Uzasadnienie
W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 10 czerwca 2016 r. (data nadania) Sp. z o.o. (dalej: skarżąca) wystąpiła o stwierdzenie, że art. 11 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718, ze zm.; dalej: p.p.s.a.) w zakresie, w jakim wiąże sądy administracyjne również w sprawach innych osób niż osoba, przeciwko której wydano prawomocny, skazujący wyrok w postępowaniu karnym, jest niezgodny z art. 2, art. 42 i art. 45 ust. 1 Konstytucji.
Postanowieniem z 4 kwietnia 2017 r. Trybunał Konstytucyjny odmówił nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. Uznał, że twierdzenia skarżącej o naruszeniu art. 45 ust. 1 Konstytucji przez zakwestionowany art. 11 p.p.s.a. są bezzasadne w stopniu oczywistym. Ponadto podkreślił, że skarżąca niewłaściwie wskazała art. 42 Konstytucji jako wzorzec kontroli. Jak bowiem wynika z utrwalonego orzecznictwa Trybunału, a także stanowiska doktryny, gwarancje przewidziane w tym przepisie Konstytucji zakresem normowania obejmują jedynie postępowanie karne, a także inne postępowania o zbliżonym do postępowania karnego charakterze i przedmiocie. Ponadto Trybunał przypomniał, że art. 2 Konstytucji nie może stanowić samodzielnego wzorca kontroli w postępowaniu inicjowanym wniesieniem skargi konstytucyjnej.
Na powyższe postanowienie skarżąca złożyła – w ustawowym terminie – zażalenie, w którym zarzuciła Trybunałowi, błędną wykładnię art. 11 p.p.s.a. „polegającą na przyjęciu, że sąd administracyjny związany jest wszystkimi ustaleniami faktycznymi powziętymi przez sąd karny w sytuacji, kiedy związanie prawomocnym skazującym wyrokiem odnosi się tylko do jego sentencji, a sąd administracyjny nie może być związany ustaleniami zawartymi w uzasadnieniu wyroku sądu karnego”.
Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje
Na podstawie art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 13 grudnia 2016 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym oraz ustawę o statusie sędziów Trybunału Konstytucyjnego (Dz. U. poz. 2074) do postępowań przed Trybunałem Konstytucyjnym wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072; dalej: ustawa o TK) stosuje się przepisy tej ustawy. Skoro postępowanie zainicjowane rozpatrywaną skargą nie zostało zakończone przed 3 stycznia 2017 r., tj. dniem wejścia w życie ustawy o TK, to zarówno wstępne, jak i merytoryczne rozpoznanie tej skargi określają przepisy ustawy o TK.
Zgodnie z art. 61 ust. 5 ustawy o TK skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na postanowienie Trybunału Konstytucyjnego o odmowie nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu. Trybunał, w składzie trzech sędziów, rozpatruje zażalenie na posiedzeniu niejawnym (art. 37 ust. 1 pkt 3 lit. c w zw. z art. 61 ust. 5-8 ustawy o TK). Trybunał bada w szczególności, czy w wydanym postanowieniu prawidłowo stwierdził istnienie przesłanek odmowy nadania skardze dalszego biegu. Oznacza to, że na etapie rozpoznania zażalenia Trybunał analizuje przede wszystkim te zarzuty, które mogą podważyć trafność ustaleń przyjętych za podstawę zaskarżonego rozstrzygnięcia.
W zażaleniu skarżąca kwestionuje poprawność – dokonanej przez Trybunał – wykładni zakwestionowanego przepisu. Jej zdaniem sąd administracyjny związany jest ustaleniami sądu karnego zawartymi w prawomocnym wyroku skazującym jedynie w ograniczonym zakresie. Skarżąca wielokrotnie podnosi, że związanie, o którym mowa w art. 11 p.p.s.a., dotyczy tylko ustaleń zawartych w sentencji orzeczenia skazującego sądu karnego. Zaznacza także, że sąd administracyjny nie może być związany jakimikolwiek ustaleniami zawartymi w uzasadnieniu wyroku sądu karnego, które stanowi jedynie przejaw dochodzenia do rozstrzygnięcia. Skarżąca zarzuca, że Trybunał orzekając, powołał się wyłącznie na literalną wykładnię art. 11 p.p.s.a., czego konsekwencją było nierozpoznanie istoty złożonej przez nią skargi konstytucyjnej.
Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że postanowienie o odmowie nadania rozpatrywanej skardze konstytucyjnej dalszego biegu jest prawidłowe, a zarzuty sformułowane w zażaleniu nie zasługują na uwzględnienie.
