Uzasadnienie
1. W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 27 kwietnia 2021 r. (data nadania) D.P. (dalej: skarżący), reprezentowany przez pełnomocnika z wyboru, wystąpił o zbadanie zgodności art. 394 1 oraz art. 394 2 § 1 i 1 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 1575, ze zm.; dalej: k.p.c.), „w brzmieniu obowiązującym od dnia wejścia w życie ustawy z dnia 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2019 r. poz. 1469, ze zm.) – w zakresie, w jakim uniemożliwiają zaskarżenie postanowienia w przedmiocie odmowy zwolnienia strony od kosztów sądowych wydanego po raz pierwszy przez sąd drugiej instancji do innego składu sądu drugiej instancji, względnie zażalenia do Sądu Najwyższego”, z art. 78 w związku z art. 176 ust. 1, art. 45 ust. 1, art. 32 ust. 1 i 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.
2. Postanowieniem z 20 października 2021 r. Trybunał Konstytucyjny, na podstawie art. 61 ust. 4 pkt 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) odmówił nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej oraz pozostawił bez rozpoznania wniosek o wstrzymanie wykonania wyroku Sądu Rejonowego w P. z 2 grudnia 2019 r. (sygn. akt […]).
W uzasadnieniu postanowienia Trybunał Konstytucyjny wskazał, że zgodnie z art. 79 ust. 1 Konstytucji w związku z art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p.TK w skardze konstytucyjnej może być zakwestionowany przepis ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o wolnościach lub prawach albo obowiązkach skarżącego określonych w Konstytucji. Po odniesieniu ustalonego w rozpatrywanej sprawie stanu faktycznego do powołanej regulacji konstytucyjnej i ustawowej Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że zakwestionowane w skardze konstytucyjnej art. 394 1 oraz art. 394 2 § 1 i 1 1 k.p.c. nie stanowiły podstawy prawnej postanowienia Sądu Okręgowego w Ł. z 19 stycznia 2021 r. (sygn. akt […]), które skarżący wskazał jako ostateczne orzeczenie w sprawie. Wymienionym postanowieniem oddalono zażalenie skarżącego na postanowienie tego Sądu z 3 lipca 2020 r. (sygn. akt […]), którym – na podstawie art. 373 § 1 k.p.c. – odrzucono nieopłaconą apelację skarżącego od wyroku Sądu Rejonowego w P. z 2 grudnia 2019 r. (sygn. akt […]).
Postanowienie z 19 stycznia 2021 r. uprawomocniło orzeczenie odrzucające apelację. W związku z powyższym Trybunał Konstytucyjny uznał, że to art. 373 § 1 k.p.c. stanowił de facto przepis, na podstawie którego sąd orzekł ostatecznie o prawach skarżącego określonych w Konstytucji w sprawie, w związku z którą została wniesiona skarga konstytucyjna. W oparciu o stan faktyczny sprawy Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że zaskarżone w skardze konstytucyjnej przepisy k.p.c. zostały natomiast zastosowane na etapie postępowania zainicjowanego wnioskiem skarżącego o zwolnienie od kosztów sądowych w drugiej instancji – opłaty od apelacji. Wymienione postępowanie wpadkowe zostało zakończone ostatecznym orzeczeniem w postaci postanowienia Sądu Okręgowego w Ł. z 17 sierpnia 2020 r. (sygn. akt […]), którym odrzucono, jako niedopuszczalne, zażalenie skarżącego na postanowienie tego Sądu z 6 lutego 2020 r. (sygn. akt […]), oddalające wniosek skarżącego o zwolnienie od kosztów sądowych.
Mając powyższe na uwadze Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że rozpoznawana skarga konstytucyjna nie spełnia wymogów formalnych określonych w art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p.TK, ponieważ zakwestionowane w skardze przepisy k.p.c. nie stanowiły podstawy prawnej wskazanego przez skarżącego ostatecznego orzeczenia.
