułu bezskuteczności czynności prawnych upadłego”. Dlatego, jak zaznaczył, „naruszenie konstytucyjnego prawa do dwuinstancyjnego postępowania, należy w niniejszej sprawie odnosić do sfery konstytucyjnych praw i wolności wierzycieli upadłego, a nie syndyka jako takiego”.
3. Postanowieniem z 23 marca 2021 r. (doręczonym pełnomocnikowi skarżącego 30 marca 2021 r.) Trybunał Konstytucyjny odmówił nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu, stwierdziwszy, że nie spełnia ona przesłanek określonych w art. 79 ust. 1 Konstytucji, a doprecyzowanych w art. 53 ust. 1 pkt 2 i 3 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393). Trybunał zwrócił uwagę, że zakres podmiotowy art. 78 Konstytucji obejmuje jedynie strony (uczestników) postępowania, a więc podmioty, których praw lub obowiązków dotyczy rozstrzygnięcie wydane w pierwszej instancji, nawet jeżeli prawo nie przewiduje udziału tych podmiotów w postępowaniu prowadzącym do wydania danego rozstrzygnięcia (wyrok TK z 14 marca 2006 r., sygn. SK 4/05, OTK ZU nr 3/A/2006, poz. 29). Syndyk nie jest uczestnikiem, lecz organem postępowania, dlatego nie posiada przymiotu strony. W związku z tym wskazany przez niego art. 78 Konstytucji nie jest adekwatnym wzorcem kontroli dla zakwestionowanego w skardze przepisu. Zdaniem Trybunału przekazania skargi do merytorycznej oceny nie uzasadniał także argument, jakoby naruszenie art. 78 Konstytucji należało odnosić do sfery konstytucyjnych praw i wolności wierzycieli upadłego, a nie syndyka. Powyższe stwierdzenie Trybunał uznał za sprzeczne z art. 79 ust. 1 Konstytucji, który stanowi, że uprawnionym do wystąpienia ze skargą jest „każdy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone”.
4. W zażaleniu złożonym 2 kwietnia 2021 r. (data nadania) skarżący zarzucił, że Trybunał, odmawiając przyjęcia skargi konstytucyjnej do rozpoznania, naruszył art. 79 ust. 1 Konstytucji. Według skarżącego Trybunał błędnie przyjął, że przepis ten nie legitymuje syndyka, jako organu postepowania, do wystąpienia ze skargą konstytucyjną w sprawie stwierdzenia niezgodności z Konstytucją art. 134 ust. 1a zdanie drugie prawa upadłościowego. Skarżący zwrócił uwagę, że w sprawach dotyczących sankcji bezskuteczności czynności prawnych upadłego jest on depozytariuszem interesów wierzycieli upadłego, którzy z mocy ustawy pozbawieni są możliwości samodzielnego dochodzenia roszczeń związanych z tą sankcją. Ta czynność została powierzona wyłącznie syndykowi. W tym stanie rzeczy należy przyjąć, że syndyk działający w interesie ogółu wierzycieli jest stroną postępowania.
Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje
Zgodnie z art. 61 ust. 5 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na postanowienie Trybunału Konstytucyjnego o odmowie nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu. Trybunał, w składzie trzech sędziów, rozpatruje zażalenie na posiedzeniu niejawnym (art. 37 ust. 1 pkt 3 lit. c w związku z art. 61 ust. 5-8 u.o.t.p.TK).
Trybunał stwierdza, że rozpatrywana skarga konstytucyjna, a w konsekwencji zażalenie na postanowienie o odmowie przyjęcia jej do rozpoznania są oczywiście bezzasadne.