W zaskarżonym postanowieniu Trybunał, wbrew twierdzeniom skarżącej, nie wyraził poglądu, w myśl którego sąd administracyjny związany był „wszystkimi ustaleniami faktycznymi” poczynionymi przez sąd karny.
Co istotne, Trybunał kilkakrotnie podkreślił, że ustalenia wynikające z prawomocnego wyroku skazującego sądu karnego stanowią jedynie element całościowej oceny stanu faktycznego dokonywanej w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Trybunał zaznaczył także, że zgodnie z art. 133 § 1 p.p.s.a. podstawą orzeczenia sądu administracyjnego jest cały materiał faktyczny i dowodowy zebrany w danej sprawie. Słusznie zatem w zaskarżonym postanowieniu Trybunał uznał, że sąd administracyjny nie jest związany innymi ustaleniami sądu karnego niż tylko poczynionymi w wyroku sądu karnego. Oznacza to, że skarżąca w toku prowadzonego postępowania miała zagwarantowaną możliwość prezentowania dodatkowych dowodów przemawiających za zasadnością jej stanowiska.
Natomiast ich nieuwzględnienie przez sąd administracyjny pozostaje poza kontrolą Trybunału Konstytucyjnego. Trafnie zatem Trybunał wskazał, że skarżącą – podczas prowadzonego postępowania sądowoadministracyjnego – obejmowały wszelkie gwarancje wynikające z art. 45 ust. 1 Konstytucji.
Ponadto, jak wynika z argumentacji przedstawionej w zaskarżonym postanowieniu, Trybunał, dokonując oceny zarzutów skarżącej, które zmierzały do podważenia konstytucyjności art. 11 p.p.s.a., nie ograniczył się wyłącznie do literalnej wykładni tego przepisu. Zwrócił bowiem uwagę na to, że sąd administracyjny powinien traktować ustalenia sądu karnego, które nie zostały zawarte w wyroku skazującym, jedynie jako kolejny element materiału dowodowego podlegający klasycznej ocenie sądowej. Wydając zaskarżone postanowienie, Trybunał uwzględnił także zachowujące aktualność stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego w sprawie analizowanego problemu (zob. wyrok NSA z 25 lipca 2006 r.; sygn. akt I FSK 425/05; LEX nr 293211). W związku z powyższym badany przez Trybunał zarzut zażalenia nie znajduje potwierdzenia w treści zaskarżonego postanowienia.
W tym stanie rzeczy Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że wniesione zażalenie nie podważa podstaw odmowy nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu i dlatego, na podstawie art. 49 w zw. z art. 36 ust. 7 ustawy o TK, postanawia jak w sentencji.
Postanowienie
z dnia 4 kwietnia 2017 r.
Trybunał Konstytucyjny w składzie:
Piotr Pszczółkowski, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej Sp. z o.o. w sprawie zgodności:
art. 11 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718, ze zm.) z art. 2, art. 42 i art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej,
postanawia:
odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej.
Uzasadnienie
W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 10 czerwca 2016 r. (data nadania) Sp. z o.o. (dalej: skarżąca) wystąpiła o stwierdzenie, że art. 11 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718, ze zm.; dalej: ppsa) w zakresie, w jakim wiąże sądy administracyjne również w sprawach innych osób niż osoba, przeciwko której wydano prawomocny, skazujący wyrok w postępowaniu karnym, jest niezgodny z art. 2, art. 42 i art. 45 ust. 1 Konstytucji.
Skarga konstytucyjna została złożona w związku z następującą sprawą. Decyzją z grudnia 2012 r. Dyrektor Izby Skarbowej w Ł. utrzymał w mocy decyzję Dyrektora Urzędu Kontroli Skarbowej w Ł. z czerwca 2012 r. w przedmiocie określenia wysokości zobowiązania podatkowego w podatku dochodowym od osób prawnych. Wyrokiem z maja 2013 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Ł. oddalił skargę skarżącej na powyższą decyzję. Następnie Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem ze stycznia 2016 r. oddalił wniesioną przez skarżącą skargę kasacyjną, wskazując, że ustalenia wydanego w postępowaniu karnym prawomocnego wyroku skazującego co do popełnienia przestępstwa wiążą sąd administracyjny.
Zarządzeniem sędziego Trybunału Konstytucyjnego z 3 sierpnia 2016 r. pełnomocnik skarżącej został wezwany do uzupełnienia braków formalnych skargi konstytucyjnej, m.in. przez dokładne określenie sposobu naruszenia wskazanych w niej konstytucyjnych praw i wolności. Pismem z 17 sierpnia 2016 r. pełnomocnik skarżącej odniósł się do zarządzenia sędziego.