Trybunał Konstytucyjny wyjaśnił jednocześnie, że gdyby nawet przyjąć – wbrew wskazaniu skarżącego – że ostatecznym rozstrzygnięciem w sprawie jest postanowienie Sądu Okręgowego w Ł. z 17 sierpnia 2020 r., należałoby wtedy stwierdzić, że skarga konstytucyjna została wniesiona po upływie trzymiesięcznego terminu, o którym mowa w art. 77 ust. 1 u.o.t.p.TK. Trybunał ustalił z urzędu, że wymienione powyżej postanowienie z 17 sierpnia 2020 r. zostało doręczone pełnomocnikowi skarżącego 21 sierpnia 2020 r., zaś skarga konstytucyjna została wniesiona 27 kwietnia 2021 r. 5
3. Pismem z 4 listopada 2021 r. (data nadania) skarżący wniósł zażalenie na postanowienie Trybunału Konstytucyjnego z 20 października 2021 r. o odmowie nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej, zaskarżając je w całości. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucił „[n]aruszenie art. 77 ust. 1 u.o.t.p.TK, poprzez jego błędną wykładnię, przejawiającą się niewłaściwym przyjęciem, iż doręczenie orzeczenia niekończącego postępowania w toku procesu cywilnego, które może podlegać uchyleniu lub zmianie, rozpoczynało bieg terminu na wniesienie skargi konstytucyjnej, gdy prawomocnym i ostatecznym orzeczeniem w sprawie, w której naruszono prawa Skarżącego, zgodnie z językową i teleologiczną wykładnią art. 77 ust. 1 u.o.t.p.TK, może być wyłącznie postanowienie Sądu Okręgowego w Ł. III Wydział Cywilny Odwoławczy z dnia 19 stycznia 2021 r., sygn. akt […], kończące w sposób ostateczny postępowanie, w którym sąd powszechny zastosował normę prawną sprzeczną z Konstytucją, co w konsekwencji skutkowało błędną odmową nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu w oparciu o art. 61 ust. 4 pkt 1 u.o.t.p.TK, pomimo spełnienia wszystkich ustawowych wymogów przewidzianych dla skargi konstytucyjnej” (s. 1-2 zażalenia).
Skarżący podkreślił, że „nie zgadza się jednak z wykładnią art. 77 ust. 1 u.o.t.p.TK zastosowaną przez Trybunał Konstytucyjny w świetle norm postępowania cywilnego. Wskazać należy, iż warunkiem dopuszczalności wniesienia skargi konstytucyjnej jest ostateczność i prawomocność rozstrzygnięcia, w sprawie w której sąd lub organ administracji publicznej orzekł o prawach lub obowiązkach skarżącego” (s. 3 zażalenia). „Mając na względzie stan de lege lata, w przypadku wydania rozstrzygnięcia w toku procesu cywilnego niekończącego postępowania, wniesienie skargi jest w ocenie Skarżącego dopuszczalne dopiero po prawomocnym zakończeniu postępowania w danej instancji, gdyż dane postanowienie wówczas nosi znamiona ostateczności (jest niewzruszalne). Odmienna wykładnia skutkowałaby możliwością składania skarg konstytucyjnych w przypadku orzeczeń wydawanych w toku procesu (…)” (s. 5 zażalenia).
Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje
1. Zgodnie z art. 61 ust. 5 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393, dalej: u.o.t.p.TK), skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na postanowienie Trybunału Konstytucyjnego o odmowie nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu. Trybunał, w składzie trzech sędziów, rozpatruje zażalenie na posiedzeniu niejawnym (art. 37 ust. 1 pkt 3 lit. c w związku z art. 61 ust. 5-8 u.o.t.p.TK).
Na etapie rozpoznania zażalenia Trybunał Konstytucyjny bada w szczególności, czy w wydanym postanowieniu prawidłowo stwierdził istnienie przesłanek odmowy nadania skardze dalszego biegu. Oznacza to, że Trybunał analizuje przede wszystkim zarzuty zażalenia, które mogą podważyć trafność ustaleń przyjętych za podstawę zaskarżonego rozstrzygnięcia.
2. Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że postanowienie z 20 października 2021 r. o odmowie nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej jest prawidłowe, a stanowisko skarżącego wyrażone w zażaleniu nie zasługuje na uwzględnienie.
3. Orzekający w obecnym składzie Trybunał Konstytucyjny w pełni podziela pogląd wyrażony w zaskarżonym postanowieniu, zgodnie z którym w rozpatrywanej skardze konstytucyjnej nie została spełniona przesłanka określona w art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p.TK, ponieważ art. 394 1 oraz art. 394 2 § 1 i 1 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 1575, ze zm.; dalej: k.p.c.), które skarżący uczynił przedmiotem zaskarżenia, nie stanowiły podstawy prawnej postanowienia Sądu Okręgowego w Ł. z 19 stycznia 2021 r. (sygn. akt […]), kończącego postępowanie apelacyjne, które skarżący wskazał jako ostateczne orzeczenie oraz nie zostały powołane w sprawie, w związku z którą została wniesiona skarga konstytucyjna. W oparciu o prawidłowo ustalony stan faktyczny i prawny sprawy Trybunał Konstytucyjny trafnie stwierdził, że to art. 373 § 1 k.p.c., zastosowany przez Sąd Okręgowy w Ł. na etapie postępowania apelacyjnego, stanowił przepis, na podstawie którego sąd orzekł ostatecznie o prawach skarżącego określonych w Konstytucji. Zaskarżone w petitum skargi konstytucyjnej przepisy k.p.c. zostały natomiast zastosowane przez Sąd Okręgowy w Ł. na etapie postępowania zainicjowanego wnioskiem skarżącego o zwolnienie od kosztów sądowych w drugiej instancji – opłaty od apelacji. Wymieniona kwestia incydentalna, która powstała w toku postępowania głównego, została rozstrzygnięta w postępowaniu wpadkowym, zakończonym ostatecznym orzeczeniem w postaci postanowienia Sądu Okręgowego w Ł. z 17 sierpnia 2020 r. (sygn. akt […]).
W związku z powyższym Trybunał Konstytucyjny zasadnie odmówił nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu uznawszy, że rozpoznawana skarga nie spełnia wymogów formalnych określonych w art. 79 ust. 1 Konstytucji oraz art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p.TK.
Jak wskazano na wstępie, podniesione w zażaleniu zarzuty i argumenty powinny wskazywać na nieprawidłowości, które – zdaniem skarżącego – występują w zaskarżonym orzeczeniu. Mają dotyczyć tego, co zostało zawarte w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, gdyż ich zadaniem jest podważenie stanowiska, które Trybunał zajął w kwestionowanym rozstrzygnięciu. Orzekający w obecnym składzie Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że rozpatrywane zażalenie nie spełnia powyższego warunku, ponieważ nie wnosi do rozpoznawanej sprawy żadnych nowych merytorycznych argumentów i treści, które podważałyby stanowisko Trybunału wyrażone w zaskarżonym postanowieniu.
Skarżący, podkreślając na wstępie, że postanowienie z 20 października 2021 r. zaskarża w całości, w zażaleniu nie odniósł się do wskazanej przez Trybunał Konstytucyjny przesłanki odmowy nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej, która stanowiła podstawę rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie w związku z niedopełnieniem wymogu, o którym mowa w art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p.TK. Nie przedstawił argumentów podważających prawidłowość ustaleń dokonanych w wymienionym postanowieniu, na podstawie których Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że zakwestionowane w skardze konstytucyjnej przepisy k.p.c. nie stanowiły podstawy prawnej ostatecznego orzeczenia. W uzasadnieniu zażalenia skarżący wskazał natomiast, że „podziela ustalenia faktyczne dokonane przez Trybunał Konstytucyjny w zakresie zastosowanych norm prawnych przez Sąd Okręgowy w Ł. III Wydział Cywilny Odwoławczy w postanowieniu z dnia 19 stycznia 2021 r. oraz postanowienia z dnia 17 sierpnia 2020 r.” (s. 3 zażalenia).