Nawiązując do zarzutu skarżącego o rzekomej nieprawidłowości („absurdalności”) wykładni zaprezentowanej przez Trybunał Konstytucyjny w zaskarżonym postanowieniu (uzasadnienie zażalenia, s. 5), należy skonstatować, że to argumentacja skarżącego zawiera poważne braki, w szczególności natury racjonalnej i merytorycznej. Zatroskany o interes prawny wierzycieli upadłego syndyk (profesjonalny prawnik), czemu daje nieustannie dowód w uzasadnieniu zażalenia, zdaje sobie sprawę z tego, że wierzycielom wprost przysługuje środek zaskarżenia w postaci zażalenia na postanowienie sędziego-komisarza (art. 134 ust. 1a zdanie drugie ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe, tj. Dz. U. z 2020 r. poz. 1228, ze zm.). Dogłębnie i nie pozostawiając w tej kwestii żadnych wątpliwości wyłożyły tę kwestię w przedmiotowej sprawie sądy obydwu instancji. Konstytucyjne prawo do zaskarżenia (art. 78 Konstytucji) zostało zatem w sferze ustawodawstwa zwykłego w oczywisty sposób zrealizowane.
Zważywszy na to, żądanie uznania przedmiotu kontroli za niezgodny z art. 78 Konstytucji, jeżeli rozumiany jest w ten sposób że nie przyznaje środka zaskarżenia syndykowi – „swoistemu depozytariuszowi interesów wierzycieli upadłego”, trzeba ocenić jako co najmniej nieporozumienie.
Przyjmując do merytorycznego rozpoznania niniejszą skargę Trybunał Konstytucyjny musiałby bowiem uznać, że konstytucyjne prawo do zaskarżenia obejmuje, obok bezpośrednio przysługującego jednostce prawa do zaskarżenia, zrealizowanego już w ustawie, także prawo do zaskarżenia przez „swoistego depozytariusza interesów wierzycieli upadłego”.
Trybunał Konstytucyjny stwierdzając oczywistą bezzasadność skargi konstytucyjnej, nie odnosi się już do zarzutów formułowanych w zażaleniu jako zarzutów bezprzedmiotowych.
Z tych względów należało postanowić jak w sentencji (art. 61 ust. 4 pkt 3 u.o.t.p.TK w związku z art. 61 ust. 8 u.o.t.p.TK).
Postanowienie
z dnia 23 marca 2021 r.
Trybunał Konstytucyjny w składzie:
Krystyna Pawłowicz, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej syndyka masy upadłości […] spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w upadłości z siedzibą w P., w sprawie zgodności:
art. 134 ust. 1a zdanie drugie ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2020 r. poz. 1228, ze zm.) „rozumian[ego] jako nieprzyznając[ego] syndykowi prawa do wniesienia zażalenia na postanowienie sędziego-komisarza, wydane[go] na podstawie art. 134 ust. 1a zd[anie] [pierwsze], w sytuacji, gdy postanowienie to zostało wydane w wyniku rozpoznania wniosku syndyka”, z art. 78 zdanie pierwsze Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej,
postanawia:
odmówić nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu.
Uzasadnienie
W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 5 sierpnia 2020 r. (data nadania) syndyk masy upadłości […] Sp. z o.o. w upadłości z siedzibą w P. (dalej: skarżący), reprezentowany przez pełnomocnika ustanowionego z wyboru, wystąpił z żądaniem przytoczonym na tle następującego stanu faktycznego.
Postanowieniem z 7 sierpnia 2018 r. (sygn. akt […]) sędzia-komisarz Sądu Rejonowego w W. Wydział X Gospodarczy dla spraw upadłościowych i restrukturyzacyjnych oddalił wniosek skarżącego o przekazanie świadczenia do masy upadłości w trybie art. 134 ust. 1a ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe (obecnie: Dz. U. z 2020 r. poz. 1228, ze zm.). Skarżący wniósł zażalenie na to postanowienie, które – jako niedopuszczalne – Sąd Rejonowy w W. Wydział XVIII Gospodarczy, jako Sąd upadłościowy II instancji, odrzucił postanowieniem z 15 listopada 2019 r. (sygn. akt […]). W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia wyjaśnił, że: „orzeczenia sędziego-komisarza dotyczą praw uczestników postępowania a nie syndyka masy upadłości. Syndyk nie jest uczestnikiem postępowania upadłościowego, lecz organem postępowania, a zażalenia służą mu jedynie w przypadkach wskazanych w ustawie, co najczęściej dotyczy sytuacji związanych z interesami majątkowymi syndyka tj. kwestią jego wynagrodzenia, wydatków, kar dyscyplinarnych.