Zdaniem skarżącej art. 11 ppsa w zakresie, w jakim wiąże sądy administracyjne również w sprawach innych osób niż osoba, przeciwko której wydano prawomocny, skazujący wyrok w postępowaniu karnym, narusza konstytucyjnie określoną zasadę domniemania niewinności (art. 42 ust. 3 Konstytucji), zasadę określoności (art. 42 ust. 1 Konstytucji) i uniemożliwia podjęcie skutecznej obrony w toczącym się postępowaniu podatkowym (art. 42 ust. 2 Konstytucji). Ponadto – jak twierdzi skarżąca – w wyniku obowiązywania zaskarżonego przepisu została ona pozbawiona prawa do sprawiedliwego procesu (art. 45 ust. 1 Konstytucji). Na koniec podkreśla ona, że istniejący stan prawny jest niezgodny z zasadami demokratycznego państwa prawnego (art. 2 Konstytucji).
Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje
Na podstawie art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 13 grudnia 2016 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o organizacji i trybie postepowania przed Trybunałem Konstytucyjnym oraz ustawę o statusie sędziów Trybunału Konstytucyjnego (Dz. U. poz. 2074) do postępowań przed Trybunałem wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postepowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072; dalej: ustawa o TK) stosuje się przepisy tej ustawy.
Skoro postępowanie zainicjowane rozpatrywaną skargą nie zostało zakończone przed 3 stycznia 2017 r., tj. dniem wejścia w życie ustawy o TK, to zarówno wstępne, jak i merytoryczne rozpoznanie tej skargi określają przepisy ustawy o TK. Zgodnie z art. 61 ust. 1 ustawy o TK skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym. Służy ono wyeliminowaniu – już w początkowej fazie postępowania – spraw, które nie mogą być przedmiotem merytorycznego rozstrzygania. Trybunał wydaje postanowienie o odmowie nadania skardze dalszego biegu, gdy nie spełnia ona określonych przez prawo wymagań, jest oczywiście bezzasadna, a także gdy zachodzą przesłanki, o których mowa w art. 59 ust. 1 pkt 2-4 ustawy o TK.
Analizowanej skardze konstytucyjnej nie może zostać nadany dalszy bieg z uwagi na jej oczywistą bezzasadność.
Skarżąca twierdzi, że art. 11 ppsa w zakresie, w jakim wiąże sądy administracyjne również w sprawach innych osób niż osoba, przeciwko której wydano prawomocny, skazujący wyrok w postępowaniu karnym, narusza art. 2, art. 42 i art. 45 ust. 1 Konstytucji.
Z uzasadnienia powyższych zarzutów wynika, że związanie sądów administracyjnych ustaleniami poczynionymi w prawomocnym wyroku karnym prowadzi do naruszenia konstytucyjnej zasady domniemania niewinności, zasady określoności oraz prawa do obrony. Jak podnosi skarżąca, oznacza to de facto pozbawienie jej prawa do sądu, gdyż nie ma ona żadnej możliwości zanegowania ustaleń dokonanych przez sąd karny w prawomocnym wyroku. Z powyższą argumentacją nie sposób się jednak zgodzić.
W pierwszej kolejności Trybunał wskazuje, że art. 11 ppsa stanowi: „Ustalenia wydanego w postępowaniu karnym prawomocnego wyroku skazującego co do popełnienia przestępstwa wiążą sąd administracyjny”. Już z samej treści tego przepisu wynika zatem, że sąd administracyjny związany jest jedynie ustaleniami faktycznymi poczynionymi w toku prowadzonego postępowania karnego.
Wprowadzenie zaś tego rozwiązania – jak słusznie wskazały sądy administracyjne w sprawie skarżącej – ma na celu zagwarantowanie ochrony pewności obrotu prawnego oraz powagi wymiaru sprawiedliwości, pozwala bowiem uniknąć sytuacji, w której na podstawie tych samych stanów faktycznych zapadałyby różne orzeczenia w postępowaniu karnym i sądowo administracyjnym. Trybunał Konstytucyjny zwraca jednak uwagę, że ustalenia wynikające z prawomocnego wyroku karnego stanowią jedynie element całościowej oceny stanu faktycznego dokonywanej w postępowaniu sądowo administracyjnym. Zgodnie bowiem z art. 133 § 1 ppsa podstawą orzeczenia sądu administracyjnego jest cały materiał faktyczny i dowodowy zebrany w danej sprawie. Nie ulega zatem wątpliwości, że sądy administracyjne nie ograniczają się jedynie do przyjęcia ustaleń zawartych w prawomocnym wyroku karnym. Oznacza to, że skarżąca w toku prowadzonego postępowania miała zagwarantowaną możliwość prezentowania dodatkowych dowodów przemawiających za jej stanowiskiem.