Powołana wypowiedź skarżącego potwierdza w istocie trafność stanowiska Trybunału Konstytucyjnego przedstawionego w zaskarżonym postanowieniu, że skarga konstytucyjna nie spełnia warunku określonego w art. 79 ust. 1 Konstytucji w związku z art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p.TK.
Skarżący nie zakwestionował zatem przyczyny, z powodu której skarga konstytucyjna nie mogła stanowić przedmiotu merytorycznego rozpoznania.
4. Zgodnie z art. 79 ust. 1 Konstytucji przedmiotem skargi konstytucyjnej może być ustawa lub inny akt normatywny, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o wolnościach lub prawach albo obowiązkach skarżącego określonych w Konstytucji. Oznacza to, że przesłanką rozpoznania skargi konstytucyjnej może być wskazanie tylko takiego przepisu ustawy lub innego aktu normatywnego, który w konkretnej sprawie stanowił podstawę ostatecznego rozstrzygnięcia. Trybunał Konstytucyjny w swoim orzecznictwie odnotował, że wskazany w art. 79 ust. 1 Konstytucji warunek dopuszczalności skargi odbiega od sformułowań, którymi posługuje się ustawodawca w ustawach regulujących poszczególne procedury (zob. postanowienie TK z 14 czerwca 2006 r., sygn. Ts 35/06, OTK ZU nr 4/B/2007, poz. 164). Ponieważ pojęcia „ostatecznego orzeczenia” w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji nie można ustalić, odwołując się do obowiązującego ustawodawstwa, gdyż termin ten nie stanowi powtórzenia żadnego z ustawowych unormowań proceduralnych, Trybunał Konstytucyjny uznał, że odmienności terminologiczne dają wyraz intencji ustawodawcy konstytucyjnego do użycia pojęcia nowego (odrębnego), o możliwie najogólniejszym charakterze, odnoszącego się do wszelkiego rodzaju końcowych rozstrzygnięć, podejmowanych we wszelkiego rodzaju postępowaniach przed sądami i organami administracji publicznej, a tylko taka interpretacja art. 79 ust. 1 odpowiada bowiem istocie skargi konstytucyjnej (zob. postanowienia TK z: 4 grudnia 2000 r., sygn. SK 10/99, OTK ZU nr 8/2000, poz. 300, 5 grudnia 1997 r., sygn. Ts 14/97, OTK ZU nr 1/1998, poz. 9). Ustrojodawca posłużył się terminem „ostateczny” w art. 79 ust. 1 Konstytucji jako najbardziej ogólnym na określenie orzeczenia kończącego zwykły tok postępowania w sprawie (zob. postanowienie TK z 9 kwietnia 2008 r., sygn. Ts 284/06, OTK ZU nr 2/B/2008, poz. 61).
Powołane ustalenia Trybunału Konstytucyjnego stanowią podstawę dla wykładni art. 77 ust. 1 u.o.t.p.TK z uwagi na to, że przepis ten należy traktować jako doprecyzowanie unormowania przyjętego w art. 79 ust. 1 Konstytucji. Trzy rodzaje rozstrzygnięć wskazanych w art. 77 ust. 1 u.o.t.p.TK łącznie wyczerpują zakres terminu „ostateczne orzeczenie” użytego w art. 79 ust. 1 Konstytucji.