(…) Prawo wniesienia zażalenia służy upadłemu, osobie trzeciej i wierzycielom – tj. wszystkim osobom zainteresowanym. Syndyk taką osobą nie jest, działa obiektywnie w interesie wszystkich uczestników, a skoro uzyskał stanowisko sędziego-komisarza wyrażone w postanowieniu, jest nim związany. Syndyk nie może zatem skarżyć orzeczenia sędziego-komisarza jako organu sprawującego nad nim nadzór i kierującego tokiem postępowania. W tym kontekście należy uznać, że zażalenie wniósł podmiot nieuprawniony i jako takie podlega ono odrzuceniu”. Zażalenie na to rozstrzygnięcie zostało oddalone postanowieniem Sądu Rejonowego w W. Wydział XVIII Gospodarczy z 16 czerwca 2020 r. (sygn. akt […]).
Orzeczenie to, wskazane przez skarżącego jako ostateczne w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji, zostało mu doręczone 19 czerwca 2020 r. 4
Zarządzeniem z 6 listopada 2020 r. (doręczonym pełnomocnikowi skarżącego 16 listopada 2020 r.), Prezes Trybunału Konstytucyjnego, na podstawie art. 57 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393), wezwał skarżącego do usunięcia braku formalnego skargi przez doręczenie czytelnego, poświadczonego za zgodność z oryginałem odpisu postanowienia Sądu Rejonowego z 7 sierpnia 2018 r. (sygn. akt […]) wraz z 4 kopiami. Skarżący wykonał zarządzenie 23 listopada 2020 r. (data nadania).
Zdaniem skarżącego zakwestionowany w skardze konstytucyjnej przepis, przez to, że nie przyznaje syndykowi prawa do wniesienia zażalenia na postanowienie sędziego-komisarza, wydanego na skutek rozpoznania wniosku syndyka (tj. rozumiany w sposób wskazany w petitum niniejszego postanowienia), narusza jego prawo do zaskarżenia orzeczenia wydanego w pierwszej instancji (art. 78 zdanie pierwsze Konstytucji). Skarżący dowodzi, że syndyk, „mimo statusu organu postępowania, jest swoistym depozytariuszem interesu wierzycieli upadłego”. W związku z tym, jak podkreślił, „skarga konstytucyjna została wniesiona przez syndyka występującego jako depozytariusz interesu wierzycieli, którzy to wierzyciele w toku postępowania upadłościowego tracą uprawnienia do samodzielnego dochodzenia roszczeń z tytułu bezskuteczności czynności prawnych upadłego”. Dlatego, jak zaznaczył, „naruszenie konstytucyjnego prawa do dwuinstancyjnego postępowania, należy w niniejszej sprawie odnosić do sfery konstytucyjnych praw i wolności wierzycieli upadłego, a nie syndyka jako takiego”.
Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje.
Zgodnie z art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym.
Służy ono wyeliminowaniu – już w początkowej fazie postępowania – spraw, które nie mogą być przedmiotem merytorycznego rozstrzygania.
Trybunał wydaje postanowienie o odmowie nadania skardze dalszego biegu, gdy nie spełnia ona określonych przez prawo wymagań lub gdy braki formalne nie zostały usunięte w ustawowym terminie.
W myśl art. 79 ust. 1 Konstytucji skargę konstytucyjną może wnieść „każdy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone (…)”. Konstrukcja skargi konstytucyjnej przyjęta przez polskiego ustrojodawcę wyklucza przyjęcie, że ma ona charakter actio popularis. Na gruncie prawa polskiego dochodzić można ochrony wolności lub praw konstytucyjnych przysługujących osobie wnoszącej skargę, których naruszenie ma charakter bezpośredni i konkretny. Dlatego art. 53 ust. 1 u.o.t.p.TK stanowi, że skarga konstytucyjna zawiera m.in.: „wskazanie, która konstytucyjna wolność lub prawo skarżącego, i w jaki sposób – zdaniem skarżącego – zostały naruszone” (pkt 2), a także „uzasadnienie zarzutu niezgodności kwestionowanego przepisu ustawy lub innego aktu normatywnego, ze wskazaną konstytucyjną wolnością lub prawem skarżącego, z powołaniem argumentów lub dowodów na jego poparcie” (pkt 3).