Nie jest też tak, że nieuwzględnienie przez sąd przedłożonych przez skarżącą dowodów świadczy o pozbawieniu jej prawa do sądu. Organ postępowania administracyjnego zapoznał się przecież z całością argumentacji skarżącej i dopiero po wszechstronnej jej analizie uznał, że jest ona nieprzekonująca. Jak wynika z utrwalonego orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego, prawo do sądu swoimi gwarancjami obejmuje: 1) prawo dostępu do sądu, tj. prawo uruchomienia procedury przed sądem – organem o określonej charakterystyce (niezależnym, bezstronnym i niezawisłym); 2) prawo do odpowiedniego ukształtowania procedury sądowej, zgodnie z wymogami sprawiedliwości i jawności; 3) prawo do wyroku sądowego, tj. prawo do uzyskania wiążącego rozstrzygnięcia danej sprawy przez sąd; 4) prawo do odpowiedniego ukształtowania ustroju i pozycji organów rozpoznających sprawy (zob. Wyroki TK z: 9 czerwca 1998 r., sygn. akt K 28/97, OTK 1998, nr 4, poz. 50, 12 maja 2003 r., sygn. akt SK 38/02, OTK ZU nr 5/A/2003, poz. 38 24 października 2007 r., sygn. akt SK 7/06, OTK ZU 9/A/2007, poz. 108).
W analizowanej sprawie powyższe gwarancje zostały zapewnione, w związku z powyższym twierdzenia skarżącej o naruszeniu art. 45 ust. 1 Konstytucji przez zakwestionowany art. 11 ppsa są bezzasadne w stopniu oczywistym.
Natomiast w odniesieniu do zarzutu naruszenia art. 42 Konstytucji przez zaskarżony art. 11 ppsa, Trybunał stwierdza, że został on wskazany jako wzorzec kontroli konstytucyjności w sposób niewłaściwy. Z utrwalonego orzecznictwa Trybunału, a także stanowiska doktryny w sposób niebudzący wątpliwości wynika, że gwarancje przewidziane w art. 42 Konstytucji, a więc zasady ustawowej określoności czynu zabronionego, prawa do obrony oraz domniemania niewinności, swoim zakresem obejmują jedynie postępowanie karne, a także inne postępowania o zbliżonym do postępowania karnego charakterze i przedmiocie (zob. wyroki TK z: 26 listopada 2003 r., sygn. akt SK 22/02, OTK ZU nr 9/A/2003, poz. 97; 3 listopada 2004, sygn. akt K 18/03, OTK ZU nr 10/A/2004, poz. 103; P. Wiliński, Proces karny w świetle konstytucji, Warszawa 2011, s. 167 i n.). Nie ulega natomiast wątpliwości, że w postępowaniu podatkowym prowadzonym na gruncie ustawy z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (Dz. U. z 2014 r. poz. 851 ze zm.) kwestia zawinienia nie ma żadnego znaczenia. Wobec powyższego nie ma podstaw, aby gwarancje przewidziane w art. 42 Konstytucji rozciągać także na inne postępowania.
Ponadto w skardze konstytucyjnej skarżąca jako wzorzec kontroli konstytucyjności zaskarżonego przepisu art. 11 ppsa wskazała art. 2 Konstytucji. Trybunał Konstytucyjny po raz kolejny przypomina że, jak wynika z utrwalonego orzecznictwa, art. 2 Konstytucji nie może stanowić samodzielnego wzorca kontroli w postępowaniu inicjowanym wniesieniem skargi konstytucyjnej (zob. np. postanowienia TK z: 24 października 2001 r., sygn. akt SK 10/01, OTK ZU nr 7/2001, poz. 225 oraz 20 lutego 2008 r., sygn. akt SK 27/07, OTK ZU nr 1/A/2008, poz. 22 i wyroki TK z: 13 stycznia 2004 r., sygn. akt SK 10/03, OTK ZU nr 1/A/2004, poz. 2; 23 listopada 1998 r., sprawa SK 7/98, OTK ZU nr 7/1998, poz. 114 i 10 lipca 2000 r., sygn. akt SK 21/99, OTK ZU nr 5/2000, poz. 144). Wynika z tego, że art. 2 Konstytucji może być powołany jako wzorzec kontroli w postępowaniu skargowym tylko wówczas, gdy zostanie odniesiony do treści innych norm konstytucyjnych chroniących poszczególne wolności i prawa naruszone kwestionowaną w skardze konstytucyjnej regulacją (zob. np. postanowienie TK z 3 marca 2002 r., sprawa Ts 108/01, OTK ZU nr 2/B/2002, poz. 138 i cytowane tam orzecznictwo).
W tym stanie rzeczy Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.