Z ich zestawienia wynika, że termin „ostateczność”, o którym mowa w art. 79 ust. 1 Konstytucji, nie jest tożsamy z ustawowym terminem „prawomocność”, ponieważ nie dotyczy jedynie prawomocnego orzeczenia zapadłego w postępowaniu głównym. W sformułowaniach art. 77 ust. 1 u.o.t.p.TK należy więc poszukiwać treści, które w możliwie wierny sposób dadzą wyraz tej koncepcji „ostateczności”, jaka została przyjęta przez Konstytucję (zob. postanowienia TK z: 5 grudnia 1997 r., sygn. Ts 1/97, OTK ZU nr 2/1998, poz. 17, 5 grudnia 1997 r., sygn. Ts 14/97, OTK ZU nr 1/1998, poz. 9). Artykuł 77 ust. 1 u.o.t.p.TK dopuszcza wniesienie skargi konstytucyjnej od prawomocnego wyroku, ostatecznej decyzji lub innego ostatecznego rozstrzygnięcia. Użyta w tym przepisie formuła „inne ostateczne rozstrzygnięcie” ma na tyle szerokie znaczenie, że odnosi się do wszelkich innych niż prawomocne wyroki orzeczeń sądowych.
Oznacza to, że rozstrzygnięcie wydane przez sąd na etapie postępowania wpadkowego (incydentalnego), po skorzystaniu przez skarżącego ze zwykłych środków zaskarżenia przysługujących mu w ramach drogi prawnej, również może stanowić ostateczne orzeczenie w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji.
W świetle obowiązującej regulacji konstytucyjnej i ustawowej skarżący może zatem wnieść skargę konstytucyjną po wydaniu orzeczenia rozstrzygającego sprawę co do jej istoty, tj. orzeczenia merytorycznego kończącego postępowanie główne w sprawie, jak również po wydaniu ostatecznego orzeczenia rozstrzygającego kwestię incydentalną, powstałą w toku postępowania głównego. Wskazana interpretacja art. 79 ust. 1 Konstytucji w związku z art. 77 ust. 1 u.o.t.p.TK wynika z istoty skargi konstytucyjnej stanowiącej środek ochrony podmiotowych wolności i praw określonych w Konstytucji bez względu na to, w którym z wymienionych powyżej postępowań nastąpi ich naruszenie z powodu zastosowania w sprawie zakwestionowanego w skardze przepisu. W myśl art. 79 ust. 1 Konstytucji w związku z art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p.TK określony w skardze konstytucyjnej przedmiot zaskarżenia zdecyduje, czy w sprawie został spełniony warunek dotyczący wskazanego przez skarżącego ostatecznego orzeczenia.
W związku z powyższym Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że skarżący nie przedstawił argumentów, które uzasadniałyby podniesiony w zażaleniu zarzut naruszenia art. 77 ust. 1 u.o.t.p.TK poprzez jego błędną wykładnię.
W tym stanie rzeczy należało postanowić, jak w sentencji.
Postanowienie
z dnia 20 października 2021 r.
Trybunał Konstytucyjny w składzie:
Zbigniew Jędrzejewski, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej D.P. w sprawie zgodności:
art. 394 1 oraz art. 394 2 § 1 i 1 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 1575, ze zm.), „w brzmieniu obowiązującym od dnia wejścia w życie ustawy z dnia 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2019 r. poz. 1469, ze zm.) – w zakresie, w jakim uniemożliwiają zaskarżenie postanowienia w przedmiocie odmowy zwolnienia strony od kosztów sądowych wydanego po raz pierwszy przez sąd drugiej instancji do innego składu sądu drugiej instancji, względnie zażalenia do Sądu Najwyższego”, z art. 78 w związku z art. 176 ust. 1, art. 45 ust. 1, art. 32 ust. 1 i 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej,
postanawia:
- 1) odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej;
- 2) pozostawić bez rozpoznania wniosek o wstrzymanie wykonania wyroku Sądu Rejonowego w P. z 2 grudnia 2019 r. (sygn. akt […]).