Skarżący poddał kontroli Trybunału Konstytucyjnego art. 134 ust. 1a zdanie drugie ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2020 r. poz. 1228, ze zm.; dalej: prawo upadłościowe) w brzmieniu: „na postanowienie sędziego-komisarza przysługuje zażalenie”. Twierdzi on, że przepis ten rozumiany jako „nieprzyznający syndykowi prawa wniesienia zażalenia na postanowienie sędziego komisarza (…) w sytuacji, gdy postanowienie to zostało wydane w wyniku rozpoznania wniosku syndyka” narusza jego prawo do zaskarżenia orzeczenia wydanego w pierwszej instancji (art. 78 zdanie pierwsze Konstytucji).
Stosownie do powołanej wyżej regulacji konstytucyjnej w brzmieniu „każda ze stron ma prawo do zaskarżania orzeczeń i decyzji wydanych w pierwszej instancji”, jej zakres podmiotowy obejmuje jedynie strony (uczestników) postępowania. W wyroku z 14 marca 2006 r. (sygn. SK 4/05, OTK ZU nr 3/A/2006, poz. 29) Trybunał Konstytucyjny stwierdził: „przez stronę w rozumieniu art. 78 należy rozumieć wszystkie podmioty, których praw lub obowiązków dotyczy rozstrzygnięcie wydane w pierwszej instancji, nawet jeżeli prawo nie przewiduje udziału tych podmiotów w postępowaniu prowadzącym do wydania danego rozstrzygnięcia”.
Skarżący, jako syndyk takiego przymiotu nie posiada, ponieważ orzeczenia sędziego-komisarza dotyczą praw uczestników postępowania, a nie syndyka masy upadłości, nie jest on bowiem uczestnikiem postępowania upadłościowego, lecz organem postępowania. Taki status skarżącego potwierdzają załączone do skargi orzeczenia, a w szczególności postanowienie Sądu Rejonowego w W. Wydział XVIII Gospodarczy z 15 listopada 2019 r. (sygn. akt […]). Rozstrzygnięciem tym Sąd odrzucił zażalenie skarżącego na postanowienie oddalające jego wniosek złożony w trybie art. 134 ust. 1a prawa upadłościowego. Skoro skarżący nie jest stroną postępowania, to tym samym wskazany przez niego art. 78 Konstytucji nie jest adekwatnym wzorcem kontroli dla zakwestionowanego w skardze przepisu (zob. postanowienie TK z 10 października 2006 r., sygn. Ts 8/06, OTK ZU nr 6/B/2007, poz. 263).
Powyższej konstatacji nie zmienia okoliczność wniesienia skargi przez skarżącego jako depozytariusza interesu wierzycieli.
Powołanie się na naruszenie prawa wyrażonego w art. 78 Konstytucji, przysługującego faktycznym uczestnikom postępowania, nie spełnia przesłanki wniesienia skargi konstytucyjnej. Jak już bowiem wskazano, z art. 79 ust. 1 Konstytucji wynika jednoznacznie, że w trybie skargi można dochodzić wyłącznie ochrony przed naruszeniem tylko takich wolności lub praw konstytucyjnych, które przysługują skarżącemu, nie zaś osobom trzecim (zob. postanowienie TK z 9 lutego 2010 r., sygn. Ts 280/09, OTK ZU nr 5/B/2010, poz. 387).
Mając powyższe na względzie Trybunał stwierdza, że analizowana skarga nie spełnia przesłanek określonych w art. 79 ust. 1 Konstytucji, a doprecyzowanych w art. 53 ust. 1 pkt 2 i 3 u.o.t.p.TK.
Okoliczność ta jest – zgodnie z art. 61 ust. 4 pkt 1 u.o.t.p.TK – podstawą odmowy nadania rozpatrywanej skardze dalszego biegu.
POUCZENIE 15
Na podstawie art. 61 ust. 5 u.o.t.p.TK skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na powyższe postanowienie w terminie 7 dni od daty jego doręczenia.