Uzasadnienie
W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 27 kwietnia 2021 r. (data nadania) D.P. (dalej: skarżący), reprezentowany przez pełnomocnika z wyboru, wystąpił z żądaniem przytoczonym na tle następującego stanu faktycznego:
- 1. Skarżący 28 stycznia 2020 r. złożył apelację od wyroku Sądu Rejonowego w P. I Wydział Cywilny z 2 grudnia 2019 r. (sygn. akt […]) wraz z wnioskiem o zwolnienie od kosztów postępowania sądowego w drugiej instancji – opłaty od apelacji.
Sąd Okręgowy w Ł. III Wydział Cywilny Odwoławczy (dalej: Sąd Okręgowy) postanowieniem z 6 lutego 2020 r. (sygn. akt […]) oddalił wniosek skarżącego. Pismem z 4 marca 2020 r. skarżący wniósł o sporządzenie i doręczenie uzasadnienia powyższego postanowienia.
Wniosek skarżącego został odrzucony przez Sąd Okręgowy postanowieniem z 25 marca 2020 r. (sygn. akt jw.), gdyż postanowienie z 6 lutego 2020 r., jako niezaskarżalne, nie podlega uzasadnieniu.
4 15 lipca 2020 r. pełnomocnikowi skarżącego doręczono odpis postanowienia Sądu Okręgowego z 6 lutego 2020 r. wraz z uzasadnieniem.
Sąd wyjaśnił, że „[p]ostanowienie oddalające wniosek strony o zwolnienie z obowiązku ponoszenia kosztów postępowania apelacyjnego, wydane przez sąd drugiej instancji, jest niezaskarżalne, gdyż ustawodawca nie przewidział możliwości jego zaskarżenia ani w (…) art. 394 2 ani też w art. 394 1 [ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 1575, ze zm.; dalej: k.p.c.)]”.
W związku z tym postanowienie z 6 lutego 2020 r. nie podlega również uzasadnieniu, nawet po złożeniu wniosku przez stronę.
Z tego powodu Sąd Okręgowy, na podstawie art. 328 § 4 w związku z art. 391 § 1 k.p.c., odrzucił wniosek skarżącego o sporządzenie uzasadnienia postanowienia z 6 lutego 2020 r. 5
Skarżący złożył zażalenie na powyższe orzeczenie, które Sąd Okręgowy postanowieniem z 17 sierpnia 2020 r. (sygn. akt […]) odrzucił, uznając je za niedopuszczalne.
2. Sąd Okręgowy postanowieniem z 3 lipca 2020 r. (sygn. akt […]), na podstawie art. 373 § 1 k.p.c., odrzucił apelację skarżącego od wyroku Sądu Rejonowego w P. z 2 grudnia 2019 r. (sygn. akt […]) jako dotkniętą brakami w związku z jej nieopłaceniem.
Postanowieniem z 19 stycznia 2021 r. (sygn. akt […]) Sąd Okręgowy oddalił zażalenie skarżącego na wymienione powyżej postanowienie.
3. W skardze konstytucyjnej skarżący poinformował, że „[p]roblem konstytucyjny objęty badaną skargą konstytucyjną powstał w związku z postępowaniem cywilnym zakończonym orzeczeniem Sądu Okręgowego w Ł., III Wydział Cywilny Odwoławczy z dnia 19 stycznia 2021 r., którym to Sąd oddalił zażalenie pozwanego na postanowienie Sądu Okręgowego w Ł. z dnia 3 lipca 2020 r., sygn. akt […] w przedmiocie odrzucenia apelacji strony pozwanej od wyroku Sądu Rejonowego w P. z dnia 2 grudnia 2019 r., sygn. […]” (s. 4-5 uzasadnienia skargi konstytucyjnej). Wskazał również, że „[o]statecznym rozstrzygnięciem w niniejszej sprawie w myśl art. 77 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym jest postanowienie Sądu Okręgowego w Ł. III Wydział Cywilny Odwoławczy z dnia 19 stycznia 2021 r., sygn. akt […]. Wydanie tego postanowienia całkowicie zamknęło drogę odwoławczą oraz skutkował[o] prawomocnym i ostatecznym zakończeniem postępowania toczącego się przez Sądem Okręgowym w Ł. III Wydział Cywilny Odwoławczy pod sygn. akt […]” (s. 24 uzasadnienia skargi konstytucyjnej).
Przedmiotem zaskarżenia skarżący uczynił art. 394 1 oraz art. 394 2 § 1 i 1 1 k.p.c., przepisy zastosowane w postępowaniu, którego przedmiotem był wniosek skarżącego o zwolnienie od kosztów sądowych.
Wskazał, że z zakwestionowanych w skardze konstytucyjnej przepisów „wynika jedna norma prawna – zażalenie nie przysługuje na postanowienie sądu II instancji w przedmiocie odmowy zwolnienia od kosztów sądowych” (s. 10 uzasadnienia skargi konstytucyjnej).
Uzasadniając zarzut niezgodności zakwestionowanych przepisów ze wskazanymi prawami konstytucyjnymi skarżący podał m.in., że „[k]onstytucyjny nakaz postępowania co najmniej dwuinstancyjnego oznacza, że sprawa ma być rozpoznawana w postępowaniu, które zapewnia co najmniej jedną instancję odwoławczą dokonującą oceny prawidłowości rozstrzygnięcia orzeczenia sądu pierwszej instancji.
Przepisy w obowiązującym brzmieniu uniemożliwiające zaskarżenie orzeczenia sądu drugiej instancji, rozpoznającego wniosek o zwolnienie z kosztów sądowych po raz pierwszy powodują naruszenie powyżej wskazanej zasady. Dochodzi do naruszenia zasady równości oraz zakazu dyskryminacji w dostępie do sądu drugoinstancyjnego” (s. 15 uzasadnienia skargi konstytucyjnej). Pełna realizacja konstytucyjnego prawa do sądu „została w ocenie Skarżącego naruszona poprzez uniemożliwienie poddania kontroli rozstrzygnięcia wydanego przez sąd II instancji w zakresie zwolnienia strony od kosztów sądowych” (s. 17 uzasadnienia skargi konstytucyjnej).
Poinformował, że od żadnego z wydanych przez Sąd Okręgowych postanowień, w tym od postanowienia z 19 stycznia 2021 r. (sygn. akt […]), jak również postanowień wydanych w toku postępowania wpadkowego, nie został wniesiony nadzwyczajny środek zaskarżenia.
Skarżący złożył w skardze konstytucyjnej wniosek o wstrzymanie wykonania wyroku Sądu Rejonowego w P. z 2 grudnia 2019 r. (sygn. akt […]).
Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje
1. Zgodnie z art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym.
Trybunał wydaje postanowienie o nadaniu skardze konstytucyjnej dalszego biegu, gdy spełnia ona określone przez prawo wymagania oraz gdy nie zachodzą okoliczności, o których mowa w art. 61 ust. 4 pkt 3 u.o.t.p.TK.
2. Zgodnie z art. 79 ust. 1 Konstytucji każdy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone, ma prawo, na zasadach określonych w ustawie, wnieść skargę do Trybunału Konstytucyjnego w sprawie zgodności z Konstytucją ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o jego wolnościach lub prawach albo o jego obowiązkach określonych w Konstytucji. Zasady obowiązujące przy składaniu skargi konstytucyjnej zostały rozwinięte i sprecyzowane w ustawie o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym, w tym w art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p.TK. Przepis ten nakłada na skarżącego obowiązek określenia kwestionowanego przepisu ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o wolnościach lub prawach albo obowiązkach skarżącego określonych w Konstytucji i w stosunku do którego skarżący domaga się stwierdzenia niezgodności z Konstytucją.
W uzasadnieniu skargi konstytucyjnej skarżący podał, że orzeczeniem ostatecznym w sprawie jest postanowienie Sądu Okręgowego w Ł. III Wydział Cywilny Odwoławczy (dalej: Sąd Okręgowy) z 19 stycznia 2021 r. (sygn. akt […]). Wymienionym postanowieniem oddalono zażalenie skarżącego na postanowienie Sądu Okręgowego z 3 lipca 2020 r. (sygn. akt […]), którym – na podstawie art. 373 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 1575, ze zm.; dalej: k.p.c.) – odrzucono nieopłaconą apelację skarżącego od wyroku Sądu Rejonowego w P. z 2 grudnia 2019 r. (sygn. akt […]). Postanowienie z 19 stycznia 2021 r. uprawomocniło orzeczenie odrzucające apelację. Nadało ostateczny charakter merytorycznemu rozstrzygnięciu o prawach lub wolnościach skarżącego.
Odnosząc powyższy stan faktyczny do powołanych regulacji prawnych – art. 79 ust. 1 Konstytucji w związku z art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p.TK – Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że to art. 373 § 1 k.p.c., zastosowany w sprawie po przeprowadzeniu wstępnej kontroli wniesionego środka zaskarżenia na etapie postępowania apelacyjnego, stanowił de facto przepis, na podstawie którego sąd orzekł ostatecznie o prawach skarżącego określonych w Konstytucji. W rozpoznawanej skardze konstytucyjnej przedmiotem zaskarżenia uczyniono natomiast art. 394 1 oraz art. 394 2 § 1 i 1 1 k.p.c. Przepisy te zostały zastosowane na etapie postępowania zainicjowanego wnioskiem skarżącego o zwolnienie od kosztów sądowych w drugiej instancji – opłaty od apelacji. Wymienione postępowanie wpadkowe zostało zakończone orzeczeniem ostatecznym w postaci postanowienia Sądu Okręgowego z 17 sierpnia 2020 r. (sygn. akt […]), którym odrzucono, jako niedopuszczalne, zażalenie skarżącego na postanowienie tego Sądu z 6 lutego 2020 r., oddalające wniosek skarżącego o zwolnienie od kosztów sądowych.
Zakwestionowane w skardze konstytucyjnej przepisy nie stanowiły zatem podstawy prawnej wskazanego przez skarżącego ostatecznego orzeczenia.
Mając powyższe na uwadze Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że rozpoznawana skarga konstytucyjna nie spełnia wymogów formalnych określonych w art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p.TK. Jednocześnie Trybunał postanowił poczynić zastrzeżenie, że gdyby nawet przyjąć – wbrew wskazaniu skarżącego – że ostatecznym rozstrzygnięciem w niniejszej sprawie jest postanowienie Sądu Okręgowego z 17 sierpnia 2020 r., należałoby wtedy stwierdzić, że skarga konstytucyjna została wniesiona po upływie 3 miesięcznego terminu, o którym mowa w art. 77 ust. 1 u.o.t.p.TK. Trybunał ex officio ustalił, że postanowienie to zostało doręczone pełnomocnikowi skarżącego 21 sierpnia 2020 r., zaś skarga konstytucyjna została wniesiona 27 kwietnia 2021 r. 17
3. Trybunał Konstytucyjny uznał, że z uwagi na niedopełnienie warunku formalnego skargi konstytucyjnej, który przesądza o braku możliwości nadania jej dalszego biegu, bezprzedmiotowe stało się orzekanie co do zasadności wydania postanowienia, o którym mowa w art. 79 ust. 1 u.o.t.p.TK. W związku z tym wniosek skarżącego o wstrzymanie wykonania wyroku Sądu Rejonowego w P. I Wydział Cywilny z 2 grudnia 2019 r. (sygn. akt […]) pozostawiono bez rozpoznania.
Biorąc powyższe pod uwagę Trybunał Konstytucyjny, na podstawie art. 61 ust. 4 pkt 1 u.o.t.p.TK, postanowił jak w sentencji.
POUCZENIE 20
Na podstawie art. 61 ust. 5 u.o.t.p.TK skarżącemu przysługuje prawo do wniesienia zażalenia na postanowienie o odmowie nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej w terminie 7 dni od dnia jego doręczenia.